Luận văn thạc sĩ hành động mời trong giao tiếp của người việt một số vấn đề về dạy hành động mời cho người nước ngoài

Luận văn thạc sĩ phân tích hành động mời trong giao tiếp người Việt và các vấn đề dạy hành động mời cho người nước ngoài hiệu quả.

• Tác giả: Trần Thị Mai Hương
• Người hướng dẫn: PGS. TS Đỗ Việt Hùng
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Ngôn ngữ học
• Đề tài: Hành động “mời” trong giao tiếp của người Việt và một số vấn đề về dạy hành động mời cho người nước ngoài
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2012
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• BẢNG VIẾT TẮT VÀ QUY ƯỚC VIẾT TẮT
• MỞ ĐẦU
• 0.1. Lý do chọn đề tài
• 0.2. Mục đích, ý nghĩa đề tài
• 0.3. Phạm vi nghiên cứu
• 0.4. Phương pháp nghiên cứu
• 0.5. Bố cục luận văn
• 1. CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ THUYẾT LÀM CƠ SỞ LÝ LUẬN
• 1.1. Lý thuyết về giao tiếp
• 1.2. Lý thuyết về lịch sự
• 1.3. Lý thuyết về hành động ngôn trung
• 2. CHƯƠNG 2: CÁC KIỂU MỜI TRONG GIAO TIẾP NGƯỜI VIỆT
• 2.1. Những hoàn cảnh giao tiếp của lời mời
• 2.2. Ngữ cảnh rộng của lời mời
• 2.3. Ngữ cảnh hẹp của lời mời
• 2.4. Các kiểu mời trong văn hóa giao tiếp người Việt
• 2.4.1. Phát ngôn mời trực tiếp có từ xưng hô
• 2.4.2. Phát ngôn mời trực tiếp không có từ xưng hô
• 2.4.3. So sánh phát ngôn mời trực tiếp có từ xưng hô và không có từ xưng hô
• 2.4.4. Phát ngôn mời gián tiếp có từ xưng hô
• 2.4.4.1. Có ngữ cảnh hiển minh
• 2.4.4.2. Có ngữ cảnh ngầm ẩn
• 2.4.4.3. Có ngữ cảnh ngữ nghĩa
• 2.4.5. Phát ngôn mời gián tiếp không có từ xưng hô
• 3. CHƯƠNG 3: MỘT SỐ VẤN ĐỀ VỀ DẠY HÀNH ĐỘNG MỜI CHO NGƯỜI NƯỚC NGOÀI
• 3.1. Một vài vấn đề lý luận liên quan đến phương pháp dạy tiếng
• 3.2. Khảo sát tình hình dạy tiếng Việt trong một số sách dạy tiếng Việt cho người nước ngoài – trên cơ sở hành động ngôn từ mời
• 3.3. Tình hình dạy tiếng Việt qua khảo sát “Hành động mời” trong một số sách dạy tiếng Việt cho người nước ngoài
• 3.4. Một vài kiến nghị và đề xuất
• 3.5. Thử thiết kế bài giảng về dạy “Hành động mời” cho người nước ngoài
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• TÀI LIỆU TRÍCH DẪN
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng quan về hành động mời trong giao tiếp người Việt

Hành động mời là một phần không thể thiếu trong giao tiếp hàng ngày của người Việt. Nó không chỉ đơn thuần là một lời nói mà còn mang trong mình những giá trị văn hóa sâu sắc. Hành động này thể hiện sự tôn trọng, lòng hiếu khách và sự kết nối giữa các cá nhân trong xã hội. Trong bối cảnh hội nhập quốc tế, việc hiểu rõ về hành động mời trong giao tiếp của người Việt trở nên cần thiết hơn bao giờ hết, đặc biệt là đối với người nước ngoài học tiếng Việt.

1.1. Định nghĩa và vai trò của hành động mời

Hành động mời được định nghĩa là một hành vi ngôn ngữ nhằm mời gọi người khác tham gia vào một hoạt động nào đó. Vai trò của hành động này không chỉ dừng lại ở việc mời mà còn thể hiện sự quan tâm và tôn trọng đối với người khác. Hành động mời có thể diễn ra trong nhiều ngữ cảnh khác nhau, từ những bữa tiệc gia đình đến các sự kiện chính thức.

1.2. Đặc điểm văn hóa trong hành động mời của người Việt

Hành động mời của người Việt thường mang tính chất lịch sự và tôn trọng. Các từ xưng hô được sử dụng trong lời mời rất quan trọng, vì chúng thể hiện mối quan hệ giữa người mời và người được mời. Sự khác biệt trong cách mời giữa các vùng miền cũng là một yếu tố cần được xem xét để hiểu rõ hơn về văn hóa giao tiếp của người Việt.

II. Những thách thức trong việc dạy hành động mời cho người nước ngoài

Dạy hành động mời cho người nước ngoài gặp nhiều thách thức do sự khác biệt về văn hóa và ngôn ngữ. Người nước ngoài có thể không hiểu rõ các quy tắc xã hội và ngữ cảnh khi thực hiện hành động mời. Điều này có thể dẫn đến những hiểu lầm và khó khăn trong giao tiếp. Việc truyền đạt những giá trị văn hóa liên quan đến hành động mời là rất quan trọng để giúp họ hòa nhập tốt hơn.

2.1. Khó khăn trong việc truyền đạt văn hóa giao tiếp

Một trong những khó khăn lớn nhất là việc người nước ngoài không quen với các quy tắc lịch sự trong giao tiếp của người Việt. Họ có thể không hiểu được tầm quan trọng của việc sử dụng từ xưng hô phù hợp trong lời mời, dẫn đến việc họ có thể vô tình gây ra sự bất lịch sự.

2.2. Sự khác biệt trong ngữ cảnh giao tiếp

Ngữ cảnh giao tiếp giữa người Việt và người nước ngoài có thể rất khác nhau. Người nước ngoài có thể không nhận ra rằng một lời mời đơn giản trong văn hóa của họ có thể mang ý nghĩa sâu sắc hơn trong văn hóa Việt Nam. Việc này đòi hỏi giáo viên phải có những phương pháp dạy học linh hoạt và sáng tạo để giúp học viên hiểu rõ hơn.

III. Phương pháp dạy hành động mời hiệu quả cho người nước ngoài

Để dạy hành động mời cho người nước ngoài một cách hiệu quả, cần áp dụng các phương pháp dạy học tích cực và tương tác. Việc sử dụng tình huống thực tế và mô phỏng các cuộc giao tiếp sẽ giúp học viên dễ dàng tiếp thu và áp dụng vào thực tế. Ngoài ra, việc kết hợp giữa lý thuyết và thực hành cũng rất quan trọng.

3.1. Sử dụng tình huống thực tế trong giảng dạy

Giáo viên có thể tạo ra các tình huống giao tiếp thực tế để học viên thực hành. Ví dụ, tổ chức các buổi tiệc nhỏ trong lớp học để học viên có thể thực hành hành động mời trong một môi trường thân thiện và thoải mái.

3.2. Kết hợp lý thuyết và thực hành

Việc giảng dạy không chỉ dừng lại ở lý thuyết mà còn cần có sự thực hành thường xuyên. Học viên nên được khuyến khích thực hành các tình huống giao tiếp khác nhau để nắm vững cách sử dụng hành động mời trong các ngữ cảnh khác nhau.

IV. Ứng dụng thực tiễn của hành động mời trong giao tiếp

Hành động mời không chỉ là một phần của giao tiếp hàng ngày mà còn có thể được ứng dụng trong nhiều lĩnh vực khác nhau như kinh doanh, du lịch và giáo dục. Việc hiểu rõ về hành động mời sẽ giúp người nước ngoài dễ dàng hòa nhập và tạo dựng mối quan hệ tốt đẹp với người Việt.

4.1. Hành động mời trong kinh doanh

Trong môi trường kinh doanh, hành động mời có thể được sử dụng để tạo dựng mối quan hệ và tăng cường sự hợp tác. Việc mời đối tác tham gia các sự kiện hoặc bữa tiệc có thể giúp xây dựng lòng tin và sự thân thiện.

4.2. Hành động mời trong du lịch

Đối với khách du lịch, việc hiểu rõ về hành động mời sẽ giúp họ cảm thấy thoải mái hơn khi giao tiếp với người dân địa phương. Họ sẽ biết cách mời và đáp lại lời mời một cách phù hợp, từ đó tạo ra những trải nghiệm tích cực trong chuyến đi.

V. Kết luận và triển vọng tương lai của nghiên cứu

Nghiên cứu về hành động mời trong giao tiếp của người Việt không chỉ giúp nâng cao chất lượng dạy và học tiếng Việt mà còn góp phần bảo tồn và phát huy văn hóa giao tiếp của dân tộc. Trong tương lai, cần tiếp tục nghiên cứu sâu hơn về các hành động giao tiếp khác để tạo ra một bức tranh toàn diện về giao tiếp văn hóa Việt Nam.

5.1. Tầm quan trọng của nghiên cứu hành động mời

Nghiên cứu hành động mời giúp hiểu rõ hơn về văn hóa giao tiếp của người Việt, từ đó có thể áp dụng vào việc dạy tiếng Việt cho người nước ngoài một cách hiệu quả hơn.

5.2. Triển vọng nghiên cứu trong tương lai

Trong tương lai, cần mở rộng nghiên cứu sang các hành động giao tiếp khác để có cái nhìn toàn diện hơn về cách thức giao tiếp của người Việt, từ đó giúp người nước ngoài dễ dàng hòa nhập vào văn hóa Việt Nam.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong đời sống xã hội, giao tiếp là nhu cầu thiết yếu và không thể thiếu của con người. Theo ước tính, hành động mời trong giao tiếp chiếm một phần quan trọng trong các tương tác xã hội, thể hiện qua nhiều hình thức và ngữ cảnh khác nhau. Luận văn tập trung nghiên cứu hành động “mời” trong giao tiếp của người Việt, nhằm làm rõ đặc điểm văn hóa, ngôn ngữ và các quy tắc ứng xử liên quan. Mục tiêu chính là phân tích các kiểu lời mời trong văn hóa giao tiếp người Việt, đồng thời đề xuất phương pháp dạy hành động mời cho người nước ngoài học tiếng Việt như một ngoại ngữ. Nghiên cứu được thực hiện trên tư liệu văn học dân gian, truyện ngắn tiêu biểu và sách dạy tiếng Việt cho người nước ngoài, trong phạm vi thời gian từ giai đoạn 1930 đến 2012, chủ yếu tại Việt Nam. Ý nghĩa của nghiên cứu không chỉ bổ sung lý luận về hành động ngôn từ trong ngữ dụng học mà còn góp phần nâng cao hiệu quả dạy học tiếng Việt, đồng thời giới thiệu nét đẹp văn hóa giao tiếp mời của người Việt đến bạn bè quốc tế.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên ba lý thuyết chính làm nền tảng phân tích:

• Lý thuyết giao tiếp: Giao tiếp được hiểu là quá trình trao đổi thông tin giữa các chủ thể trong một ngữ cảnh nhất định, sử dụng hệ thống tín hiệu ngôn ngữ. Hành động mời được xem là một nghi thức giao tiếp, chịu ảnh hưởng bởi môi trường văn hóa xã hội và vị thế của các nhân vật giao tiếp. Lược đồ Jakobson về các chức năng giao tiếp được vận dụng để phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến lời mời.

• Lý thuyết lịch sự: Tập trung vào khái niệm thể diện (dương tính và âm tính) và các chiến lược lịch sự (tích cực, tiêu cực, gián tiếp). Hành động mời được xem là một hành vi lịch sự, vừa thể hiện sự tôn trọng thể diện người được mời, vừa tránh đe dọa thể diện người mời.

• Lý thuyết hành động ngôn trung: Dựa trên phân tích của Austin về biểu thức ngữ vi, luận văn phân loại phát ngôn mời thành hai loại: có từ “mời” (mời trực tiếp) và không có từ “mời” (mời gián tiếp). Việc sử dụng từ “mời” và từ xưng hô trong phát ngôn mời tạo nên các sắc thái ý nghĩa và thể hiện đặc trưng văn hóa giao tiếp người Việt.

Ba khái niệm chính được sử dụng là: hành động mời, thể diện trong giao tiếp, và chiến lược lịch sự.

Phương pháp nghiên cứu

Luận văn sử dụng các phương pháp nghiên cứu sau:

• Phương pháp thống kê, phân loại: Thu thập và phân loại 472 phát ngôn mời từ các nguồn tư liệu như ca dao, truyện ngắn, tạp chí Văn nghệ Quân đội và sách dạy tiếng Việt cho người nước ngoài.

• Phương pháp mô tả: Mô tả chi tiết các phát ngôn mời theo các kiểu loại, cấu trúc ngữ pháp và ngữ cảnh giao tiếp.

• Phương pháp phân tích tổng hợp: Phân tích các phát ngôn mời dựa trên lý thuyết giao tiếp, lịch sự và hành động ngôn trung để rút ra các đặc điểm, vai trò của từ “mời” và từ xưng hô, cũng như ảnh hưởng của ngữ cảnh.

Cỡ mẫu gồm 472 phát ngôn mời được chọn ngẫu nhiên từ các nguồn tư liệu đa dạng nhằm đảm bảo tính đại diện. Phương pháp chọn mẫu là chọn mẫu phi xác suất theo tiêu chí có chứa hành động mời. Thời gian nghiên cứu kéo dài trong năm 2012, tập trung khảo sát các tài liệu từ giai đoạn 1930 đến 2012.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Phân loại phát ngôn mời: Trong tổng số 472 phát ngôn mời, có 31,6% là mời trực tiếp và 68,4% là mời gián tiếp. Trong đó, mời trực tiếp có từ xưng hô chiếm 30,1%, mời trực tiếp không có từ xưng hô chiếm 1,5%, mời gián tiếp có từ xưng hô chiếm 47,7%, và mời gián tiếp không có từ xưng hô chiếm 20,7%.

2. Vai trò của từ “mời” và từ xưng hô: Từ “mời” trong phát ngôn mời trực tiếp vừa đóng vai trò động từ ngữ vi vừa là yếu tố lịch sự, trong khi trong phát ngôn mời gián tiếp hoặc mời trực tiếp không có từ xưng hô, từ “mời” thường chỉ mang tính lịch sự. Sự có mặt của từ xưng hô làm tăng tính lịch sự và hiệu quả giao tiếp.

3. Ảnh hưởng của ngữ cảnh: Ngữ cảnh rộng (văn hóa xã hội Việt Nam) và ngữ cảnh hẹp (tình huống giao tiếp cụ thể) đều ảnh hưởng đến cách thức và hình thức lời mời. Ví dụ, trong các dịp cưới hỏi, giỗ chạp, lời mời mang tính nghi thức trang trọng, còn trong giao tiếp hàng ngày, lời mời có thể giản dị, thân mật.

4. Chiến lược lịch sự trong lời mời: Người Việt sử dụng chiến lược lịch sự tích cực và gián tiếp để giữ thể diện cho cả người mời và người được mời, thể hiện qua việc lựa chọn từ ngữ, cấu trúc câu và cách xưng hô phù hợp.

Thảo luận kết quả

Kết quả cho thấy hành động mời trong giao tiếp người Việt không chỉ là một nghi thức xã hội mà còn là biểu hiện sâu sắc của văn hóa ứng xử và ngôn ngữ đặc trưng. Việc phân loại phát ngôn mời theo sự có mặt của từ “mời” và từ xưng hô giúp làm rõ các sắc thái lịch sự và mức độ trang trọng trong giao tiếp. So sánh với các nghiên cứu về hành động ngôn từ trong các nền văn hóa khác, người Việt có xu hướng sử dụng nhiều lời mời gián tiếp và chiến lược lịch sự tinh tế hơn, phản ánh tính cách hòa nhã, tôn trọng và giữ thể diện trong giao tiếp.

Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ tròn thể hiện tỷ lệ các kiểu phát ngôn mời, bảng so sánh cấu trúc phát ngôn mời trực tiếp và gián tiếp, cũng như sơ đồ minh họa mối quan hệ giữa ngữ cảnh, từ “mời”, từ xưng hô và chiến lược lịch sự.

Việc hiểu rõ các đặc điểm này có ý nghĩa quan trọng trong việc dạy tiếng Việt cho người nước ngoài, giúp họ nắm bắt được văn hóa giao tiếp và sử dụng lời mời phù hợp trong từng tình huống.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Xây dựng giáo trình dạy hành động mời: Thiết kế bài giảng cụ thể về hành động mời dựa trên lý thuyết hành động ngôn từ, tập trung vào các kiểu lời mời, vai trò của từ “mời” và từ xưng hô, nhằm nâng cao kỹ năng giao tiếp cho người học tiếng Việt. Thời gian thực hiện: 6 tháng. Chủ thể: các trường đại học và trung tâm dạy tiếng Việt.

2. Tăng cường đào tạo giáo viên: Tổ chức các khóa tập huấn chuyên sâu về ngữ dụng học và văn hóa giao tiếp Việt Nam cho giáo viên tiếng Việt như ngoại ngữ, giúp họ hiểu và truyền đạt hiệu quả các chiến lược lịch sự trong lời mời. Thời gian: 3 tháng. Chủ thể: các cơ sở đào tạo giáo viên.

3. Phát triển tài liệu tham khảo đa dạng: Biên soạn và cập nhật các tài liệu, sách bài tập, video minh họa về hành động mời trong giao tiếp người Việt, có chú thích và giải thích phù hợp cho người nước ngoài. Thời gian: 1 năm. Chủ thể: nhà xuất bản, nhóm nghiên cứu ngôn ngữ.

4. Tổ chức các hoạt động giao lưu văn hóa: Tạo điều kiện cho người học tiếng Việt tham gia các hoạt động giao tiếp thực tế như lễ hội, đám cưới, gặp gỡ cộng đồng người Việt để trải nghiệm và thực hành hành động mời trong bối cảnh thực tế. Thời gian: liên tục. Chủ thể: các tổ chức văn hóa, cộng đồng người Việt.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Giáo viên và giảng viên tiếng Việt như ngoại ngữ: Nắm vững kiến thức về hành động mời và văn hóa giao tiếp để thiết kế bài giảng hiệu quả, giúp học viên sử dụng lời mời phù hợp trong giao tiếp.

2. Sinh viên ngành Ngôn ngữ học và Ngữ dụng học: Tăng cường hiểu biết về hành động ngôn từ, đặc biệt là hành động mời trong văn hóa Việt, phục vụ nghiên cứu và ứng dụng thực tiễn.

3. Người học tiếng Việt là người nước ngoài: Hiểu rõ cách thức và văn hóa giao tiếp mời của người Việt, từ đó nâng cao khả năng giao tiếp tự nhiên và lịch sự trong các tình huống xã hội.

4. Nhà nghiên cứu văn hóa và xã hội học: Khai thác luận văn để phân tích sâu hơn về mối quan hệ giữa ngôn ngữ, văn hóa và hành vi xã hội trong cộng đồng người Việt.

Câu hỏi thường gặp

1. Hành động mời trong giao tiếp người Việt có đặc điểm gì nổi bật?
   Hành động mời mang tính nghi thức cao, thể hiện sự lịch sự và tôn trọng, thường sử dụng từ “mời” kết hợp với từ xưng hô phù hợp. Người Việt ưu tiên chiến lược lịch sự gián tiếp và giữ thể diện cho cả người mời và người được mời.

2. Tại sao từ xưng hô lại quan trọng trong lời mời?
   Từ xưng hô giúp xác định vị thế xã hội và mối quan hệ giữa người mời và người được mời, góp phần tăng tính lịch sự và hiệu quả giao tiếp, tránh gây hiểu lầm hoặc mất lòng.

3. Làm thế nào để dạy hành động mời hiệu quả cho người nước ngoài?
   Cần kết hợp lý thuyết hành động ngôn từ với thực hành giao tiếp trong các tình huống cụ thể, sử dụng tài liệu minh họa đa dạng và tạo cơ hội giao lưu văn hóa thực tế.

4. Có bao nhiêu kiểu lời mời chính trong giao tiếp người Việt?
   Có hai kiểu chính: mời trực tiếp (có từ “mời”) và mời gián tiếp (không có từ “mời”), mỗi kiểu lại được chia thành có hoặc không có từ xưng hô, tạo nên sự đa dạng trong cách thức mời.

5. Ngữ cảnh ảnh hưởng thế nào đến hành động mời?
   Ngữ cảnh rộng (văn hóa xã hội) và ngữ cảnh hẹp (tình huống giao tiếp cụ thể) đều quyết định cách thức, hình thức và mức độ trang trọng của lời mời, từ đó ảnh hưởng đến hiệu quả giao tiếp.

Kết luận

• Hành động mời trong giao tiếp người Việt là một nghi thức xã hội mang đậm nét văn hóa lịch sự và tôn trọng thể diện.
• Phân loại phát ngôn mời thành mời trực tiếp và gián tiếp, cùng với vai trò của từ “mời” và từ xưng hô, làm rõ các sắc thái giao tiếp đặc trưng.
• Ngữ cảnh giao tiếp đóng vai trò quan trọng trong việc hình thành và hiểu lời mời, phản ánh văn hóa ứng xử của người Việt.
• Ứng dụng lý thuyết hành động ngôn từ vào dạy tiếng Việt như ngoại ngữ giúp nâng cao hiệu quả giảng dạy và hiểu biết văn hóa cho người học.
• Đề xuất các giải pháp thiết thực nhằm phát triển giáo trình, đào tạo giáo viên và tổ chức hoạt động giao lưu văn hóa trong thời gian tới.

Các cơ sở đào tạo và nhà nghiên cứu nên phối hợp triển khai các đề xuất nhằm nâng cao chất lượng dạy học tiếng Việt và quảng bá văn hóa giao tiếp mời đặc sắc của người Việt.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ THUYẾT LÀM CƠ SỞ LÝ LUẬN Bất cứ một đề tài nghiên cứu nào cũng phải có lý luận. Chọn đề tài nghiên cứu này, chúng tôi lấy những vấn đề lý thuyết sau làm cơ sở lý luận: 1. 1 Lý thuyết giao tiếp Lý thuyết về giao tiếp là cơ sở đầu tiên giúp chúng tôi tìm hiểu đề tài này. Bởi “mời” cũng là một cách giao tiếp của con người – hay nói một cách khái quát thì “mời” là một trong rất nhiều nghi thức giao tiếp của con người.

Nghi thức này tồn tại và không thể thiếu trong đời sống sinh hoạt của con người nói chung. Vì vậy tìm hiểu về “lời mời” không thể tách rời nó với lý thuyết về giao tiếp. Lời mời sẽ được nghiên cứu như một hành vi ngôn ngữ giao tiếp của con người dùng để giao tiếp giữa người với người trong xã hội. Chúng ta nhận thấy người Mỹ có cách mời khác với người Trung Quốc, người Hàn Quốc có cách mời khác với người Úc, người Việt có cách mời khác với người Anh… Sự khác nhau giữa các cách mời ấy là ở chỗ mỗi con người sống ở mỗi dân tộc khác nhau mang những đặc điểm văn hóa xã hội khác nhau; mỗi một dân tộc lại là một môi trường giao tiếp văn hóa xã hội rộng lớn nên khi giao tiếp với nhau, các thành viên giao tiếp chịu ảnh hưởng bởi môi trường giao tiếp mà mình sinh sống.

Vì lẽ đó, trong môi trường giao tiếp là môi trường văn hóa xã hội Việt, lời mời của người Việt sẽ mang những đặc trưng riêng có được quy định bởi những đặc điểm của môi trường văn hoá xã hội con người Việt. Có rất nhiều cách hiểu về giao tiếp. Giao tiếp, trên bình diện khái quát, đó là “sự thông báo hay truyền đạt thông báo nhờ một hệ thống mã nào đó”. Theo cách hiểu này, giao tiếp ngôn ngữ là “sự thông báo hay truyền đạt một số nội dung trong tư duy bằng ngôn ngữ”.

Chi tiết hơn, “giao tiếp là quá trình trao đổi thông tin giữa hai chủ thể giao tiếp diễn ra trong một ngữ cảnh và tình huống nhất định, bằng một hệ thống tín hiệu nhất định”. Và cũng theo cách hiểu này, giao tiếp bằng lời là quá 13 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] trình tương tác giữa hai hay một số người bằng ngôn ngữ. Ở nghiên cứu này, chúng tôi chỉ đi tìm hiểu về một hành động ngôn ngữ – hành động mời, vậy nên chúng tôi chỉ quan tâm đến vấn đề giao tiếp ngôn ngữ – giao tiếp bằng lời (trong sự phân biệt với giao tiếp phi ngôn ngữ – phi lời). Theo những cách hiểu về giao tiếp như trên thì một cuộc giao tiếp bao gồm các nhân tố: nhân vật giao tiếp, thực tế được nói đến, hoàn cảnh giao tiếp, hệ thống tín hiệu được sử dụng làm công cụ.

Chúng tôi xin trích dẫn lược đồ tổng hợp các yếu tố và các chức năng trong giao tiếp của Jakobson mà chúng tôi cho là đầy đủ nhất: Ngữ cảnh Chức năng quy chiếu Người phát Thông điệp Người nhận Chức năng biểu cảm Chức năng thi học Chức năng tác động. Tiếp xúc Chức năng đưa đẩy Mã Chức năng siêu ngôn ngữ Nhìn vào lược đồ trên chúng ta nhận thấy, để đảm bảo một cuộc giao tiếp hiệu quả, cần tính đến rất nhiều yếu tố. Hay nói cách khác, lý thuyết về giao tiếp quan tâm đến những vấn đề sau: 1.1 Nhân vật giao tiếp Nhân vật giao tiếp hay còn gọi là vai giao tiếp bao gồm người phát và người nhận. Người phát được gọi là vai người nói, người nhận được gọi là vai người nghe; trong quá trình giao tiếp sẽ có sự luân phiên thay đổi vai trò người nói và người nghe giữa các nhân vật giao tiếp.

Trong một cuộc giao tiếp, các nhân vật giao tiếp sẽ có những đặc điểm về văn hóa, kinh nghiệm sống, hoàn cảnh giao tiếp, thói quen… đặc biệt là có chung 14 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] với nhau những tri thức về đề tài sẽ được nói tới trong cuộc giao tiếp. Và cuộc giao tiếp sẽ đạt hiệu quả khi các nhân vật giao tiếp đều có ý định (mục đích), có niềm tin giao tiếp – tin rằng cuộc giao tiếp sẽ đạt hiệu quả như mình mong muốn. Nhưng trong cuộc giao tiếp ấy, không phải nhân vật giao tiếp muốn nói gì thì nói. Để cuộc giao tiếp diễn ra có hiệu quả thì nhân vật giao tiếp phải tiến hành lựa chọn theo cách trả lời cho được những câu hỏi như: nói cái gì, nói như thế nào – sử dụng loại câu gì, từ ngữ gì, âm thanh gì, ngữ điệu thế nào… trong đó nói gì và nói như thế nào là quan trọng như nhau (trong thực tế cuộc sống, nhiều khi nói như thế nào còn khó khăn và quan trọng hơn cả nói gì).

Và cũng để cuộc giao tiếp diễn ra, duy trì và phát triển theo chiều hướng dự định, nhân vật giao tiếp (người nói) phải nhận thức được chính bản thân mình trong quan hệ với người nghe (là quan hệ vị thế hay thân hữu), đồng thời phải đoán nhận được hình ảnh của người đối thoại – người nghe với tất cả thuộc tính về động cơ, mục đích, nhân cách, địa vị xã hội, học vấn và hoàn cảnh trong đó giao tiếp diễn ra. Bởi trong giao tiếp luôn luôn là người nói và người nghe cụ thể gắn với một tình huống, thời gian, không gian cụ thể. Vì vậy để có một phát ngôn thỏa đáng, nhân vật giao tiếp không những phải xác định được vị thế của mình mà còn phải xác định được vị thế của người tham gia giao tiếp với mình. Khi đã xác định được vị thế của mỗi bên tham gia giao tiếp, nhân vật giao tiếp sẽ có cách xưng hô phù hợp với nhau – sự có mặt của các từ xưng hô là một trong những yếu tố hình thức quan trọng làm cho lời nói nói riêng và cuộc giao tiếp nói chung có tính lịch sự (trong sự đối lập với cách nói “trống không” – trong đa số trường hợp thường được coi là bất lịch sự).

Cũng như vậy, khi ai đó muốn mời một ai đó, thì mời như thế nào chính là điều mà người mời phải quan tâm đầu tiên. Đó là việc nhân vật giao tiếp (người mời) phải tính đến vị thế của mình và của người được mời để từ đó có sự lựa chọn từ xưng hô cho phù hợp, đảm bảo tính lịch sự cho lời mời và hành động mời của mình để đạt kết quả giao tiếp cuối cùng là được người được mời đón nhận lời mời 15 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] của mình với thái độ vui vẻ, niềm nở và thoải mái, chân thành. Việc mời ở đâu và vào thời gian nào cũng góp phần tăng hiệu quả mời mọc.2 Hiện thực được nói tới Hiện thực được nói tới chính là nội dung của các thông điệp trong lược đồ mà Jakobson đã đưa ra. Ở cái nhìn khái quát, hiện thực chính là cuộc sống, mà cuộc sống thì muôn hình muôn vẻ.

Vậy có phải tất cả cái muôn hình muôn vẻ ấy đều có thể trở thành nội dung của các thông điệp hay nói cách khác, có phải tất cả cái muôn hình muôn vẻ đều trở thành nội dung của các cuộc giao tiếp? Thực tế thì, bất cứ cái gì, chuyện gì cũng có thể là cái được nói tới. Điều quan trọng là cái gì ấy, chuyện gì ấy được nói như thế nào – nói với ai, lúc nào và ở đâu. Vì theo lý thuyết lịch sự thì có những nội dung, đề tài chỉ có thể đưa ra nói với người ngang hàng hoặc người dưới mà không thể nói với người trên. Mặt khác, lại có những hiện thực liên quan đến người trên, dù không muốn nhưng người ở vị thế dưới vẫn phải nói tới trong cuộc thoại.

Trong trường hợp đó, hiện thực được nói tới rất dễ vi phạm tính lễ phép, lịch sự. Lúc này, người ở vị thế dưới lại phải tính toán, cân nhắc lời ăn tiếng nói của mình sao cho lời nói vẫn biểu thị được sự lễ phép, lịch sự hoặc nó bị vi phạm ở mức độ thấp nhất. Chẳng hạn như việc phê bình, nhắc nhở một đồng nghiệp lớn tuổi hơn, có vị trí xã hội cao hơn so với mình thì việc “uốn lưỡi bảy lần trước khi nói” là cần thiết. Còn ở đề tài mà chúng tôi nghiên cứu, hiện thực được nói tới chính là những nội dung liên quan đến việc mời mọc.

Khi người ta mời nhau nghĩa là người ta giao tiếp với nhau, và mời nhau về chuyện gì, mời nhau làm gì chính là nội dung của những lời mời. Đó có thể là mời ăn, mời uống, mời chơi, mời xem, mời mua hàng, mời tham gia chương trình, mời tham dự hội thảo…; đơn giản hơn, có thể đó là những lời mời như: “mời anh vào nhà”, “mời anh ngồi xuống”, “mời anh uống nước”, “mời ở lại ăn cơm”, “mời ngày quay lại”… của chủ nhà khi có khách đến chơi. 16 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Khi xã hội ngày càng phát triển, khi mà nhu cầu giao tiếp của con người trở thành một điều thiết yếu thì những lời mời cũng sẽ trở thành cầu nối làm tăng thêm mối quan hệ giữa người với người, và nội dung mời mọc cũng sẽ được mở rộng thêm.3 Hoàn cảnh giao tiếp Bất cứ một cuộc giao tiếp bằng lời nào cũng phải diễn ra trong một hoàn cảnh giao tiếp nhất định. Và tất cả những hiện thực nằm ngoài diễn ngôn tạo nên môi trường cho một cuộc giao tiếp được gọi là hoàn cảnh giao tiếp.

Nếu hiểu theo nghĩa rộng thì hoàn cảnh giao tiếp còn được gọi là ngữ cảnh văn hóa, bao gồm điều kiện xã hội, lịch sử, văn hóa, phong tục tập quán, tín ngưỡng… ở thời điểm diễn ra cuộc giao tiếp. Còn hiểu theo nghĩa hẹp, hoàn cảnh giao tiếp còn được gọi là ngữ cảnh tình huống – tình huống giao tiếp hay thoại trường. Tình huống giao tiếp có thể hiểu là môi trường xã hội và tâm lí mà ở một thời điểm nhất định, một không gian nhất định người ta tiến hành hoạt động giao tiếp.