Chương 1 KHÁI QUÁT VỀ CHỦ ĐỀ BIỂN ĐẢO TRONG VĂN HỌC VÀ QUA SÁNG TÁC CỦA MỘT SỐ NHÀ THƠ TIÊU BIỂU 1. Chủ đề biển đảo trong văn học 1. Cơ sở hình thành dòng cảm hứng biển đảo trong văn học Từ thuở hồng hoang, các vua Hùng đã mở mang bờ cõi, nới rộng ranh giới từ đất liền đến hải đảo để tạo vị thế, thế lực chắc chắn, vững vàng cho một nước Nam khởi sắc. Xuyên suốt qua nghìn năm lịch sử ấy, hải đảo luôn là phên dậu che chắn giữ yên miền đất Mẹ, là nơi để các đội hùng binh trấn thủ và từ đó khẳng định chủ quyền thiêng liêng của dân tộc Việt Nam.
Tuy cách xa đất liền nhưng hải đảo vẫn luôn gắn kết bằng tình thương ruột thịt, bao bọc bởi mặt nước biển khơi mà như kề sát. Những đảo xa của Tổ quốc ấy luôn là nơi tâm thức người dân Việt đau đáu hướng về. Vẻ đẹp của biển đảo, một vẻ đẹp hùng vĩ và thơ mộng khiến cho tâm hồn của người thi sĩ không khỏi xao động. Đó là vẻ đẹp của những đảo xanh mướt rừng dương liễu ven biển, bờ cát trắng mịn màng tinh khôi không một dấu chân, gợi nên ý niệm về những vườn địa đàng nơi trần gian, ở đó không có ưu phiền và nổi giận.
Đó là vẻ xanh trong dịu mát của những làn sóng trên biển khơi bao la hay ngắm bầu trời cao rộng phía trên và thả hồn phiêu dao tới những miền mộng ảo xa xăm nhất. Tất cả tình yêu với biển đảo đã được họ, những người thi sĩ tài hoa đưa biển đảo vào trong các tác phẩm văn học bằng chính những hình tượng văn học vừa cảm tính, cụ thể, vừa trừu tượng, khái quát về thực tại. Nhiều tác phẩm văn học, nghệ thuật về biển đảo ra đời đã góp phần nâng cao nhận thức cho người dân và bè bạn quốc tế về chủ quyền Tổ quốc ở biển Đông. Cảm hứng là: “trạng thái tình cảm mãnh liệt, say đắm xuyên suốt tác phẩm nghệ thuật, gắn liền với một tư tưởng xác định, một sự đánh giá nhất định, gây tác động đến cảm xúc của những người tiếp nhận tác phẩm” [18; 45].
8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Đối với văn chương Việt Nam, từ bấy lâu nay, biển đảo vẫn luôn là niềm cảm hứng rất quen thuộc và ấn tượng của những người cầm bút. Nó đã trở thành một đề tài lớn thu hút sự quan tâm của văn học từ xưa đến nay, bao gồm cả văn học cổ đại, trung đại và hiện đại bởi phần lãnh thổ thiêng liêng này đã gắn liền với số mệnh của dân tộc. Bởi vậy mà từ thời kì thơ văn trung đại đã có những bài viết về biển đảo khẳng định một cách đầy tự hào phần chủ quyền thiêng liêng của dân tộc: Liền trời sóng vỗ, biếc muôn trùng. Dấu xưa sự nghiệp bao triều đại, Đất cũ nhà Nam vạch núi sống Lượng biển bao dung ngàn lớp cặn, Sông nào không hướng chảy về Đông? (Tư Dung hải môn lữ thứ - Lê Thánh Tô do Ngô Linh Ngọc dịch) Hay bài thơ rất nổi tiếng và quen thuộc của Nguyễn Trãi: Khi biển hơi may thổi lạnh rùng, Bạch Đằng qua cửa nhẹ buồm dong.
Chòm chòm núi đá kình rời đoạn, Lớp lớp bờ lau kiếm nát chồng.27] Biển đảo, từ một thức thể có tính vật chất, để chỉ cương vực, lãnh thổ của Tổ quốc mà khi đi vào văn học đã trở thành một biểu tượng mang ý nghĩa và vẻ đẹp tinh thần. Có nhiều cách lên tiếng và biểu đạt về biển đảo. Những người cầm bút đã dùng văn học, một loại hình nghệ thuật ngôn từ, trong suốt trường kỳ lịch sử để lên tiếng về biển đảo bằng hình tượng nghệ thuật, thông qua những áng thơ văn. Cảm hứng ấy còn được thể hiện rõ nét hơn trong thơ văn hiện đại: “Mặt trời xuống biển như hòn lửa Sóng đã cài then, đêm sập cửa Đoàn thuyền đánh cá lại ra khơi Câu hát căng buồm cùng gió khơi.84] 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Hay bài “Đập đá ở Côn Lôn” của Phan Châu Trinh đã thể hiện mạch chảy dào dạt của chủ nghĩa yêu nước, chủ nghĩa anh hùng trong truyền thống dân tộc Việt Nam xuất phát từ nơi Côn đảo xa xôi.
Từ đó bừng lên thành những đợt sóng yêu nước mãnh liệt được thể hiện trong văn học kháng chiến chống Mỹ, chống Pháp: “Làm trai đứng giữa đất Côn Lôn/ Lừng lẫy làm cho lở núi non/ Xách búa đánh tan năm bảy đống/ Ra tay đập bể mấy trăm hòn. Bản thân văn học có những giá trị chuyên môn của riêng nó nhưng văn học còn là biểu hiện sống động và kết tinh của văn hóa. Nó chính là một tầng vỉa quan trọng của nền văn hóa dân tộc. Cảm hứng biển đảo trong văn học chính là cách cảm nhận và cắt nghĩa về biển đảo của nhà văn được kết tinh trong hình tượng văn học ở mỗi tác phẩm cụ thể.
Không chỉ trong thơ ca mà cảm hứng biển đảo cũng được đề cập nhiều trong văn xuôi: “Đảo Côn Lôn và cửa Cần Hải đối nhau. Đảo ấy là nơi làm tiêu chí cho các thuyền đi lại ở biển nam định hướng. Nghe nói nơi ấy xóm làng trù mật, dân cư đông đúc. Núi có nhiều yến sào.
Phong cảnh thật là đẹp. Xưa nay đã đặt thủ ngự ở đó để tuần phòng mặt biển.” (Trích một đoạn miêu tả cảnh Côn Đảo từ xa trong bài Hải trình chí lược - Phan Huy Chú), “Đến với Trường Sa hôm nay, giữa mùa biển lặng này, dường như cái khái niệm về sự gian khổ thiếu thốn không còn nhiều lắm nữa. Số lượng các tác phẩm cả thơ và văn xuôi viết về biển đảo ngày một nhiều hơn. Mỗi một giai đoạn lịch sử văn học lại ghi dấu những sáng tác hay viết về đề tài này.
Từng hải lý, từng tấc đảo, Hoàng Sa, Trường Sa… là máu, mồ hôi của ông cha để lại nên các nhà thơ viết về biển đảo cũng chính là viết về Tổ quốc thân yêu. Đặt vào tình hình hiện nay, vấn đề biển đảo vẫn đang nóng bỏng từng giờ càng thôi thúc nhiều nhà thơ hướng trái tim của mình ra biển để sáng tác. Cảm hứng về biển đảo trong các tác phẩm văn học hiện đại càng trở nên hết sức phổ biến, tập trung, cao trào về ý thức chủ quyền và lòng yêu nước. Với 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com họ, viết về biển đảo chính là một cách để thể hiện tình yêu cháy bỏng đối với đất nước.Văn học nói chung và thơ ca nói riêng không thể thờ ơ hay đứng ngoài những vấn đề lớn của dân tộc.
Hành trình lịch sử và hành trình của thơ ca chân chính không tách rời nhau bởi hạt nhân của nó là lòng yêu nước nồng nàn. Chủ đề biển đảo trong văn học Việt Nam 1. Chủ đề biển đảo trong văn học Việt Nam trước thể kỉ XX Biển đảo Việt Nam là phần lãnh thổ đất nước Việt Nam, qua nghìn đời nó luôn gắn chặt với đời sống của cư dân nước Việt cả về vật chất và tinh thần. Biển đảo đi vào trong tâm thức người Việt là đất nước, là cuộc sống; và thực tế hàng ngàn năm lịch sử người Việt đã ra sức khai phá dựng xây sẵn sàng đổ cả máu xương cho chủ quyền biển đảo.
Tìm hiểu về ngọn nguồn của cảm hứng biển đảo trong văn học Việt Nam, trước tiên ta trở lại với những sáng tác văn học dân gian, đó là những huyền thoại, truyền thuyết, cổ tích, truyện cười, truyện ngụ ngôn, ca dao, tục ngữ, hò vè, cổ tích… Ngay từ trong những tác phẩm dân gian xa xưa ấy đã có không ít lần hình ảnh biển, đảo xuất hiện với những ý nghĩa riêng. Trong truyền thuyết Lạc Long Quân - Âu Cơ có chi tiết chia năm mươi người con lên rừng, năm mươi người con xuống biển, rồi câu chuyện Mai An Tiêm trôi dạt, sinh sống trên hòn đảo lạ, truyền thuyết An Dương Vương rẽ nước xuống thủy cung… những tác phẩm văn học, nghệ thuật có tính truyền thuyết sử thi ấy lan truyền đời này qua đời khác, sống trong tâm thức bao người con đất Việt. Nó cho ta ít nhiều những chỉ dấu để khẳng định rằng người Việt ta xưa đã có quan tâm tới biển, biển là nơi sinh tụ của giống nòi và là khát vọng chinh phục của người dân Việt từ ngàn đời. Ngoài truyền thuyết, cổ tích… trong kho tàng văn học dân gian Việt Nam ta còn bắt gặp không ít những câu ca dao, thành ngữ lấy hình ảnh biển để ví von hay bộc lộ cảm thức của con người trước biển: 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com “Rủ nhau xuống bể mò cua Đem về nấu quả mơ chua trên rừng Em ơi chua ngọt đã từng Non xanh nước bạc xin đừng quên nhau” (Ca dao) “Góc bể chân trời”, “Bẩy nổi ba chìm chín lênh đênh”, “Bãi biển nương dâu”, “Đầu ghềnh cuối bãi”… là những thành ngữ vẫn được người Việt sử dụng trong lời nói hằng ngày… thể hiện nỗi bất an, bé nhỏ của con người trước không gian biển, sự đổi thay của thời cuộc… Sang đến thời kì văn học trung đại Việt Nam, từ thế kỉ X đến hết thế kỉ XIX, thơ văn viết về biển đảo khá phong phú, có tính tiếp nối và mở rộng về tư tưởng, cảm hứng, biểu tượng, hình ảnh…Tiêu biểu là những tác phẩm viết trực tiếp hoặc gián tiếp về biển đảo của những nhà Nho, vua quan, những tên tuổi lớn như: Lê Thánh Tông (“Di Luân hải môn lữ thứ”, “Tư Dung hải môn lữ thứ”), Nguyễn Trãi (“Bạch Đằng hải khẩu”, “Hải khẩu dạ bạc hữu cảm”), Nguyễn Bỉnh Khiêm (“Cự Ngao đới sơn”), Đào Duy Từ (“Tư Dung vãn”), Cao Bá Quát (“Hồng mao hảo thuyền ca”, “Dương phụ hành”), Phan Huy Chú (“Hải trình chí lược”)… “Cự ngoa đới sơn” (Con ngao lớn đội núi) là bài thơ nói về ý thức chủ quyền biển đảo của đất nước, mang màu sắc như một lời sấm kí của Trạng Trình, Nguyễn Bỉnh Khiêm (Thế kỉ XVI): “Núi tiên biển biếc nước trong xanh Rùa lớn đội lên non nước thành Đầu ngẩng trời dư sức vá đá Dầm chân đất sóng vỗ an lành.
Biển đông vạn dặm dang tay giữ Đất Việt muôn năm vững trị bình Chí lớn phù nguy xin gắng sức, Cõi bờ xưa cũ Tổ tiên mình” (Nguyễn Khắc Mai dịch) 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Trong các triều đại phong kiến của Việt Nam.