Chương 1: Cơ sở lý luận về kỹ năng giao tiếp với nhân dân của Cảnh sát khu vực Quận Thanh Xuân. Chương 2: Tổ chức và phương pháp nghiên cứu Chương 3: Kết quả nghiên cứu kỹ năng giao tiếp với dân của Cảnh sát khu vực Quận Thanh Xuân. 10 Chƣơng 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ KỸ NĂNG GIAO TIẾP VỚI NHÂN DÂN CỦA CẢNH SẢT KHU VỰC QUẬN THANH XUÂN 1. Một số khái niệm cơ bản 1.
Khái niệm về giao tiếp 1. Định nghĩa Giao tiếp Giao tiếp là một trong những phạm trù quan trọng của tâm lý học, là một hiện tượng phức tạp, được xem xét dưới nhiều góc độ khác nhau. Cho đến nay, vẫn chưa có sự thống nhất chung về khái niệm giao tiếp do vẫn còn nhiều định nghĩa, nhiều cách hiểu khác nhau về giao tiếp. Qua tìm hiểu chúng tôi thấy các nhà tâm lý học tiếp cận vấn đề giao tiếp theo các hướng khác nhau: Hướng thứ nhất: Các tác giả chú ý đến sự tác động, sự truyền thông tin, tiếp nhận thông tin giữa người với người như tác giả: E.Thines cho rằng, giao tiếp là sự truyền đạt thông tin, trong đó trạng thái của hệ thống phát thông tin ảnh hưởng tới trạng thái của việc hệ thống nhận thông tin [ dẫn theo14].Acgain thì nhận định rằng: Giao tiếp là sự tác động, sự truyền thông tin và tiếp nhận thông tin, là sự trao đổi thông tin của con người.
Ba nhà tâm lý học người Pháp P.Giacson thì coi giao tiếp là một quá trình xã hội hóa thường xuyên diễn ra giữa người với người, quá trình này tổng hợp nhiều hành vi khác nhau là: Hành vi ngôn ngữ, hành vi cử chỉ điệu bộ [7]. Tác giả Nguyễn Khắc Viện thì nhấn mạnh giao tiếp phi ngôn ngữ là những biểu diễn thông qua cơ thể như những cử động, tư thế [ dẫn theo 14]. Một số cách giải thích về giao tiếp như trên, tuy có phần đúng nhưng vẫn còn phiến diện, làm cho nội hàm khái niệm giao tiếp bị thu hẹp, coi giao tiếp đơn thuần là những mặt riêng lẻ như sự thông báo, sự trao đổi thông tin hay tổ hợp những hành vi nhỏ lẻ,.Mặt khác, với cách phân tích như trên của tác giả thì mới 11 chỉ dừng lại ở việc mô tả bên ngoai, chứ chưa làm nổi bật lên được bản chất bên trong của giao tiếp. Hướng thứ hai: Nhằm khắc phục những thiếu sót của hướng nghiên cứu trên, những tác giả theo hướng nghiên cứu này đã có xu thế mở rộng khái niệm giao tiếp, họ đồng nhất giao tiếp với giao lưu.
Vì thế, họ đã xem giao tiếp là một hiện tượng tâm lý chung ở cả người và động vật. Trong cuốn sách “Văn hoá và nhân cách”, tác giả B.Xôclov viết rằng: “Giao tiếp là sự tác động lẫn nhau giữa những con người và giữa những động vật có tâm lý với nhau”, thu hẹp hơn thì có thể hiểu đơn giản là: “giao tiếp là mối quan hệ giữa con người với những động vật nuôi trong nhà” [2]. Trong những công trình nghiên cứu của mình, hai tác giả J.Chakin đã dùng thuật ngữ “Giao tiếp thính giác ở chim” và “Giao tiếp ở khỉ” để mô tả khía cạnh thông báo giữa các động vật [ dẫn theo 6]. Mặc dù đã khắc phục những hạn chế của các tác giả đi theo những xu hướng nghiên cứu trước.
Những tác giả theo xu hướng nghiên cứu mở rộng khái niệm giao tiếp vẫn còn những hạn chế nhất định, đó là đã làm mất đi bản chất xã hội của giao tiếp người và không làm rõ được sự khác nhau giữa bản chất giao tiếp của con người với sự thông báo của động vật. Hướng thứ ba: Khác với những nhà nghiên cứu đi theo hai xu hướng nghiên cứu trước, những nhà tâm lý học đi theo hướng nghiên cứu này đã xem giao tiếp là quá trình hiện hoá các mối quan hệ xã hội giữa con người với con người. Các nhà tâm lý theo xu hướng này đã phủ nhận giao tiếp là sự tiếp xúc giữa động vật với nhau, bởi vì bản chất hai hiện tượng này hoàn toàn khác nhau, mà giao tiếp chỉ có ở hiện tượng người.Panpherov cho rằng: Giao tiếp là sự tác động qua lại giữa con người. Nội dung của nó là sự nhận thức qua lại và trao đổi thông tin nhờ sự giúp đỡ của những phương tiện khác nhau của sự thông báo với mục đích xây dựng mối quan hệ qua lại có lợi đối với quá trình hoạt động nói chung [21].Andreeva thì cho rằng: Giao tiếp có ba mặt quan hệ hữu cơ với nhau, đó là mặt thông tin, mặt tri giác của con người đối với con người, mặt tác động qua lại của con người với nhau [5].
Nhà nghiên cứu L.Bueva nhận định rằng: Giao tiếp là tính hiện thực được quan sát trực tiếp,là sự cụ thể hóa tất cả các mối quan hệ xã hội, là sự nhân cách hóa, là hính thái nhân cách của các mối quan hệ đó [ dẫn theo 12]. Ở Việt Nam, có nhiều nhà tâm lý học cũng đưa ra nhiều quan điểm khác nhau về giao tiếp. Trong một số bài viết, giáo trình tâm lý học,các nhà nghiên cứu thường dùng thuật ngữ “Giao lưu” hoặc “Giao tiếp” để chỉ mối quan hệ tiếp xúc tâm lý và tác động qua lại giữa người với người. Mặc dù có sự khác nhau về việc sử dụng các thuật ngữ trong nghiên cứu, nhưng các tác giả đều có sự thống nhất với hướng nghiên cứu thứ ba khi xét về nội hàm khái niệm giao tiếp.
Tác giả Phạm Minh Hạc cho rằng: Giao lưu là hoạt động xác lập và vận hành các quan hệ người – người để hiện thực hóa các quan hệ xã hội giữa con người với nhau [11]. Hai tác giả Nguyễn Thạc và Hoàng Anh cho rằng “Giao tiếp là hình thức đặc trưng cho mối quan hệ giữa con người với con người mà qua đó nảy sinh sự tiếp xúc tâm lý và được biểu hiện ở các quá trình thông tin, hiểu biết, rung cảm, ảnh hưởng và tác động qua lại lẫn nhau” [16]. Hoàng Anh trong luận án của mình có viết: Giao tiếp là sự tiếp xúc tâm lý, tạo nên quan hệ giữa hai người hoặc nhiều người với nhau, chứa đựng một nội dung xã hội – lịch sử nhất định, có nhiều chức năng: tác động, hỗ trợ, cùng nhau, thông báo, điều khiển, nhận thức hành động và tình cảm… nhằm thực hiện mục đích nhất định của một hoạt động nhất định [7]. Trong cuốn tâm lý học đại cương, tác giả Nguyễn Quang Uẩn cho rằng: “Giao tiếp là sự tiếp xúc tâm lý giữa người và người, thông qua đó con người trao đổi với nhau về thông tin, về tình cảm, tri giác lẫn nhau, ảnh hưởng tác động qua lại với nhau hay nói khác đi giao tiếp xác lập và vận hành các quan hệ người – người, hiện thực hóa các quan hệ xã hội giữa chủ thể này với chủ thể khác” [ 20].
13 Tóm lại, cho đến nay vẫn còn nhiều cách định nghĩa khác nhau về giao tiếp. Điều này chứng tỏ giao tiếp là một hiện tượng phức tạp, đa dạng, mặc dù quan niệm về giao tiếp chưa có sự thống nhất hoàn toàn. Nhưng nhìn chung các nhà tâm lý học đều chỉ ra những nét chung và cơ bản sau của giao tiếp đó là: - Nói tới giao tiếp là nói tới sự tiếp xúc, quan hệ tương tác giữa người và người bị quy định bởi xã hội. - Nói tới giao tiếp là nói tới sự trao đổi chia sẻ thông tin, tư tưởng, tình cảm bằng các phương tiện ngôn ngữ, phi ngôn ngữ.
Từ việc phân tích các định nghĩa trên có thể khái quát lại như sau: Giao tiếp là quá trình tiếp xúc trao đổi thông tin, suy nghĩ, cảm xúc… giữa người với người thông qua ngôn ngữ, cử chỉ, điệu bộ… Giao tiếp là một quá trình phức tạp và nhiều mặt. Vì vậy có thể nghiên cứu giao tiếp như là quá trình tác động qua lại của các cá thể, cũng như quá trình thông tin, thái độ của người đối với người, quá trình ảnh hưởng lẫn nhau của họ và như là quá trình gây cảm xúc và hiểu biết lẫn nhau. Các tác giả có thể trình bày theo các cách khác nhau, cùng với việc sử dụng từ ngữ không giống nhau, nhưng qua các ý kiến của tác giả chúng ta thấy giao tiếp phải bao gồm các nội dung sau: Giao tiếp có tính xã hội: Giao tiếp là một hiện tượng xã hội, là một hiện tượng đặc thù của con người và được thể hiện chỉ trong xã hội loài người. Trong thế giới động vật không có giao tiếp, không có các quan hệ mang tính chuẩn mực mà chỉ có quan hệ mang tính bầy đàn nhằm thực hiện những nhu cầu mang tính sinh học.
Giao tiếp là hoạt động xác lập và vận hành các quan hệ người-người, hiện thực hoá các quan hệ xã hội giữa các cá nhân với nhau và là điều kiện để tiến hành các hoạt động chung của các cá nhân. Qua giao tiếp, sự trao đổi tiếp xúc giữa người với người làm nảy sinh, hình thành các chuẩn mực giá trị xã hội và đáp ứng các mục đích, nhu cầu của cá nhân, nhóm và xã hội. Giao tiếp có tính lịch sử: Giao tiếp bao giờ cũng mang tính chất lịch sử phát triển xã hội loài người, bởi lẽ giao tiếp có nội dung xã hội cụ thể được diễn ra 14 trong một không gian, thời gian với các đối tượng cụ thể trong một hoàn cảnh xã hội nhất định. Các quan hệ người ở các giai đoạn phát triển lịch sử khác nhau đều có đặc trưng riêng.
Các phương tiện giao tiếp giữa các cá nhân chịu sự chi phối của sự phát triển xã hội. Giao tiếp có tính chủ thể: Giao tiếp bao giờ cũng được thực hiện bởi các cá nhân cụ thể. Dù ở loại hình giao tiếp nào, nội dung giao tiếp gì cũng đều do những cá nhân thực hiện. Cá nhân trong giao tiếp vừa là chủ thể vừa vừa là khách thể của giao tiếp.
Các cá nhân tham gia vào quá trình giao tiếp luôn đổi vai trò chủ thể cho nhau và chi phối tác động lẫn nhau.Do đó hoạt động giao tiếp có sự khác biệt với các hoạt động khác, đó là hoạt động mang tính chủ thể -chủ thể. Mức độ tác động phụ thuộc vào vị trí, vai trò xã hội và một số đặc điểm tâm lý xã hội của mỗi cá nhân. Giao tiếp có tính nhận thức và tự nhận thức: Giao tiếp dù mang mục đích gì đi chăng nữa cũng đều diễn ra sự trao đổi thông tin, tư tưởg, tình cảm, thế giới quan và nhân sinh quan, nhu cầu nguyện vọng của những người tham gia vào quá trình giao tiếp.