MỞ ĐẦU 1.Tính cấp thiết của đề tài Vào đầu thế kỷ 21, chúng ta đã nhận thấy tài nguyên sinh học là có giới hạn, và chúng ta đang khai thác vượt quá những giới hạn này, do đó đang làm giảm tính đa dạng sinh học. Vì vậy, đã đến lúc phải có sự thay đổi triệt để trong mối quan hệ giữa con người và tài nguyên đa dạng sinh học. Trong quá trình hình thành và phát triển của xã hội loài người, thiên nhiên đóng vai trò cực kỳ quan trọng, là một trong những nhân tố quyết định đến sự sinh trưởng và phát triển của “con người”. Ngay từ buổi sơ khai, con người đã biết dựa vào thiên nhiên để tồn tại và phát triển và cho đến ngày nay, khi nền văn minh của xã hội loài người đã tiến những bước dài trên bậc thang tiến hoá thì sự gắn kết, giữa tự nhiên và xã hội loài người vẫn còn là yếu tố cơ bản cho quá trình tồn tại và phát triển của con người.
Là quốc gia nằm ở khu vực nhiệt đới gió mùa, thiên nhiên đã ban tặng cho Việt Nam nhiều loài sinh vật quý hiếm và Việt Nam là một trong những quốc gia có trữ lượng đa dạng sinh học cao bậc nhất thế giới. Tuy nhiên, cùng với hai cuộc chiến tranh dựng nước và giữ nước trong thế kỷ trước, cùng với quá trình công nghiệp hoá, hiện đại hoá từ những năm cuối thế kỷ XX, và sự bùng nổ dân số đã làm cho giá trị đa dạng sinh học cũng như chất lượng môi trường sống ngày càng bị suy thoái đã đặt ra cho chúng ta một thách thức vô cùng to lớn. Chính vì thế, việc khai thác hợp lý, bảo vệ tài nguyên, môi trường và bảo tồn đa dạng sinh học ngày càng trở nên cấp thiết. Cần làm cho cộng đồng dân cư các cấp chính quyền hiểu rõ vấn đề để có những hành động, những chính sách đúng đắn.
Tỉnh Bắc Kạn là một trong những tỉnh có tính đa dạng sinh học cao. Trên địa bàn tỉnh có vườn quốc gia Ba Bể và khu bảo tồn thiên nhiên Kim Hỷ. Tuy nhiên, đa dạng sinh học đang bị suy giảm do hoạt động khai thác khoáng sản trái phép diễn biến phức tạp, xảy ra tập trung thành các điểm nóng n 2 tại các xã: Lương Thượng, Kim Hỷ, Lạng San, Kim Lư, Lương Thành (huyện Na Rỳ) và Thượng Ân, Thượng Quan, Thuần Mang, Bằng Vân (huyện Ngân Sơn). Hoạt động này gây ảnh hưởng đối với việc bảo vệ khu bảo tồn thiên nhiên, tác động xấu đến nơi cư trú ổn định, sinh tồn và phát triển của các loài động vật quý.
Sự suy giảm đa dạng sinh học của cả nước nói chung và tại tỉnh Bắc Kạn nói riêng đang là vấn đề đáng lưu ý trong thời kì phát triển hiện nay để tìm hiểu thêm cũng như đánh giá được tình hình đa dạng sinh học ở đây em tiến hành nghiên cứu đề tài “Điều tra, thống kê đa dạng sinh học tại vườn quốc gia Ba Bể tỉnh Bắc Kạn” 1. Mục đích của đề tài - Đánh giá thành phần loài, sự phân bố của các loài theo sinh cảnh, theo mùa. - Có được danh mục đầy đủ nhấ t về các loài động vật , thực vật bậc cao, côn trùng, các loài quý hiếm, các loài có ích, các loài đặc hữu phân bố tại VQG ba bể tỉnh Bắc Kạn. - Đề xuất các biện pháp khả thi nhằm hạn chế sự suy giảm đa dạng sinh học tại đây.
Yêu cầu của đề tài - Điều tra đánh giá điều kiện tự nhiên tại các khu bảo tồn. - Số liệu thu thập cần đầy đủ ,chính xác, khách quan. - Đưa ra được các biện pháp nhằm bảo vệ đa dạng sinh học. Ý nghĩa của đề tài * Ý nghĩa trong học tập và nghiên cứu khoa học.
- Áp dụng kiến thức đã học vào thực tiễn. - Điều tra được tài liệu về đa dạng sinh học cho các nghiên cứu sau này. - Tích lũy kinh nghiệm trong quá trình hoạt động thực tiễn. - Góp phần vào công tác bảo vệ đa dạng sinh học tại tỉnh Bắc Kạn nói riêng và cả nước nói chung.
n 3 Phần 2 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 2. Cơ sở khoa học 2. Các khái niệm có liên quan - Bảo tồn đa dạng sinh học là việc bảo vệ sự phong phú của các hệ sinh thái tự nhiên quan trọng, đặc thù hoạc đại diện; bảo vệ môi trường sống tự nhiên thường xuyên hoạc theo mùa của loài hoang dã, cảnh quan môi trường, nét đẹp độc đáo của tự nhiên; nuôi, trồng, chăm sóc loài thuộc danh mục loài nguy cấp, quý, hiếm được ưu tiên bảo vệ; lưa giữ và bảo quản lâu dài các mẫu vật di truyền. - Bảo tồn tại chỗ là bảo tồn loài hoang dã trong môi trường sống tự nhiên của chúng; bảo tồn loài cây trồng, vật nuôi đặc hữu, có giá trị trong môi trường sống, nơi hình thành và phát triển các đặc trưng của chúng.
- Bảo tồn chuyển chỗ là bảo tồn loài hoang dã ngoài môi trường sống tự nhiên thường xuyên hoặc theo mùa của chúng; bảo tồn loài cây trồng, vật nuôi đặc hữu, có giá trị ngoài môi trường sống, nơi hình thành và phát triển các đặc điểm đặc trưng của chúng; lưa giữ, bảo quản nguồn gen và mẫu vật di truyền trong các cơ sở khoa học và công nghệ hoặc cở sở lưu giữ nguồn gen và mẫu vật di truyền. - Đa dạng sinh học (tiếng Anh: biodiversity) được định nghĩa là sự khác nhau giữa các sinh vật sống ở tất cả mọi nơi, bao gồm: các hệ sinh thái trên cạn, sinh thái trong đại dương và các hệ sinh thái thuỷ vực khác, cũng như các phức hệ sinh thái mà các sinh vật là một thành phần trong đó. Thuật ngữ đa dạng sinh học này bao hàm sự khác nhau trong một loài, giữa các loài và giữa các hệ sinh thái khác nhau. [6] - Đa dạng loài là tất cả sự khác biệt trong một hay nhiều quần thể của một loài cũng như đối với quần thể của các loài khác nhau.
n 4 - Đa dạng di truyền là sự đa dạng về thành phần gen giữa các cá thể trong cùng một loài và giữa các loài khác nhau; là sự đa dạng về gen có thể di truyền được trong một quần thể hoặc giữa các quần thể. - Đa dạng về hệ sinh thái là thước đo sự phong phú về sinh cảnh, nơi ở, tổ sinh thái và các hệ sinh thái ở các cấp độ khác nhau. Sự đa dạng này được phản ánh quan trọng nhất bởi sự đa dạng về sinh cảnh, các quần xã sinh vật và các quá trình sinh thái trong sinh quyển. Chẳng hạn như sự phân bố của các loài sinh vật theo không gian khác nhau, nghĩa là đặc trưng cho từng sinh cảnh khác nhau.
Rừng nhiệt đới thường xanh đã phân thành nhiều tầng và các thuỷ vực cũng phân thành các tầng nước khác nhau về thuỷ lý, thuỷ hoá để sử dụng tối ưu năng lượng của hệ sinh thái và tạo cho tính đa dạng sinh học càng cao. [6] - Gen là 1 đơn vị di truyền, một đoạn của vật chất di truyền quy định các đặc tính cụ thể của các loài sinh vật. - Hành lang sinh học là khu vực nối liền các vùng sinh thái tự nhiên cho phép các loài sinh vật sống trong các vùng sinh thái đó có thể liên hệ với nhau. - Là một nhóm các cá thể sinh vật có những đặc điểm sinh học tương đối giống nhau và có khả năng giao phối với nhau và sinh sản ra thế hệ tương lai.
- Hệ sinh thái là quần xã sinh vật và các yếu tố phi sinh vật của một khu vực địa lí nhất định, có tác động qua lại và trao đổi vật chất với nhau. [6] - Hệ sinh thái tự nhiên là hệ sinh thái hình thành, phát triển theo quy luật tự nhiên nhưng vẫn còn giữ được nét hoang sơ. - Tuyệt chủng là "Một loài bị coi là tuyệt chủng khi không còn một cá thể nào của loài đó còn sống sót tại bất kỳ nơi nào trên thế giới".[6] - Khu bảo tồn thiên nhiên là vùng đất hay vùng biển đặc biệt được dành để bảo vệ và duy trì tính đa dạng sinh học, các nguồn tài nguyên thiên nhiên, n 5 kết hợp với việc bảo vệ các tài nguyên văn hoá và được quản lí bằng pháp luật hoặc các phương thức hữu hiệu khác. - Vùng đệm là vùng bao quanh, tiếp giáp khu bảo tồn, có tác dụng ngăn cản, có tác dụng ngăn chặn, giảm nhẹ tác dụng tiêu cực từ bên ngoài đối với khu bảo tồn.
Đa dạng sinh học trên thế giới Các giống loài sinh học đang bị mất dần, quần thể sống tự nhiên bị hủy hoại, hệ sinh thái bị xuống cấp. Trên đây là hiện trạng đáng báo động được đưa ra thảo luận tại Hội nghị Liên hiệp quốc về bảo vệ đa dạng sinh học khai mạc 6/10/2014 tại Hàn Quốc. Đại diện 194 nước ký công ước về đa dạng sinh học ra đời cách đây 20 năm tại Rio de Janeiro, sẽ hội tụ tại thành phố Pyeongchang để bàn về vấn đề bảo vệ đa dạng sinh học trên thế giới. Cách đây vài ngày, Quỹ thiên nhiên hoang dã (WWF) đã công bố một bản báo cáo đáng quan ngại, theo đó trong vòng 4 thập kỷ từ 1970 đến 2010, số lượng các loài động vật hoang dã trên trái đất đã giảm đi một nửa.
Một báo cáo giai đoạn thực hiện mục tiêu đề ra sau hội nghị về đa dạng sinh học tại Nagoya (Nhật Bản) năm 2010 cũng đã được công bố làm tài liệu chủ yếu cho hội nghị lần này. Theo báo cáo trên, các mục tiêu như quản lý tốt hơn nguồn cá, mở rộng các khu thiên nhiên cần bảo vệ, khôi phục hệ sinh thái đã bị hư hại vẫn chưa đạt được và các cố gắng của thế giới nhằm bảo vệ đa dạng sinh học là chưa đủ.[19] Báo cáo giai đoạn nói trên cũng chỉ rõ, để tránh phải bó hẹp tăng trưởng bởi bị hạn chế khai thác tài nguyên thiên nhiên, nhiều nước đang phát triển trong năm 2012 được bảo đảm nhận gấp đôi mức hỗ trợ cho việc bảo vệ đa dạng sinh học. Nhưng mục tiêu này cũng đã không hoàn thành và đây cũng là tác nhân ảnh hưởng không nhỏ đến bảo vệ đa dạng sinh học. Theo phóng n 6 viên TTXVN tại Liên hợp quốc (LHQ), nghiên cứu “Đánh giá tài nguyên rừng toàn cầu” được LHQ công bố ngày 5/10 cảnh báo đa dạng sinh học rừng đang bị lâm nguy trên phạm vi toàn cầu do tốc độ mất rừng, suy thoái rừng và diện tích rừng nguyên thuỷ giảm quá nhanh trên thế giới.