Chương 1:CƠ SỞ LÝ LUẬN CHUNG VỀ VĂN HOÁ GIAO TIẾP - ỨNG XỬ Trong cuộc sống, giao tiếp hàng ngày con ngƣời luôn phải ứng phó với biết bao tình huống, có lúc dễ dàng xử lý, có lúc thật phức tạp, khó xử. Xã hội càng văn minh thì nhu cầu trong giao tiếp của con ngƣời càng cao. Ứng xử một cách thông minh, khôn khéo, tế nhị, kịp thời, có hiệu quả, đạt tới mức độ nghệ thuật, ngày nay còn đƣợc coi nhƣ bí quyết thành công trong cuộc sống , đặc biệt là trong công việc kinh doanh. Hiện nay đã có rất nhiều ngƣời nghiên cứu về vấn đề văn hoá giao tiếp ứng xử của con ngƣời.
Họ đã đƣa ra nhiều quan điểm, ý kiến khác nhau về văn hoá - giao tiếp - ứng xử. Sau đây là một số khái niệm nói về văn hoá - giao tiếp - ứng xử mà các học giả trong và ngoài nƣớc đã đƣa ra: 1.1/ Văn hoá giao tiếp - ứng xử 1.1/ Khái niệm văn hoá là gì? Chƣa bao giờ khái niệm văn hoá đƣợc đề cập nhiều trong học thuật cũng nhƣ trong thực tế đời sống nhƣ hiện nay. Bởi vì nói tới văn hoá là nói tới ý thức, cái gốc tạo nên 'tính ngƣời' cùng những gì thuộc về bản chất nhất làm cho con ngƣời trở thành chủ thể năng động, sáng tạo trong cuộc sống, trong lao động sản xuất. 6 Định nghĩa văn hoá đầu tiên đƣợc chấp nhận rộng rãi là định nghĩa do nhà nhân chủng học E.B Tylor đƣa ra: “ Văn hoá là một tổng thể phức hợp bao gồm các kiến thức, tín ngƣỡng, nghệ thuật, đạo đức, luật lệ, phong tục và toàn bộ những kỹ năng, thói quen mà con ngƣời đạt đƣợc với tƣ cách là thành viên của một xã hội”.
Theo Tylor ta có thể hiểu: Văn hoá, là toàn bộ phức hợp những ứng xử, giá trị và những thành tựu con ngƣời nhƣ một thành viên xã hội lịch sử trong các mối quan hệ với thế giới tự nhiên, quần thể cộng đồng và bản ngã tâm linh, nói một cách ngắn gọn hơn: Văn hoá, sự phản ứng và cách ứng xử chung của cộng đồng trƣớc thiên nhiên và xã hội. Có một định nghĩa khác dễ hiểu hơn và tiệm cận gần hơn đến bản chất của văn hoá, ngày nay nhiều ngƣời tán thành với định nghĩa này của ông Frederico Mayyor, tổng giám đốc UNESCO: “ Văn hoá bao gồm tất cả những gì làm cho dân tộc này khác với dân tộc khác, từ những sản phẩm tinh vi, hiện đại nhất cho đến tín ngƣỡng, phong tục, tập quán, lối sống và lao động. Theo nghiên cứu của TS Nguyễn Văn Bính thì văn hoá đƣợc hiểu là: Kết quả hoạt động sáng tạo của con ngƣời thông qua quá trình giao tiếp- ứng xử của con ngƣời với tự nhiên, xã hội đồng thời cải biến tự nhiên, xã hội ngày một phát triển cao hơn. Các nhà xã hội học chia văn hoá thành hai dạng: Văn hoá cá nhân và văn hoá cộng đồng.
Văn hoá cá nhân là toàn bộ vốn tri thức, kinh nghiệm tích luỹ vào mỗi cá nhân, biểu hiện ở hệ thống quan niệm và hành xử của cá nhân ấy trong đời sống thực tiễn. Văn hoá cộng đồng là văn hoá của một nhóm xã hội, nó không phải là số cộng giản đơn của văn hoá cá nhân – thành viên của cộng đồng xã hội ấy. Trong hoạt động doanh nghiệp thì “văn hoá doanh nhân” là thuộc dạng văn hoá cá nhân, còn “văn hoá doanh nghiệp” là thuộc dạng văn hoá cộng đồng. 7 Văn hoá là phƣơng tiện để con ngƣời “điều chỉnh” (cải tạo) cuộc sống của mình theo định hƣớng vƣơn tới những giá trị chân, thiện, mỹ.
Đƣợc xem là cái “nền tảng”, “vừa là mục tiêu vừa là động lực cho sự phát triển” của con ngƣời và xã hội ngày càng thăng bằng và bền vững hơn, văn hoá có tác dụng tích cực đối với sự phát triển của mỗi cá nhân cũng nhƣ toàn bộ cộng đồng. Nội lực của một dân tộc trƣớc hết là mọi nguồn lực tập hợp từ vốn văn hoá truyền thống đã tích luỹ trong lịch sử của chính dân tộc đó. Ví dụ qua hàng ngàn năm dựng nƣớc và giữ nƣớc, gần nhất là qua hai cuộc kháng chiến chống thực dân, đế quốc trong thế kỷ vừa rồi, ai cũng thấy rõ về vai trò, vị trí của những nguồn lực vĩ đại nhƣ vậy của văn hoá Việt Nam. Nhƣ vậy, thực chất văn hoá là hệ thống các giá trị đƣợc sản sinh ra trong xã hội nhất định, đƣợc đặc trƣng bởi hình thái kinh tế xã hội nhất định, bao gồm cả giá trị vật chất và giá trị tinh thần.
Văn hoá không phải là một yếu tố phi kinh tế, trái lại, văn hoá và kinh doanh lại có mối quan hệ qua lại gắn bó mất thiết với nhau: Văn hoá và kinh doanh đều có mục tiêu chung là phục vụ con ngƣời, văn hoá là nguồn lực lớn cho kinh doanh, tuy nhiên mục tiêu ngắn hạn của văn hoá và kinh doanh lại có thể trái ngƣợc nhau, nếu kinh doanh chỉ chạy theo lợi nhuận trƣớc mắt thì sẽ gây tác hại cho văn hoá, xói mòn bản sắc văn hoá dân tộc, khi nền văn hoá mang những yếu tố không phù hợp sẽ kìm hãm, cản trở sự phát triển của kinh doanh. Trong “Văn kiện Hội nghị Ban Chấp hành Trung ƣơng Đảng lần thứ V (khoá VIII)” cũng đã khẳng định: “Văn hoá là nền tảng tinh thần của xã hội, vừa là động lực thúc đẩy sự phát triển, đồng thời là mục tiêu cao cả của chủ nghĩa xã hội” - Vậy làm thế nào để văn hoá thực sự là động lực phát triển kinh tế - xã hội trong hoạt động kinh doanh thời kỳ hội nhập? 8 Cách tìm hiểu về văn hoá nhƣ trên là cơ sở để tác giả luận văn đi sâu tìm hiểu văn hoá giao tiếp - ứng xử.2/ Khái niệm giao tiếp Giao tiếp là hoạt động có từ khi loài ngƣời hình thành và gắn liền với sự tồn tại của loài ngƣời. Nó đƣợc xem nhƣ một phƣơng tiện thiết lập các mối quan hệ, trao đổi thông tin…Trên thế giới và Việt Nam đã có nhiều công trình nghiên cứu về giao tiếp trên nhiều khía cạnh khác nhau. Nguồn gốc khởi thuỷ của giao tiếp đã đƣợc C.
Mác nhận xét là từ hoạt động lao động. Từ hoạt động lao động, một hình thức cơ bản của giao tiếp, đã tạo ra các quan hệ xã hội khác, kể cả các quan hệ văn hoá. Giữa thế kỷ 19, trong “Bản thảo kinh tế triết học 1844”, C.Mac đã có tƣ tƣởng về nhu cầu xã hội giữa con ngƣời với con ngƣời. Trong hoạt động xã hội và tiêu dùng xã hội con ngƣời phải giao tiếp thực sự với ngƣời khác C.
Mac viết: “giao tiếp thƣờng xuyên trực tiếp với những ngƣời khác đã trở thành khí quan biểu hiện sinh hoạt của tôi và là một trong những phƣơng thức chiếm hữu sinh hoạt của con ngƣời”. Hơn thế nữa thông qua giao tiếp với ngƣời khác mà có thái độ với chính bản thân mình. Giao tiếp với ngƣời khác là chiếc gƣơng cho mỗi ngƣời tự soi mình. Mac đã dùng khái niệm “giao tiếp vật chất” để chỉ mối quan hệ sản xuất thực hiện của con ngƣời.
Ông đã chỉ ra rằng: “Sản xuất vật chất và tái sản xuất loài ngƣời buộc con ngƣời phải có giao tiếp với nhau, con ngƣời chỉ trở thành con ngƣời khi nó có những quan hệ hiện thực với ngƣời khác”. Giữa thế kỷ 20, giao tiếp với tƣ cách là một vấn đề khoa học gắn liền với lý thuyết thông tin và điều khiển học đƣợc nhiều nhà khoa học trên thế giới quan tâm đặc biệt ở Liên Xô. Trong cuốn sách “Thế giới của sự giao tiếp” I. Buber cho rằng: “giao tiếp là mối liên hệ có ý thức của con ngƣời trong cộng đồng loài ngƣời”.
Kôlôminxki miêu tả: “giao tiếp là sự tác động qua lại có đối 9 tƣợng và thông tin giữa con ngƣời với con ngƣời, trong đó những quan hệ liên nhân cách đƣợc thực hiện bộc lộ và hình thành”. Cũng theo lý luận về giao tiếp, G. Andreva nêu một định nghĩa trong cuốn “Tâm lý học xã hội” nhƣ sau: “Giao tiếp là quá trình tác động lẫn nhau trao đổi thông tin ảnh hƣởng lẫn nhau, hiểu biết và nhận thức lẫn nhau”. Những quan niệm trên đây về giao tiếp đã dựa trên luận điểm triết học của C.
Mac: “Sự sản xuất những tƣ tƣởng, những biểu tƣợng, ý thức trƣớc tiên đƣợc kết vào hoạt động vật chất và giao lƣu vật chất của những con ngƣời”. Ngày nay thành tựu khoa học kỹ thuật phát triển rực rỡ, các nhà khoa học đã sử dụng nhiều kiến thức của điều khiển học, thông tin …để giải thích và định nghĩa về giao tiếp.C Himstreet định nghĩa “giao tiếp là một quá trình trao đổi thông tin giữa các cá nhân thông qua một hệ thống bao gồm các ký hiệu, dấu hiệu và hành vi. Giao tiếp cũng có thể hiểu là các hình thức biểu lộ tình cảm, trò chuyện, diễn thuyết, trao đổi thƣ tín, thông tin” Trong học thuyết về giao tiếp ở ngƣời, Tiến sĩ Jurgen Ruesh cho rằng: “công việc của giao tiếp là làm thế nào để xoá đi những khoảng cách trong suy nghĩ giữa ngƣời này với ngƣời khác thông qua việc dùng ngôn ngữ”. Giáo sƣ Bùi Tiến Quý cũng định nghĩa: “ Giao tiếp là hoạt động trao đổi thông tin để nhận biết và tác động lẫn nhau trong quan hệ giữa ngƣời với ngƣời để đạt đƣợc mục đích nhất định.
Vì vậy phải là quá trình hai chiều tức là ngƣời phát tin không bao giờ chỉ muốn một mình mà không chú ý tới tiếp nhận thông tin phản hồi của ngƣời nhận tin”. Để thiết lập giao tiếp giữa ngƣời–ngƣời cần những nhân tố sau đây: Ngƣời nói (ngƣời gửi thông điệp) Ngƣời nghe (ngƣời nhận thông điệp) Thông điệp (thông tin) Hoàn cảnh giao tiếp Sự cản trở trong giao tiếp (nhiễu) 10 Quá trình gửi thông điệp Hoàn cảnh giao tiếp Ngƣời nói Thông điệp Ngƣời nghe (Mã hoá) (mã) (Giải mã) Sự cản trở giao tiếp (nhiễu) Phản hồi Sơ đồ quá trình giao tiếp Nhƣ vậy, qua các ý kiến trên ta thấy các tác giả đều có những nét tƣơng đồng trong khái niệm về giao tiếp.Từ đó có thể rút ra những đặc điểm của giao tiếp. Đó là quá trình tác động qua lại trao đổi thông tin, ảnh hƣởng lẫn nhau, nhận thức lẫn nhau giữa hai chủ thể của giao tiếp. Theo trình bày ở trên, giao tiếp ảnh hƣởng nhiều về lý thuyết thông tin nhất là trong giai đoạn hiện nay.
Do vậy cần phải làm sáng tỏ thêm sự khác biệt và mối liên quan giữa khái niệm giao tiếp và khái niệm thông tin.
