Nghiên cứu tính đa dạng sinh học thú tại khu bảo tồn thiên nhiên Đakrông, Quảng Trị

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu tính đa dạng sinh học tại khu bảo tồn thiên nhiên Đakrông, Quảng Trị, cung cấp cơ sở khoa học cho quản lý bảo tồn.

• Tác giả: Nguyễn Đắc Mạnh
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Xuân Đặng
• Trường học: Trường Đại học Lâm nghiệp
• Chuyên ngành: Khoa học Lâm nghiệp
• Đề tài: Nghiên Cứu Tính Đa Dạng Sinh Học Thú Tại Khu Bảo Tồn Thiên Nhiên Đakrông Tỉnh Quảng Trị Làm Cơ Sở Khoa Học Cho Các Giải Pháp Quản Lý Bảo Tồn
• Loại tài liệu: Luận văn Thạc sỹ
• Năm xuất bản: 2008
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Đa dạng sinh học và bảo tồn đa dạng sinh học
• 1.2. Lịch sử nghiên cứu đa dạng sinh học thú ở Việt Nam
• 1.3. Lịch sử nghiên cứu đa dạng sinh học thú ở Quảng Trị và khu bảo tồn thiên nhiên ĐaKrông
• 2. CHƯƠNG 2: ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN, KINH TẾ- XÃ HỘI CỦA KHU BẢO TỒN THIÊN NHIÊN ĐAKRÔNG
• 2.1. Điều kiện tự nhiên
• 2.2. Điều kiện kinh tế- xã hội
• 3. CHƯƠNG 3: MỤC TIÊU, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Mục tiêu nghiên cứu
• 3.2. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 3.3. Nội dung nghiên cứu
• 3.4. Phương pháp nghiên cứu
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 4.1. Thành phần phân loại của khu hệ thú ở KBTTN ĐaKrông
• 4.2. Giá trị bảo tồn của khu hệ thú ở KBTTN ĐaKrông
• 4.3. Yêu cầu sinh thái và hiện trạng quần thể của các loài thú ưu tiên bảo tồn tại KBTTN ĐaKrông
• 4.4. Các đe doạ đối với khu hệ thú và đa dạng sinh học ở khu bảo tồn thiên nhiên ĐaKrông
• 4.5. Khu vực ưu tiên bảo tồn thú trong KBTTN ĐaKrông
• 4.6. Vấn đề khai thác, sử dụng và quản lý tài nguyên sinh vật của cộng đồng địa phương
• 4.7. Đánh giá hiện trạng công tác quản lý bảo tồn đa dạng sinh học ở khu bảo tồn thiên nhiên ĐaKrông
• KẾT LUẬN- KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng quan về nghiên cứu đa dạng sinh học tại Đakrông

Khu bảo tồn thiên nhiên Đakrông, tỉnh Quảng Trị, là một trong những khu vực có giá trị đa dạng sinh học cao tại Việt Nam. Nơi đây không chỉ là nơi sinh sống của nhiều loài động thực vật quý hiếm mà còn là một phần quan trọng trong hệ sinh thái rừng nhiệt đới. Nghiên cứu đa dạng sinh học tại khu vực này giúp hiểu rõ hơn về các loài sinh vật, từ đó đưa ra các biện pháp bảo tồn hiệu quả.

1.1. Đặc điểm sinh thái của khu bảo tồn thiên nhiên Đakrông

Khu bảo tồn thiên nhiên Đakrông có hệ sinh thái phong phú với nhiều loại hình sinh cảnh khác nhau. Điều này tạo điều kiện thuận lợi cho sự phát triển của nhiều loài động thực vật, trong đó có nhiều loài đặc hữu và quý hiếm.

1.2. Vai trò của đa dạng sinh học trong bảo tồn môi trường

Đa dạng sinh học đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì sự cân bằng của hệ sinh thái. Nó không chỉ giúp bảo vệ các loài động thực vật mà còn góp phần vào sự phát triển bền vững của cộng đồng địa phương.

II. Thách thức trong bảo tồn đa dạng sinh học tại Đakrông

Mặc dù khu bảo tồn thiên nhiên Đakrông có giá trị đa dạng sinh học cao, nhưng vẫn đối mặt với nhiều thách thức. Các hoạt động khai thác tài nguyên thiên nhiên, sự phát triển kinh tế không bền vững và biến đổi khí hậu đang đe dọa đến sự tồn tại của nhiều loài sinh vật.

2.1. Tác động của khai thác tài nguyên đến đa dạng sinh học

Khai thác tài nguyên thiên nhiên, đặc biệt là rừng, đã dẫn đến sự suy giảm nghiêm trọng về đa dạng sinh học. Nhiều loài động vật quý hiếm đang đứng trước nguy cơ tuyệt chủng do mất môi trường sống.

2.2. Biến đổi khí hậu và ảnh hưởng đến hệ sinh thái

Biến đổi khí hậu gây ra những thay đổi lớn trong điều kiện môi trường, ảnh hưởng đến sự sinh trưởng và phát triển của các loài sinh vật. Điều này làm gia tăng áp lực lên hệ sinh thái tại khu bảo tồn.

III. Phương pháp nghiên cứu đa dạng sinh học tại Đakrông

Để nghiên cứu đa dạng sinh học tại khu bảo tồn thiên nhiên Đakrông, các nhà khoa học đã áp dụng nhiều phương pháp khác nhau. Những phương pháp này không chỉ giúp thu thập dữ liệu mà còn đánh giá được tình trạng của các loài sinh vật trong khu vực.

3.1. Phương pháp khảo sát hiện trường

Khảo sát hiện trường là phương pháp chính được sử dụng để thu thập thông tin về các loài động thực vật. Các nhà nghiên cứu tiến hành quan sát, ghi chép và thu thập mẫu vật để phân tích.

3.2. Sử dụng công nghệ GIS trong nghiên cứu

Công nghệ Hệ thống thông tin địa lý (GIS) được áp dụng để phân tích không gian và đánh giá sự phân bố của các loài sinh vật. Điều này giúp xác định các khu vực cần được bảo tồn.

IV. Kết quả nghiên cứu đa dạng sinh học tại Đakrông

Kết quả nghiên cứu cho thấy khu bảo tồn thiên nhiên Đakrông có sự phong phú về loài động thực vật. Nhiều loài quý hiếm đã được ghi nhận, cho thấy giá trị bảo tồn của khu vực này là rất lớn.

4.1. Thành phần loài động vật tại Đakrông

Nghiên cứu đã xác định được nhiều loài động vật quý hiếm, trong đó có một số loài nằm trong Sách Đỏ Việt Nam. Điều này khẳng định tầm quan trọng của khu bảo tồn trong việc bảo tồn đa dạng sinh học.

4.2. Giá trị bảo tồn của khu bảo tồn thiên nhiên Đakrông

Khu bảo tồn thiên nhiên Đakrông không chỉ có giá trị về mặt sinh học mà còn có giá trị văn hóa và kinh tế cho cộng đồng địa phương. Việc bảo tồn đa dạng sinh học tại đây sẽ góp phần vào phát triển bền vững.

V. Kết luận và hướng đi tương lai cho bảo tồn tại Đakrông

Bảo tồn đa dạng sinh học tại khu bảo tồn thiên nhiên Đakrông là một nhiệm vụ cấp bách. Cần có các giải pháp quản lý hiệu quả để bảo vệ tài nguyên thiên nhiên và duy trì sự cân bằng của hệ sinh thái.

5.1. Giải pháp quản lý bảo tồn hiệu quả

Cần xây dựng các chương trình quản lý bảo tồn hiệu quả, kết hợp giữa bảo vệ môi trường và phát triển kinh tế bền vững. Điều này sẽ giúp bảo vệ đa dạng sinh học và nâng cao đời sống của cộng đồng.

5.2. Tăng cường giáo dục và nâng cao nhận thức

Giáo dục cộng đồng về tầm quan trọng của đa dạng sinh học là rất cần thiết. Nâng cao nhận thức sẽ giúp người dân tham gia tích cực vào các hoạt động bảo tồn.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Việt Nam được công nhận là một trong những trung tâm đa dạng sinh học quan trọng của thế giới, nắm giữ khoảng 10% tổng số loài sinh vật hiện biết trên toàn cầu. Tuy nhiên, các hệ sinh thái rừng nhiệt đới tự nhiên đang đối mặt với tốc độ suy thoái nhanh chóng do áp lực khai thác quá mức và mâu thuẫn giữa nhu cầu sinh kế với bảo tồn tài nguyên. Khu bảo tồn thiên nhiên Đakrông, tỉnh Quảng Trị được thành lập năm 2001 theo Quyết định số 768/QĐ-UB của Ủy ban nhân dân tỉnh Quảng Trị với tổng diện tích 37.640 ha, nhằm bảo vệ mẫu chuẩn hệ sinh thái rừng nhiệt đới núi thấp đặc trưng của vùng Trung Trường Sơn. Mặc dù là một trong 200 vùng sinh thái trọng yếu toàn cầu, tài nguyên rừng và các quần thể động vật hoang dã nơi đây đang đứng trước nguy cơ suy giảm nghiêm trọng.

Mục tiêu trọng tâm của nghiên cứu là xây dựng cơ sở dữ liệu khoa học toàn diện về tính đa dạng của khu hệ thú, xác định mức độ đe dọa, khoanh vùng các khu vực ưu tiên bảo tồn và phân tích các nguyên nhân kinh tế - xã hội ảnh hưởng đến tài nguyên sinh vật tại khu bảo tồn. Phạm vi nghiên cứu được thực hiện trên toàn bộ diện tích 37.640 ha thuộc địa bàn 7 xã giáp ranh, tập trung sâu vào 2 xã vùng lõi là Húc Nghì và Ba Lòng trong khoảng thời gian từ tháng 7 năm 2007 đến tháng 9 năm 2008. Kết quả nghiên cứu đóng vai trò là luận cứ khoa học thực tiễn giúp ban quản lý khu bảo tồn kiểm soát nguy cơ suy thoái sinh cảnh, bảo tồn 100% các loài nguy cấp và hỗ trợ cải thiện sinh kế cho hơn 60% hộ dân thuộc diện nghèo đói tại vùng đệm.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng lý thuyết đa dạng sinh thái tích hợp tự nhiên - xã hội của Blaikie và Jeanemaud (1995), xem đa dạng sinh học là kết quả tương tác hữu cơ giữa hệ thống tự nhiên (gen, loài, quần thể, quần xã, hệ sinh thái) và hệ thống xã hội (văn hóa, công nghệ, kinh tế, kiến thức bản địa, chính sách). Bên cạnh đó, đề tài áp dụng mô hình phân loại và đánh giá đa dạng sinh học theo chuẩn của Tổ chức Bảo tồn Thiên nhiên Quốc tế (IUCN, 2008) và Viện Tài nguyên Thế giới (WRI, 2005).

Các khái niệm then chốt được triển khai bao gồm:

• Đa dạng loài: Mức độ phong phú về thành phần, số lượng và cấu trúc tổ thành giữa các bậc phân loại trong một sinh cảnh xác định.
• Đa dạng di truyền (gen): Sự sai khác về vật chất di truyền giữa các quần thể cùng loài phân bố ở các sinh cảnh cách biệt.
• Đa dạng hệ sinh thái: Sự phong phú của các kiểu thảm thực vật và môi trường sống đặc trưng qua mối quan hệ tương hỗ giữa quần xã sinh vật và môi trường.
• Loài bảo trợ (umbrella species): Nhóm loài có vùng hoạt động rộng và yêu cầu sinh thái khắt khe, việc bảo vệ chúng sẽ đồng thời che chở cho toàn bộ quần xã sinh thái phụ thuộc.
• Sinh thái nhân văn: Mối quan hệ tương hỗ giữa tập quán sinh kế, văn hóa bản địa của cộng đồng địa phương với hiện trạng biến động tài nguyên thiên nhiên.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu được thu thập kết hợp giữa nghiên cứu tài liệu thứ cấp, cơ sở dữ liệu GIS số hóa trên phần mềm MapInfo 7.5 của Chi cục Kiểm lâm tỉnh Quảng Trị và dữ liệu khảo sát thực địa qua 5 giai đoạn từ ngày 01/7/2007 đến ngày 15/9/2008.

Phương pháp điều tra thực địa và chọn mẫu được thiết kế chặt chẽ:

• Điều tra xã hội học: Chọn mẫu ngẫu nhiên phân tầng phỏng vấn trực tiếp 180 hộ gia đình tại 6 thôn thuộc 2 xã Ba Lòng và Húc Nghì bằng bảng hỏi chuẩn bị sẵn, kết hợp đánh giá nhanh nông thôn (RRA) và đánh giá nông thôn có sự tham gia (PRA) với các thợ săn giàu kinh nghiệm. Cỡ mẫu 180 hộ đảm bảo tính đại diện thống kê cho cơ cấu dân cư với 42,9% người Vân Kiều và 28,5% người Pa Kô.
• Điều tra tuyến sinh thái: Thiết lập 6 tuyến điều tra với tổng chiều dài 26,9 km (tiêu biểu như tuyến 1 dài 7,8 km, tuyến 4 dài 5,1 km, tuyến 5 và 6 dài 3,8 km), lặp lại 2 đợt khảo sát để ghi nhận dấu vết hoạt động và quan sát trực tiếp các loài thú.
• Phân tích mẫu vật: Thu thập và giám định 58 mẫu vật lưu trữ và săn bắt thực tế tại trụ sở khu bảo tồn và phòng bảo tàng thuộc Viện Sinh thái và Tài nguyên sinh vật.

Phương pháp phân tích số liệu:

• Đánh giá tính đa dạng phân loại học bằng chỉ số Si của Tả Gia Phụ (1979) để so sánh định lượng với các vườn quốc gia lân cận.
• Sử dụng phần mềm SPSS chạy kiểm định Chi-bình phương và phân tích phương sai một nhân tố (One-Way ANOVA) nhằm kiểm tra mối liên hệ giữa các biến số kinh tế - xã hội và hành vi khai thác tài nguyên rừng. Việc lựa chọn mô hình định lượng này giúp lượng hóa chính xác nguyên nhân gốc rễ dẫn đến suy thoái đa dạng sinh học.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, nghiên cứu đã xây dựng danh lục thành phần phân loại khu hệ thú tại Khu bảo tồn thiên nhiên Đakrông gồm 92 loài thuộc 62 giống, 28 họ và 10 bộ. So với tổng số 252 loài thú đã biết trên toàn quốc, khu bảo tồn chiếm tới 36,51% số loài, 70% tổng số họ và 71,43% tổng số bộ thú của Việt Nam.

Thứ hai, giá trị bảo tồn nguồn gen được khẳng định vượt trội với 37 loài thú quý hiếm, bao gồm 14 loài có tên trong Danh lục đỏ IUCN (2008) và 23 loài ghi nhận trong Sách Đỏ Việt Nam (2007). Đáng chú ý, nghiên cứu đã trực tiếp phân tích 2 mẫu vật sống của loài Thỏ vằn (Nesolagus timminsi) – loài thú đặc hữu hẹp của dãy Trường Sơn mới phát hiện cho khoa học từ năm 2000 và lần đầu tiên được xác nhận chính thức tại Đakrông. Nhiều loài đặc hữu Đông Dương nguy cấp như Sao la, Vượn siki, Chà vá chân nâu, Mang lớn và Bò tót cũng được ghi nhận hiện diện.

Thứ ba, hiện trạng sinh cảnh bị chia cắt mạnh mẽ: trong tổng diện tích 37.640 ha, diện tích rừng kín thường xanh mưa ẩm nguyên sinh vùng đất thấp chỉ còn 4.300 ha (chiếm 11,4%), rừng kín thường xanh á nhiệt đới núi cao có 5.000 ha (chiếm 13,3%). Trong khi đó, diện tích rừng phục hồi sau khai thác chọn lên tới 13.714 ha (chiếm 36,4%) và rừng hỗn giao tre nứa phục hồi sau nương rẫy chiếm 8.025 ha (chiếm 21,3%).

Thứ tư, áp lực nhân sinh đè nặng lên tài nguyên rừng khi 60% tổng số hộ dân tại 11 xã vùng đệm (tương đương 2.488 hộ) thuộc diện đói nghèo với thu nhập dưới 200.000 đồng/người/tháng. Tỷ lệ lao động nông nghiệp dư thừa từ 25% đến 35%, dẫn đến sự phụ thuộc trực tiếp vào việc khai thác gỗ, săn bắt động vật hoang dã và phá rừng làm nương rẫy.

Thảo luận kết quả

Sự phong phú của khu hệ thú Đakrông bắt nguồn từ tính chất giao thoa khí hậu Đông Trường Sơn và sự đa dạng địa hình với độ cao trải dài từ 200m đến 1.315m. Khi so sánh chỉ số đa dạng phân loại học Si của Tả Gia Phụ với các khu vực bảo tồn trọng điểm như Vườn Quốc gia Pù Mát và Vườn Quốc gia Phong Nha - Kẻ Bàng, khu bảo tồn Đakrông thể hiện giá trị bảo tồn loài đặc hữu rất cao, đặc biệt đối với các nhóm thú móng guốc chẵn và bộ linh trưởng.

Dữ liệu phân tích mức độ đe dọa được trực quan hóa qua ma trận tính điểm tích hợp hệ thống thông tin địa lý (GIS), kết hợp biểu đồ phân bố tần suất săn bắt theo từng tiểu khu. Kết quả chứng minh rằng suy giảm đa dạng sinh học không đơn thuần là vấn đề kỹ thuật sinh học mà bắt nguồn sâu xa từ mâu thuẫn sinh kế. Hoạt động săn bắt bằng súng săn, bẫy dây và khai thác gỗ trái phép tập trung cao nhất ở các khu vực rừng thứ sinh gần nương rẫy. Nếu không có giải pháp can thiệp đồng bộ giữa bảo vệ nghiêm ngặt và hỗ trợ kinh tế xã hội, các dải rừng nguyên sinh ít ỏi còn lại sẽ tiếp tục bị thu hẹp và suy thoái nhanh chóng.

Đề xuất và khuyến nghị

Để bảo tồn bền vững khu hệ thú tại Khu bảo tồn thiên nhiên Đakrông, các giải pháp mang tính hành động cao cần được thực thi theo lộ trình rõ ràng:

1. Thiết lập các trạm kiểm soát liên ngành và tổ chức tuần tra bảo vệ nghiêm ngặt tại các tiểu khu trọng điểm: Ban quản lý khu bảo tồn phối hợp Hạt kiểm lâm Đakrông tăng cường tuần tra trên 6 tuyến xung yếu, đặt mục tiêu tháo gỡ 100% các loại bẫy thú và giảm 85% tình trạng khai thác gỗ lậu trong giai đoạn 2009 - 2012.
2. Quy hoạch và chuyển đổi mô hình sinh kế nông nghiệp bền vững cho 11 xã vùng đệm: Ủy ban nhân dân huyện Đakrông chủ trì phối hợp Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn triển khai giao khoán quản lý bảo vệ rừng kết hợp thâm canh lúa nước, nâng mức thu nhập của hơn 2.400 hộ nghèo vượt ngưỡng 500.000 đồng/người/tháng trong giai đoạn 2009 - 2015.
3. Thể chế hóa và ứng dụng kiến thức bản địa của người Vân Kiều và Pa Kô vào hương ước bảo vệ rừng: Ban quản lý khu bảo tồn cùng chính quyền xã Húc Nghì và Ba Lòng xây dựng các quy ước tự quản thôn bản, tận dụng kinh nghiệm nhận biết tập tính thú rừng của thợ săn địa phương để phục vụ công tác giám sát đa dạng sinh học từ năm 2009.
4. Xây dựng hệ thống giám sát định kỳ đa dạng sinh học dựa trên công nghệ GIS: Phòng Kỹ thuật khu bảo tồn phối hợp Viện Sinh thái và Tài nguyên sinh vật vận hành cơ sở dữ liệu số hóa, cập nhật biến động quần thể các loài quý hiếm nhóm IB như Sao la, Vượn siki định kỳ 6 tháng/lần, duy trì ổn định diện tích 9.300 ha rừng nguyên sinh còn lại.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung và số liệu chuyên sâu của công trình mang lại giá trị thiết thực cho 4 nhóm đối tượng chính:

• Cán bộ quản lý và kiểm lâm tại các khu bảo tồn thiên nhiên, vườn quốc gia: Cung cấp khung phương pháp phân cấp mức độ đe dọa (tính điểm theo trọng số) và bộ công cụ GIS để ứng dụng trực tiếp vào công tác quy hoạch, tuần tra bảo vệ trên diện tích rừng quản lý.
• Giảng viên, nghiên cứu sinh và học viên cao học chuyên ngành Lâm nghiệp, Sinh thái học, Quản lý tài nguyên rừng: Kế thừa tài liệu tham khảo chuẩn xác về phân loại học 92 loài thú, kỹ thuật thu thập và giám định mẫu vật thực địa của các loài thú quý hiếm như Thỏ vằn (Nesolagus timminsi).
• Cơ quan quản lý nhà nước và nhà hoạch định chính sách cấp tỉnh: Cung cấp luận cứ thực tiễn để xây dựng các chính sách an sinh xã hội, giải quyết bài toán mâu thuẫn giữa xóa đói giảm nghèo cho hơn 4.000 nhân khẩu vùng đệm và bảo tồn thiên nhiên.
• Các tổ chức phi chính phủ và dự án bảo tồn quốc tế (WWF, IUCN, BirdLife): Sử dụng số liệu điều tra kinh tế - xã hội học và phương pháp đánh giá có sự tham gia của người dân (PRA) để thiết kế các dự án viện trợ sinh kế và bảo vệ loài nguy cấp.

Câu hỏi thường gặp

1. Khu hệ thú tại Khu bảo tồn thiên nhiên Đakrông có độ phong phú ra sao so với cả nước? Khu bảo tồn hiện ghi nhận 92 loài thú thuộc 62 giống, 28 họ và 10 bộ. Khu hệ này đại diện cho 36,51% tổng số loài, 70% tổng số họ và 71,43% tổng số bộ thú của toàn bộ lãnh thổ Việt Nam, khẳng định vai trò là trung tâm đa dạng sinh học quan trọng bậc nhất khu vực Bắc Trung Bộ.

2. Nghiên cứu có phát hiện loài động vật đặc hữu nào mới cho khu bảo tồn không? Nghiên cứu đã trực tiếp phát hiện và phân tích 2 cá thể sống của loài Thỏ vằn (Nesolagus timminsi). Đây là loài thú đặc hữu quý hiếm của dãy Trường Sơn mới được phát hiện năm 2000, lần đầu tiên được ghi nhận chính thức có mặt tại Khu bảo tồn thiên nhiên Đakrông.

3. Sức ép nhân sinh lớn nhất đối với hệ sinh thái thú tại địa phương là gì? Nguyên nhân gốc rễ là tỷ lệ đói nghèo vùng đệm lên tới 60% với mức thu nhập dưới 200.000 đồng/người/tháng. Đời sống bấp bênh kết hợp tập quán săn bắt truyền thống của đồng bào Vân Kiều và Pa Kô đã tạo áp lực khai thác liên tục lên 37.640 ha diện tích khu bảo tồn.

4. Phương pháp nào được sử dụng để phân vùng các khu vực ưu tiên bảo tồn? Nghiên cứu tích hợp phương pháp ma trận tính điểm mức độ đe dọa dựa trên trọng số sinh thái của từng nhóm loài, kết hợp kỹ thuật phân tích không gian trên phần mềm MapInfo 7.5 và dữ liệu điều tra thực địa trên 6 tuyến với tổng chiều dài 26,9 km.

5. Việc khai thác kiến thức bản địa đóng góp gì cho công tác quản lý tài nguyên thú? Kiến thức bản địa sâu sắc của thợ săn địa phương về tập tính, mùa sinh sản và đường di chuyển của thú rừng giúp lực lượng kiểm lâm nâng cao độ chính xác khi lập bản đồ phân bố loài, đồng thời tạo nền tảng để xây dựng hương ước bảo vệ rừng có sự đồng thuận của 100% cộng đồng bản địa.

Kết luận

• Xác lập hệ thống dữ liệu toàn diện về khu hệ thú tại Khu bảo tồn thiên nhiên Đakrông với 92 loài thuộc 62 giống, 28 họ và 10 bộ, chiếm 36,51% số loài thú toàn quốc.
• Khẳng định giá trị bảo tồn quốc tế qua sự hiện diện của 37 loài thú quý hiếm ghi nhận trong Sách Đỏ Việt Nam và IUCN, nổi bật là phát hiện thực địa về loài Thỏ vằn (Nesolagus timminsi).
• Nhận diện chính xác 4 trạng thái sinh cảnh suy thoái và xác định nghèo đói (chiếm 60% dân số vùng đệm) là nguyên nhân sâu xa đe dọa trực tiếp đến 37.640 ha rừng đặc dụng.
• Đổi mới phương pháp luận nghiên cứu bằng cách kết hợp phân tích đa dạng sinh học với mô hình sinh thái nhân văn và công nghệ viễn thám GIS.
• Đề xuất hệ thống 4 nhóm giải pháp quản lý tích hợp, gắn kết tuần tra kỹ thuật với phát triển sinh kế cộng đồng bền vững.

Đóng góp lớn nhất của luận văn là tạo lập nền tảng khoa học vững chắc và phương pháp luận liên ngành kết hợp tự nhiên - kinh tế xã hội cho chiến lược quản lý bảo tồn động vật hoang dã. Kế hoạch tiếp theo cần tập trung số hóa dữ liệu giám sát giai đoạn 2010 - 2020 và mở rộng các chương trình bảo tồn loài thú nhỏ. Các cơ quan quản lý, viện nghiên cứu và tổ chức xã hội hãy cùng chung tay phối hợp nguồn lực nhằm bảo vệ toàn vẹn di sản đa dạng sinh học vô giá tại vùng rừng Đakrông.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. ĐA DẠNG SINH HỌC VÀ BẢO TỒN ĐA DẠNG SINH HỌC Thuật ngữ “đa dạng sinh học” được sử dụng lần đầu tiên từ năm 1988 (Wilson,1988) và đã trở thành vấn đề được nhiều người quan tâm khi Chương trình Nghị sự 21 công bố tại Hội nghị thượng đỉnh toàn cầu ở Rio de Janeiro, Brasil năm 1992. Từ đó đến nay, có rất nhiều khái niệm được đưa ra về ĐDSH, trong số đó WWF (1989) đề xuất như sau: “Đa dạng sinh học là sự phồn thịnh của sự sống trên trái đất, là hàng triệu loài thực vật, động vật và vi sinh vật, là những gen chứa đựng trong các loài và là những hệ sinh thái vô cùng phức tạp cùng tồn tại trong môi trường” [28]. Như vậy khi nói đến đa dạng sinh học chúng ta phải đề cập đến 3 cấp độ; đa dạng về gen, đa dạng về loài và đa dạng về hệ sinh thái.

Đa dạng về gen là sự khác biệt về vật chất di truyền trong nội bộ của một loài. Tính đa dạng gen biểu hiện ra ngoài tự nhiên chính là những quần thể cùng loài nhưng sống ở các sinh cảnh (vùng) khác biệt nhau và những biến dị của các cá thể trong cùng một quần thể. Đa dạng về loài chỉ mức độ phong phú về loài trong một sinh cảnh hay khu vực nhất định. Tính đa dạng loài được biểu hiện trên hai khía cạnh; thứ nhất là số lượng loài và mối quan hệ họ hàng giữa các loài, thứ hai là cấu trúc tổ thành giữa các loài.

Đa dạng về hệ sinh thái được phản ánh bởi sự đa dạng về sinh cảnh qua mối quan hệ tương hỗ giữa sinh vật và môi trường. Việc phân chia các hệ sinh thái là rất khó khăn vì ranh giới giữa chúng không rõ ràng. Tuỳ thuộc vào nhóm sinh vật nghiên cứu (đối tượng nghiên cứu), đúng hơn là mối quan hệ LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 4 của nhóm sinh vật đó với môi trường mà có cách phân chia sinh cảnh (hay hệ sinh thái) hợp lý. Trong đề tài này tính đa dạng sinh học thú được mô tả chính là số loài thú và mối quan hệ họ hàng giữa chúng, cấu trúc tổ thành các loài thú trong khu vực, các đàn thú sống ở các sinh cảnh khác biệt nhau, một số cá thể thú có đặc điểm khác biệt so với các cá thể trong loài và số sinh cảnh có thể phân chia được khi nghiên cứu mối quan hệ của thú với môi trường sống.

Sau khi Công ước Đa dạng sinh học được ký kết (1993), thuật ngữ “đa dạng sinh học” đã được đưa vào văn bản pháp luật của các quốc gia (các bên) tham gia công ước. Việt Nam cũng là một thành viên của Công ước Đa dạng sinh học, nên thường sử dụng khái niệm: “Thuật ngữ dùng để mô tả sự phong phú và đa dạng của giới tự nhiên. Đa dạng sinh học là sự phong phú của mọi cơ thể sống từ mọi nguồn, trong các hệ sinh thái trên đất liền, dưới biển và các hệ sinh thái dưới nước khác và mọi tổ hợp sinh thái mà chúng tạo nên. Đa dạng sinh học bao gồm sự đa dạng trong loài (đa dạng di truyền hay đa dạng gen), giữa các loài (đa dạng loài) và các hệ sinh thái (đa dạng hệ sinh thái).

Đa dạng sinh học bao gồm cả các nguồn tài nguyên di truyền, các cơ thể hay các phần của cơ thể, các quần thể hay các hợp phần sinh học khác của hệ sinh thái, hiện đang có giá trị sử dụng hay có tiềm năng sử dụng cho loài người” [3]. Vào những năm cuối của thế kỷ XX, khái niệm ĐDSH đã đề cập đến mối quan hệ tương hỗ giữa hệ thống tự nhiên và hệ thống xã hội, gắn yếu tố con người (human) với ĐDSH. Trong một khái niệm về ĐDSH của WRI (2005) có đề cập “…loài người phụ thuộc hoàn toàn vào quần xã sinh vật – sinh quyển,…đa dạng sinh học là một giới hạn bao trùm sự giàu có về sinh vật tự nhiên, điều đó củng cố cho sức khỏe và sự sống của con người…”. [44] LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 5 Blaikie và Jeanemaud (1995) đã minh họa điều đó bằng sơ đồ về ĐDSH như sau: Hệ thống tự nhiên Hệ thống xã hội  Di truyền  Văn hóa  Loài  Công nghệ  Quần thể  Kinh tế  Quần xã  Kiến thức bản địa  Hệ sinh thái  Thông tin  …  … ĐA DẠNG SINH HỌC LÀ KẾT QUẢ CỦA SỰ TƯƠNG TÁC GIỮA HAI HỆ THỐNG TỰ NHIÊN VÀ XÃ HỘI Sơ đồ 1-1: Quan niệm về ĐDSH theo Blaikie and Jeanemaud (1995) Nguồn: Hoàng Văn Thắng, Phạm Bình Quyền, Trương Quang Học, 1998 [33] Như vậy, có thể thấy rằng: ĐDSH bao gồm sự phong phú của thế giới sinh vật; thể hiện bằng tất cả các dạng, các mức độ và sự tổ hợp của chúng trong mối tương hỗ giữa chúng với môi trường tự nhiên và xã hội.

Đó không chỉ là tổng số của các HST, các loài, các vật chất di truyền mà còn bao gồm tất cả các mối quan hệ phức tạp bên trong và giữa chúng với nhau, với thế giới vô sinh và với con người. Biến động của ĐDSH phụ thuộc vào mối tương tác nói trên. Mặt khác, sự phát triển của các hệ thống xã hội là không đồng đều và có những đặc thù riêng do đó mức độ tác động đến ĐDSH ở mỗi nơi là khác nhau. Ở Việt Nam, trình độ phát triển xã hội còn hạn chế về khoa học công nghệ, công tác qui hoạch và quản lý tài nguyên thiên nhiên đã ảnh hưởng đến sự suy giảm ĐDSH.

Tuy nhiên, Việt Nam lại có một hệ thống kiến thức bản địa và văn LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 6 hóa truyền thống đa dạng đã góp phần làm phong phú hơn và hình thành các khu vực có tính đặc thù về ĐDSH – nhân văn khác nhau. Quan điểm ĐDSH là sự tương tác giữa hai hệ thống tự nhiên và xã hội đã khắc phục sự hạn chế và tính cô lập trong bảo tồn nặng về kỹ thuật, mà đã chỉ ra rằng cần có cách tiếp cận tích hợp, cần đặt nghiên cứu bảo tồn ĐDSH trong một mối quan hệ hữu cơ giữa hai hệ thống tự nhiên và xã hội. Nghiên cứu này, ngoài việc mô tả tính đa dạng sinh học thú về mặt tự nhiên còn mô tả các đặc điểm sinh thái nhân văn của khu hệ, để làm cơ sở khoa học cho các giải pháp quản lý bảo tồn thú tại KBTTN ĐaKrông. LỊCH SỬ NGHIÊN CỨU ĐA DẠNG SINH HỌC THÚ Ở VIỆT NAM Lịch sử nghiên cứu đa dạng sinh học thú ở Việt Nam gắn liền với lịch sử nghiên cứu động vật giới Việt Nam và có thể chia thành 3 giai đoạn chính như sau: 1) Trước năm 1954: Bước đầu nghiên cứu lập danh lục thú của cả nước; 2) Từ 1955 đến 1975: Nghiên cứu khu hệ thú các địa phương ở Miền Bắc; 3) Từ 1975 đến nay: Nghiên cứu khu hệ thú các địa phương trên toàn quốc phục vụ qui hoạch sử dụng hợp lý tài nguyên và bảo tồn đa dạng sinh học.

• Thời kỳ trước năm 1954 Cuối thế kỷ 19, với sự xâm chiếm của thực dân Pháp các nhà khoa học nước ngoài bắt đầu xâm nhập nước ta và tiến hành các cuộc điều tra thăm dò động vật giới Việt Nam như: Milne-Edwards, 1867-1874; Morice, 1875; Billet, 1896-1898; Butan, 1900-1906; De Pousargue, 1904; Menegaur, 1905- 1906; Bonhote, 1907; Kloss, 1920-1926,. Tới đầu thế kỷ 20, việc xây dựng danh lục vẫn được tiếp tục bởi Osgood, 1932; Delacour, 1940, 1951; Bourret, 1942-1944;. Một số nghiên cứu tiêu biểu trong thời kỳ này như: Nghiên cứu của đoàn Pavie (Đoàn nghiên cứu về lịch sử tự nhiên của Đông Dương) từ năm 1879 đến năm 1898 tại Đông Dương (gồm Việt Nam, Lào, LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 7 Camphuchia, Thái Lan và phần biên giới Thái Lan- Miến Điện). Tại Việt Nam, đoàn Pavie hoạt động chủ yếu ở miền Nam.

Những tài liệu về thú do đoàn Pavie thu thập đã giao cho De Pousargue nghiên cứu và kết quả được công bố trong bộ sách của Pavie xuất bản năm 1904. Có thể coi đó là công trình nghiên cứu thú đầu tiên, tương đối hoàn chỉnh ở Đông Dương về mặt khu hệ. Trong đó, De Pousargue đã thống kê được 200 loài và loài phụ thú (kể cả thú nuôi) phân bố ở Đông Dương. Riêng ở Việt Nam đã phát hiện được 117 loài và loài phụ.

Osgood đã tập hợp rất nhiều những tài liệu nghiên cứu trước đó (của H. Wulsin, Delacour, Delacour et Lowe, đoàn Kelley- Roosevelt) và đưa ra thông báo chung về thú (Osgood, 1932). Trong tài liệu này Osgood đã ghi nhận được 251 loài và loài phụ, trong đó có 19 dạng mới. Trong phạm vi Việt Nam đã gặp tới 172 loài và loài phụ, kèm theo những địa điểm sưu tầm.

Đây là một công trình có giá trị về mặt nghiên cứu phân loại và khu hệ. Từ năm 1945 đến 1954, cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp diễn ra ác liệt trên toàn quốc đã làm gián đoạn các hoạt động khảo sát động vật hoang dã ở Việt Nam. • Thời kỳ từ 1955 đến 1975 Sau khi miền Bắc được giải phóng (1954), các hoạt động nghiên cứu về thú hoàn toàn do những cán bộ khoa học Việt Nam đảm nhiệm. Lực lượng điều tra nghiên cứu thời kỳ này chủ yếu là Phòng Động vật học của UBKHKT Nhà nước; Khoa Sinh vật học- Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội; Viện Điều tra Quy hoạch rừng- Tổng Cục Lâm nghiệp và Khoa Sinh vật học- Trường Đại học Sư Phạm Hà Nội.

Ngoài ra, còn một số cơ quan khác trong lĩnh vực công tác cũng có liên quan nhiều đến việc sưu tầm thú, mà chủ yếu là thú gặm nhấm dạng chuột như; Viện vệ sinh dịch tễ học, Viện sốt rét- ký sinh trùng, LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 8 Viện quân y. Kết quả nghiên cứu về thú trong thời kỳ đầu miền Bắc giải phóng còn nhiều hạn chế, do lực lượng cán bộ mỏng, địa bàn điều tra hẹp, chỉ tập trung vào thu thập mẫu vật và thống kê thành phần loài. Từ sau năm 1959, đã có một số đợt điều tra tổng hợp về động vật với lực lượng cán bộ và số cơ quan tham gia ngày càng lớn. Phạm vi điều tra được mở rộng trên toàn miền Bắc.

Nội dung điều tra cũng phong phú hơn, bao gồm cả điều tra thành phần loài, nghiên cứu sinh học, sinh thái, phát hiện trữ lượng và khả năng khai thác sử dụng các loài có giá trị kinh tế.