Đa dạng thành phần loài thân mềm hai mảnh vỏ tại rừng ngập mặn huyện Tiên Yên, Quảng Ninh

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu nghiên cứu đa dạng thành phần loài thân mềm hai mảnh vỏ thuộc phân lớp pteriomorphia trong hệ sinh, đánh giá hiện trạng, phân tích vấn đề, đề xuất biện

• Tác giả: Bùi Đức Sơn
• Người hướng dẫn: PGS. Hoàng Ngọc Khắc
• Trường học: Trường Đại học Tài nguyên và Môi trường Hà Nội
• Chuyên ngành: Khoa học môi trường
• Đề tài: Nghiên cứu đa dạng thành phần loài thân mềm hai mảnh vỏ thuộc phân lớp Pteriomorphia trong hệ sinh thái rừng ngập mặn tại khu vực huyện Tiên Yên, tỉnh Quảng Ninh
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. Khái quát về phân lớp Pteriomorphia (phân lớp trai cánh)
• 1.1.1. Vị trí phân loại và đặc điểm hình thái chung
• 1.1.2. Đặc điểm sinh học và sinh thái học
• 1.1.3. Phân loại
• 1.2. Khái quát về điều kiện tự nhiên, xã hội ở khu vực nghiên cứu
• 1.2.1. Điều kiện tự nhiên
• 1.2.1.1. Vị trí địa lý
• 1.2.1.2. Địa hình
• 1.2.1.3. Khí hậu
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG, PHẠM VI VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 2.2. Phương pháp nghiên cứu
• 2.2.1. Phương pháp thu thập số liệu
• 2.2.2. Phương pháp nghiên cứu tài liệu
• 2.2.3. Phương pháp thu mẫu ngoài thực địa
• 2.2.4. Phương pháp xử lý mẫu
• 2.2.5. Phương pháp phân tích mẫu
• 2.2.6. Phương pháp xử lý số liệu
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 3.1. Danh lục các loài thuộc phân lớp Pteriomorphia trong KVNC
• 3.2. Cấu trúc thành phần loài phân lớp Pteriomorphia trong KVNC
• 3.3. Mối quan hệ của khu hệ phân lớp Pteriomorphia trong khu vực nghiên cứu với các khu vực lân cận
• 3.4. Khóa định danh phân lớp Pteriomorphia trong khu vực nghiên cứu
• 3.4.1. Một số nguyên tắc chung trong xây dựng khóa định danh
• 3.4.2. Khóa định danh các họ thuộc phân lớp Pteriomorphia trong khu vực nghiên cứu
• 3.5. Mô tả các loài thuộc phân lớp Pteriomorphia trong khu vực nghiên cứu
• 3.6. Đa dạng loài và đặc điểm phân bố của phân lớp Pteriomorphia
• 3.6.1. Đa dạng loài và đặc điểm phân bố của các loài theo thành phần cơ giới của nền đáy
• 3.6.2. Đa dạng loài và đặc điểm phân bố của các loài theo độ mặn của nước
• 3.7. Vấn đề sử dụng và định hướng quản lý đa dạng sinh học phân lớp Pteriomorphia ở khu vực nghiên cứu
• 3.7.1. Vai trò của loài thân mềm hai mảnh vỏ ở khu vực nghiên cứu
• 3.7.2. Hiện trạng khai thác, sử dụng và các nhân tố tác động đến sự phát triển của phân lớp Pteriomorphia ở khu vực nghiên cứu
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Giới thiệu về nghiên cứu

Nghiên cứu đa dạng loài thân mềm hai mảnh vỏ thuộc phân lớp Pteriomorphia trong hệ sinh thái rừng ngập mặn tại huyện Tiên Yên, tỉnh Quảng Ninh là một công trình quan trọng nhằm xác định đa dạng sinh học và đặc điểm phân bố của các loài này. Hệ sinh thái rừng ngập mặn tại Tiên Yên có tổng diện tích khoảng 6000 ha, đóng vai trò quan trọng trong việc bảo tồn đa dạng loài và cung cấp nguồn lợi cho người dân địa phương. Mục tiêu nghiên cứu không chỉ là xác định thành phần loài mà còn đánh giá hiện trạng khai thác và các nhân tố tác động đến biodiversity của phân lớp này. Việc nghiên cứu sẽ giúp nâng cao nhận thức về giá trị của các loài thân mềm trong hệ sinh thái và đề xuất các biện pháp bảo tồn hiệu quả.

1.1. Mục tiêu nghiên cứu

Mục tiêu chính của nghiên cứu là xác định đa dạng thành phần loài và đặc điểm phân bố của thân mềm hai mảnh vỏ thuộc phân lớp Pteriomorphia. Nghiên cứu cũng nhằm xác định hiện trạng khai thác, sử dụng và các nhân tố tác động đến đa dạng sinh học của loài này. Việc này không chỉ giúp hiểu rõ hơn về hệ sinh thái mà còn cung cấp thông tin cần thiết cho việc quản lý và bảo tồn các loài thân mềm trong khu vực.

II. Tổng quan tài liệu

Phân lớp Pteriomorphia là một trong những nhóm động vật thân mềm hai mảnh vỏ quan trọng, bao gồm nhiều loài như nghêu, hàu, sò. Các loài này có vai trò quan trọng trong hệ sinh thái rừng ngập mặn, không chỉ cung cấp thực phẩm mà còn góp phần vào việc duy trì hệ sinh thái. Nghiên cứu trước đây cho thấy rằng đa dạng sinh học của các loài thân mềm này còn hạn chế, đặc biệt là trong khu vực Tiên Yên. Việc tìm hiểu về đặc điểm sinh học và hệ sinh thái nơi chúng sinh sống là cần thiết để bảo tồn và phát triển bền vững.

2.1. Đặc điểm sinh học và sinh thái học

Các loài thuộc phân lớp Pteriomorphia có đặc điểm sinh học đa dạng, với khả năng thích nghi cao với môi trường sống khác nhau. Chúng thường sống bám vào nền đáy và có khả năng lọc thức ăn từ nước. Đặc điểm này không chỉ giúp chúng tồn tại mà còn góp phần vào việc duy trì hệ sinh thái. Nghiên cứu cho thấy rằng thân mềm hai mảnh vỏ có thể chịu đựng được các điều kiện môi trường khắc nghiệt, từ đó tạo ra sự đa dạng trong hệ sinh thái rừng ngập mặn.

III. Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu được thực hiện thông qua các phương pháp thu thập số liệu và phân tích mẫu. Các mẫu thân mềm được thu thập từ nhiều địa điểm khác nhau trong khu vực Tiên Yên. Phương pháp phân tích bao gồm việc xác định đa dạng thành phần loài và đánh giá các yếu tố môi trường ảnh hưởng đến sự phân bố của chúng. Việc áp dụng các phương pháp khoa học hiện đại sẽ giúp đảm bảo tính chính xác và khách quan trong kết quả nghiên cứu.

3.1. Phương pháp thu mẫu

Phương pháp thu mẫu được thực hiện tại các khu vực khác nhau trong rừng ngập mặn huyện Tiên Yên. Các mẫu được thu thập theo các tiêu chí nhất định để đảm bảo tính đại diện cho đa dạng sinh học trong khu vực. Sau khi thu thập, các mẫu sẽ được xử lý và phân tích để xác định thành phần loài và đặc điểm phân bố của chúng. Phương pháp này không chỉ giúp thu thập thông tin cần thiết mà còn tạo cơ sở cho việc đánh giá hiện trạng và đề xuất các biện pháp bảo tồn.

IV. Kết quả nghiên cứu

Kết quả nghiên cứu cho thấy rằng đa dạng loài của thân mềm hai mảnh vỏ trong khu vực Tiên Yên rất phong phú. Nghiên cứu đã xác định được nhiều loài thuộc phân lớp Pteriomorphia, với sự phân bố khác nhau theo các yếu tố môi trường như độ mặn và loại nền đáy. Điều này cho thấy rằng hệ sinh thái rừng ngập mặn tại Tiên Yên là môi trường sống lý tưởng cho các loài thân mềm này. Kết quả cũng chỉ ra rằng có nhiều loài đang bị đe dọa do khai thác quá mức và biến đổi khí hậu.

4.1. Đặc điểm phân bố

Đặc điểm phân bố của các loài thân mềm hai mảnh vỏ cho thấy sự đa dạng và phong phú trong khu vực Tiên Yên. Các loài này thường phân bố theo các sinh cảnh khác nhau, từ vùng nước mặn đến nước lợ. Sự phân bố này không chỉ phản ánh điều kiện môi trường mà còn cho thấy vai trò của chúng trong việc duy trì hệ sinh thái. Việc hiểu rõ về đặc điểm phân bố sẽ giúp đưa ra các biện pháp bảo tồn hiệu quả hơn cho các loài này.

V. Kết luận và kiến nghị

Nghiên cứu đã chỉ ra rằng đa dạng sinh học của thân mềm hai mảnh vỏ trong khu vực Tiên Yên rất phong phú và đa dạng. Tuy nhiên, hiện trạng khai thác và các yếu tố môi trường đang đe dọa đến sự tồn tại của nhiều loài. Cần có các biện pháp bảo tồn và quản lý hiệu quả để bảo vệ đa dạng loài trong khu vực này. Việc nâng cao nhận thức của cộng đồng về giá trị của các loài thân mềm cũng là một yếu tố quan trọng trong công tác bảo tồn.

5.1. Kiến nghị

Để bảo tồn đa dạng sinh học của thân mềm hai mảnh vỏ, cần thiết phải thực hiện các biện pháp quản lý bền vững. Cần có sự phối hợp giữa các cơ quan chức năng và cộng đồng địa phương trong việc bảo vệ môi trường sống của các loài này. Đồng thời, việc nghiên cứu và theo dõi thường xuyên sẽ giúp đánh giá tình hình và đưa ra các giải pháp kịp thời nhằm bảo tồn hệ sinh thái rừng ngập mặn tại Tiên Yên.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Hệ sinh thái rừng ngập mặn tại huyện Tiên Yên, tỉnh Quảng Ninh, với diện tích khoảng 6.000 ha, là một trong những hệ sinh thái điển hình và đa dạng sinh học phong phú của khu vực phía Bắc Việt Nam. Đây là môi trường sống quan trọng cho nhiều loài thủy sinh, trong đó có nhóm thân mềm hai mảnh vỏ thuộc phân lớp Pteriomorphia, đóng vai trò thiết yếu trong cân bằng sinh thái và có giá trị kinh tế cao. Tuy nhiên, nghiên cứu về đa dạng thành phần loài thân mềm hai mảnh vỏ tại khu vực này còn hạn chế, chưa được khai thác đầy đủ.

Mục tiêu của luận văn là xác định đa dạng thành phần loài, đặc điểm phân bố, hiện trạng khai thác và các nhân tố tác động đến đa dạng sinh học của phân lớp Pteriomorphia trong hệ sinh thái rừng ngập mặn huyện Tiên Yên. Nghiên cứu được thực hiện trong khoảng thời gian từ tháng 5 đến tháng 12 năm 2018, tập trung tại 4 xã ven biển: Đồng Rui, Đông Hải, Tiên Lãng và Hải Lạng. Kết quả nghiên cứu không chỉ cung cấp dữ liệu khoa học quan trọng cho việc bảo tồn và quản lý tài nguyên sinh vật mà còn góp phần nâng cao hiệu quả khai thác bền vững các nguồn lợi thủy sản tại địa phương.

Theo số liệu thu thập, tổng cộng 1.839 cá thể thuộc 23 loài thân mềm hai mảnh vỏ phân bố trong 7 họ và 5 bộ đã được xác định, trong đó họ Mytilidae và Ostreidae chiếm ưu thế với 48,18% và 30,23% tổng số cá thể. Độ đa dạng loài được đánh giá ở mức cao với chỉ số Shannon-Weiner H’ = 0,922, cho thấy hệ sinh thái rừng ngập mặn Tiên Yên có tiềm năng lớn về đa dạng sinh học thân mềm hai mảnh vỏ.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên các lý thuyết và mô hình phân loại sinh học hiện đại về thân mềm hai mảnh vỏ (Bivalvia), đặc biệt tập trung vào phân lớp Pteriomorphia. Phân lớp này bao gồm các bộ Arcoida, Mytiloida, Ostreoida, Pectinoida và Pterioida, với đặc điểm sinh học như mang gân lớn, bàn chân tiêu giảm, và khả năng bám dính hoặc bơi lội tùy loài. Các khái niệm chính bao gồm:

• Đa dạng sinh học (ĐDSH): Đánh giá sự phong phú và phân bố của các loài thân mềm hai mảnh vỏ trong hệ sinh thái rừng ngập mặn.
• Mật độ cá thể: Số lượng cá thể trên một đơn vị diện tích (con/m²).
• Độ phong phú loài (P%): Tỷ lệ phần trăm cá thể của từng loài so với tổng số cá thể.
• Tần số xuất hiện (C’%): Tỷ lệ phần trăm các điểm thu mẫu có sự xuất hiện của loài.
• Chỉ số Shannon-Weiner (H’): Đánh giá độ đa dạng loài dựa trên sự phân bố cá thể giữa các loài.
• Chỉ số tương đồng Sorensen (S): Đánh giá mức độ tương đồng về thành phần loài giữa các khu vực nghiên cứu.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu được thực hiện trong khoảng thời gian từ ngày 27/5/2018 đến 2/12/2018, với hai đợt thu mẫu chính: đợt 1 từ 18-20/7/2018 tại xã Đồng Rui và Đông Hải; đợt 2 từ 10-12/9/2018 tại xã Hải Lạng và Tiên Lãng. Phạm vi nghiên cứu giới hạn trong hệ sinh thái rừng ngập mặn ven biển thuộc 4 xã trên huyện Tiên Yên.

Nguồn dữ liệu bao gồm số liệu thu thập trực tiếp từ thực địa qua 96 mẫu (6 mẫu định tính và 90 mẫu định lượng), tổng cộng 1.839 cá thể thân mềm hai mảnh vỏ được phân tích. Phương pháp chọn mẫu là lấy mẫu định lượng trên diện tích 1 m² với 5 ô mẫu tại mỗi sinh cảnh, nhằm đánh giá mật độ và đa dạng loài. Mẫu được thu thập bằng dụng cụ chuyên dụng như xẻng xúc đất, túi nylon, máy GPS, và được bảo quản bằng cồn 90%.

Phân tích mẫu dựa trên đặc điểm hình thái vỏ, kích thước, màu sắc và các đặc điểm nhận dạng khác để xác định tên loài. Các chỉ số đa dạng sinh học được tính toán theo công thức chuẩn: mật độ cá thể, độ phong phú loài, tần số xuất hiện, chỉ số Shannon-Weiner và chỉ số tương đồng Sorensen. Phân tích số liệu được thực hiện bằng phần mềm thống kê chuyên dụng, đảm bảo tính khách quan và chính xác.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Đa dạng thành phần loài: Khu vực nghiên cứu phát hiện 23 loài thân mềm hai mảnh vỏ thuộc phân lớp Pteriomorphia, phân bố trong 7 họ và 5 bộ. Họ Mytilidae và Ostreidae chiếm ưu thế với 7 loài mỗi họ, chiếm lần lượt 30,43% tổng số loài. Các họ Arcidae, Anomiidae, Noetiidae, Placunidae và Isognomonidae có số loài ít hơn nhưng góp phần làm phong phú hệ sinh thái.

2. Mật độ cá thể: Tổng mật độ trung bình đạt khoảng 12,27 cá thể/m². Loài ưu thế nhất là Xenostrobus atrata với mật độ 2,48 cá thể/m², tiếp theo là Brachidontes emarginatus (1,2 cá thể/m²) và Crassostrea ariakensis (1,19 cá thể/m²). Mật độ cá thể biến động theo từng ô mẫu, với điểm cao nhất là 55 cá thể/m² của Crassostrea ariakensis tại ô nghiên cứu TT-1.

3. Độ phong phú và tần số xuất hiện: Độ phong phú loài (P%) cao nhất thuộc về Xenostrobus atrata (20,20%), Brachidontes emarginatus (9,78%) và Crassostrea ariakensis (9,69%). Tần số xuất hiện (C’%) cho thấy nhiều loài phổ biến với C’ trên 50%, như Xenostrobus atrata và Crassotrea rivularis, trong khi các loài khác xuất hiện ít hơn hoặc ngẫu nhiên.

4. Độ đa dạng sinh học: Chỉ số Shannon-Weiner H’ = 0,922 cho thấy hệ sinh thái rừng ngập mặn Tiên Yên có mức độ đa dạng loài thân mềm hai mảnh vỏ tương đối cao, phản ánh sự cân bằng sinh thái và tiềm năng phát triển bền vững.

Thảo luận kết quả

Kết quả nghiên cứu cho thấy hệ sinh thái rừng ngập mặn huyện Tiên Yên là môi trường sống thuận lợi cho sự phát triển đa dạng của thân mềm hai mảnh vỏ phân lớp Pteriomorphia. Sự phong phú về loài và mật độ cá thể cao của họ Mytilidae và Ostreidae phù hợp với đặc điểm sinh thái của vùng cửa sông, nơi có nền đáy đa dạng và độ mặn biến động. Mật độ cá thể cao của một số loài như Xenostrobus atrata phản ánh khả năng thích nghi tốt với điều kiện môi trường ven biển ngập triều.

So sánh với các nghiên cứu tại các hệ sinh thái rừng ngập mặn khác ở Việt Nam và khu vực Đông Nam Á, kết quả này tương đồng với mức độ đa dạng và thành phần loài đã được ghi nhận, tuy nhiên vẫn có sự khác biệt về tỷ lệ cá thể và phân bố loài do điều kiện địa phương và tác động khai thác. Việc xác định tần số xuất hiện và mật độ cá thể giúp nhận diện các loài ưu thế và loài có nguy cơ suy giảm, từ đó đề xuất các biện pháp bảo vệ phù hợp.

Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ phân bố tỷ lệ cá thể theo họ, bảng thống kê mật độ và tần số xuất hiện từng loài, giúp minh họa rõ nét sự đa dạng và phân bố của thân mềm hai mảnh vỏ trong khu vực nghiên cứu. Những phát hiện này góp phần làm rõ vai trò sinh thái và kinh tế của phân lớp Pteriomorphia trong hệ sinh thái rừng ngập mặn Tiên Yên.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường bảo vệ và phục hồi rừng ngập mặn: Thực hiện các chương trình trồng mới và phục hồi rừng ngập mặn tại các khu vực bị suy thoái nhằm duy trì môi trường sống ổn định cho các loài thân mềm hai mảnh vỏ, góp phần nâng cao mật độ và đa dạng loài. Chủ thể thực hiện: UBND huyện Tiên Yên phối hợp với các tổ chức bảo tồn, thời gian: 3-5 năm.

2. Quản lý khai thác bền vững nguồn lợi thủy sản: Xây dựng quy định khai thác thân mềm hai mảnh vỏ theo mùa vụ và hạn mức khai thác nhằm tránh khai thác quá mức, bảo vệ các loài có giá trị kinh tế và sinh thái. Chủ thể thực hiện: Ban quản lý rừng ngập mặn, ngành thủy sản địa phương, thời gian: triển khai ngay và duy trì liên tục.

3. Nâng cao nhận thức cộng đồng: Tổ chức các chương trình đào tạo, tuyên truyền cho người dân về vai trò của đa dạng sinh học thân mềm hai mảnh vỏ và tầm quan trọng của rừng ngập mặn trong bảo vệ môi trường và phát triển kinh tế. Chủ thể thực hiện: Phòng Nông nghiệp, các tổ chức phi chính phủ, thời gian: hàng năm.

4. Phát triển nghiên cứu và giám sát đa dạng sinh học: Thiết lập hệ thống giám sát định kỳ đa dạng loài thân mềm hai mảnh vỏ, cập nhật dữ liệu khoa học để điều chỉnh chính sách quản lý phù hợp với biến đổi môi trường và tác động khai thác. Chủ thể thực hiện: Các viện nghiên cứu, trường đại học, thời gian: liên tục, định kỳ 2 năm một lần.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Nhà quản lý tài nguyên và môi trường: Luận văn cung cấp dữ liệu khoa học về đa dạng sinh học thân mềm hai mảnh vỏ, hỗ trợ xây dựng chính sách bảo tồn và khai thác bền vững tài nguyên rừng ngập mặn.

2. Các nhà nghiên cứu sinh thái và thủy sản: Tài liệu chi tiết về thành phần loài, mật độ và phân bố giúp mở rộng nghiên cứu về sinh thái học và phát triển nguồn lợi thủy sản tại các vùng ven biển.

3. Người dân và cộng đồng địa phương: Hiểu rõ hơn về giá trị kinh tế và sinh thái của các loài thân mềm hai mảnh vỏ, từ đó nâng cao ý thức bảo vệ môi trường và tham gia quản lý nguồn lợi.

4. Các tổ chức phi chính phủ và dự án phát triển bền vững: Cơ sở để thiết kế các chương trình bảo tồn đa dạng sinh học, phát triển du lịch sinh thái và hỗ trợ sinh kế bền vững cho cộng đồng.

Câu hỏi thường gặp

1. Phân lớp Pteriomorphia là gì và có đặc điểm sinh học nào nổi bật?
   Phân lớp Pteriomorphia là nhóm thân mềm hai mảnh vỏ có mang gân lớn, bàn chân tiêu giảm, một số loài bám dính bằng tơ chân, mang hỗ trợ lọc thức ăn. Đây là nhóm gồm các loài trai, sò, hàu phổ biến trong môi trường biển và cửa sông.

2. Tại sao nghiên cứu đa dạng thân mềm hai mảnh vỏ ở rừng ngập mặn Tiên Yên quan trọng?
   Bởi vì nhóm này đóng vai trò sinh thái quan trọng trong hệ sinh thái rừng ngập mặn, góp phần duy trì cân bằng môi trường và có giá trị kinh tế cao, giúp phát triển bền vững nguồn lợi thủy sản địa phương.

3. Phương pháp thu mẫu và phân tích được thực hiện như thế nào?
   Thu mẫu định lượng trên diện tích 1 m² với 5 ô mẫu tại mỗi sinh cảnh, thu thập mẫu định tính bổ sung, phân tích dựa trên đặc điểm hình thái vỏ và tính toán các chỉ số đa dạng sinh học như mật độ, độ phong phú, tần số xuất hiện và chỉ số Shannon-Weiner.

4. Loài nào chiếm ưu thế trong hệ sinh thái rừng ngập mặn Tiên Yên?
   Xenostrobus atrata là loài chiếm ưu thế với mật độ trung bình 2,48 cá thể/m² và độ phong phú cao nhất, tiếp theo là các loài Brachidontes emarginatus và Crassostrea ariakensis.

5. Các giải pháp bảo vệ đa dạng sinh học thân mềm hai mảnh vỏ là gì?
   Bao gồm bảo vệ và phục hồi rừng ngập mặn, quản lý khai thác bền vững, nâng cao nhận thức cộng đồng và phát triển nghiên cứu giám sát đa dạng sinh học định kỳ.

Kết luận

• Xác định được 23 loài thân mềm hai mảnh vỏ thuộc phân lớp Pteriomorphia trong hệ sinh thái rừng ngập mặn huyện Tiên Yên, với độ đa dạng sinh học cao (H’=0,922).
• Họ Mytilidae và Ostreidae chiếm ưu thế về số lượng cá thể và loài, phản ánh đặc điểm sinh thái vùng cửa sông ven biển.
• Mật độ cá thể trung bình đạt khoảng 12,27 cá thể/m², với sự phân bố không đồng đều giữa các loài và sinh cảnh.
• Nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học cho việc quản lý, bảo tồn và khai thác bền vững nguồn lợi thân mềm hai mảnh vỏ tại địa phương.
• Đề xuất các giải pháp bảo vệ rừng ngập mặn, quản lý khai thác, nâng cao nhận thức cộng đồng và phát triển nghiên cứu giám sát đa dạng sinh học.

Tiếp theo, cần triển khai các chương trình bảo tồn và giám sát định kỳ để đảm bảo duy trì đa dạng sinh học và phát triển bền vững nguồn lợi thủy sản. Các nhà quản lý và nghiên cứu được khuyến khích áp dụng kết quả nghiên cứu này trong thực tiễn nhằm bảo vệ môi trường và nâng cao giá trị kinh tế địa phương.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Đặt vấn đề Việt Nam là một quốc gia có khí hậu nhiệt đới gió mùa và địa hình rất đa dạng, khí hậu đặc trƣng khác nhau giữa các miền. Đó là cơ sở thuận lợi để sinh vật phát triển đa dạng về thành phần cũng nhƣ số lƣợng loài. Động vật thân mềm vô cùng đa dạng về hình thái, tập tính nên có thể thích nghi với nhiều môi trƣờng sống khác nhau. Thân mềm (Mollusca) là một ngành trong phân loại sinh học có các đặc điểm nhƣ cơ thể mềm, có thể có vỏ đá vôi che chở và nâng đỡ, tùy lối sống mà vỏ và cấu tạo cơ thể có thể thay đổi.

Ngành Thân mềm có nhiều chủng loại rất đa dạng, phong phú và là nhóm động vật biển lớn nhất chiếm khoảng 23% tổng số các sinh vật biển đã đƣợc đặt tên. Thân mềm hai mảnh vỏ hay nhuyễn thể hai mảnh vỏ (Bivalvia) hay lớp Chân rìu là một lớp động vật thân mềm gồm các loài nghêu, hàu, sò nứa, trai, điệp, và một số khác. Thân mềm hai mảnh vỏ gồm 4 phân lớp, trong đó Pteriomorphia là một trong số những phân lớp tiêu biểu của thân mềm hai mảnh vỏ. Phân lớp Pteriomorphia có mang gân, một số dính vào chất nền bằng cách sử dụng lớp tơ mà chúng tự tiết ra.

Bàn chân bị tiêu giảm. Các mép của lớp phủ không đƣợc hợp nhất, mang thƣờng lớn và hỗ trợ cho ăn. Phân lớp này bao gồm nhiều loài trai, sò và hàu nổi tiếng. Hệ sinh thái rừng ngập mặn huyện Tiên Yên tỉnh Quảng Ninh có tổng diện tích khoảng 6000 ha, đƣợc coi là hệ sinh thái rừng ngập mặn điển hình của khu vực phía bắc Việt Nam.

Rừng ngập mặn tại địa phƣơng trƣớc đây có chất lƣợng rừng tốt, rất phong phú về số lƣợng loài cây, về hệ sinh thái, về nơi cƣ trú của các loài thủy sinh có giá trị kinh tế cao, đã đem lại nguồn lợi và sinh kế tốt cho ngƣời dân địa phƣơng. Nơi đây đóng vai trò nhƣ một "máy điều hòa không khí" làm mát cho toàn huyện, là hệ thống phòng thủ bảo vệ ngƣời dân địa phƣơng trƣớc mùa mƣa bão, cũng là nơi cung cấp dồi dào các loài thủy, hải sản. Đây chính là môi trƣờng sống thuận lợi cho các quần xã sinh vật sinh sống và phát triển trong đó có các nhóm động vật không xƣơng sống. Một số loại thân mềm hai mảnh vỏ thuộc phân lớp Pteriomorphia không chỉ có giá trị đối với hệ sinh thái mà còn có giá trị về kinh tế nhƣ thực phẩm, đồ trang sức, mỹ nghệ… nhƣ hàu, sò, điệp.

Cho đến nay, việc 1 Luan van nghiên cứu sự đa dạng của những loài thân mềm hai mảnh vỏ nói chung và phân lớp Pteriomorphia nói riêng trên địa bàn huyện Tiên Yên còn hạn chế, chƣa đƣợc quan tâm nghiên cứu nhiều. Xuất phát từ những lí do trên, chúng tôi thực hiện đề tài: “Nghiên cứu đa dạng thành phần loài Thân mềm hai mảnh vỏ thuộc phân lớp Pteriomorphia trong hệ sinh thái rừng ngập mặn tại khu vực huyện Tiên Yên, tỉnh Quảng Ninh”.Mục tiêu nghiên cứu - Xác định đƣợc đa dạng thành phần loài, đặc điểm phân bố của thân mềm hai mảnh vỏ thuộc phân lớp Pteriomorphia ở khu vực nghiên cứu - Xác định đƣợc hiện trạng khai thác, sử dụng và các nhân tố tác động đến đa dạng sinh học loài thuộc phân lớp Pteriomorphia ở khu vực nghiên cứu. Nội dung nghiên cứu - á nh a dạng thành ph n oài th n m m hai m nh v thuộ ph n p Pteriomorphia hu v nghi n u + Khảo sát, thu mẫu tại thực địa + Phân tích, xác định đa dạng thành phần loài - á nh i m ph n a oài th n m m hai m nh v thuộ ph n p t riomorphia hu v nghi n u + Phân chia các sinh cảnh ở khu vực nghiên cứu + Xác định đặc điểm phân bố theo sinh cảnh ở khu vực nghiên cứu - á nh hiện trạng hai thá , sử dụng và nh hư ng qu n ý a dạng sinh họ oài hu v nghi n u + Xác định các giá trị của các loài thuộc phân lớp Pteriomorphia + Xác định hiện trạng khai thác, sử dụng các loài có giá trị. + Xác định các nhân tố đe dọa đến đa dạng sinh học loài (khí hậu, môi trƣờng, .) + Định hƣớng quản lý đa dạng sinh trong khu vực nghiên cứu 2 Luan van CHƢƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1.

Khái quát về phân lớp Pteriomorphia (phân lớp trai cánh) 1. Vị trí phân loại và đặc điểm hình thái chung Thân mềm hai mảnh vỏ hay nhuyễn thể hai mảnh vỏ (danh pháp khoa học: Bivalvia, trƣớc đây gọi là Lamellibranchia hay Pelecypoda) hay lớp Chân rìu là một lớp động vật thân mềm. Chúng không có đầu, cũng nhƣ dải răng kitin. Lớp này gồm các loài nghêu, hàu, sò nứa, trai, điệp, và một số khác; một phần sống ở nƣớc mặn, phần còn lại ở nƣớc ngọt.

Đa số là động vật ăn lọc. Mang tiến hóa thành một bộ phận gọi là ctenidium, một cơ quan dùng để ăn và thở. Chúng thƣờng chôn mình trong trầm tích, nơi chúng tƣơng đối an toàn trƣớc kẻ thù. Một số nhƣ loài điệp, có thể bơi.

Vỏ đƣợc cấu tạo từ canxi cacbonat và gồm hai mảnh đƣợc dính với nhau. Hai mảnh vỏ thƣờng đối xứng hai bên, kích thƣớc vỏ biến thiên từ dƣới một milimet tới hơn một mét, dù đa số không vƣợt quá 10 cm. Pteriomorphia là một phân lớp của nhuyễn thể hai mảnh vỏ biển. Bao gồm các bộ Arcoida, Ostreoida, Pectinoida, Limoida, Mytiloida, và Pterioida.

Phân lớp Pteriomorphia cũng chứa một số họ đã tuyệt chủng chẳng hạn nhƣ Evyanidae, Colpomyidae, Bakevelliidae, Cassianellidae và Lithiotidae. Phân lớp này của động vật thân mềm có mang gân, một số dính vào chất nền bằng cách sử dụng một lớp tơ chân, bàn chân bị tiêu giảm. Các mép của lớp phủ không đƣợc hợp nhất. Các mang thƣờng lớn và hỗ trợ cho ăn.

Đặc điểm sinh học và sinh thái học Thuật ngữ Bivalvia đƣợc sử dụng lần đầu tiên bởi Linnaeus trong ấn bản thứ mƣời của tác phẩm Systema Naturae năm 1758 để chỉ những động vật có hai mảnh vỏ. Trƣớc đây, chúng còn có tên Pelecypoda, nghĩa là "chân rìu" (dựa trên hình dạng của chân khi vƣơn ra) … 3 Luan van Phân lớp Pteriomorphia bao gồm các loài có mang tấm và là nhóm sống ở bề mặt nền đáy. Một số loài sống bám vào giá thể bằng núi tơ. Chân tiêu giảm.

Diềm bờ mang đƣợc xẻ thành tua. Mang lớn và có chức năng hỗ trợ cho quá trình lọc thức ăn. Phần lớn ăn mảnh vụn thực vật, vi khuẩn và tảo đặc trƣng cho bề mặt trầm tích và nƣớc ngọt. Phân lớp này bao gồm các nhóm Điệp, Sò và Hàu.

Đồng thời cũng là nhóm duy nhất trong lớp hai mảnh vỏ gồm các loài có điểm mắt thô sơ. Hầu hết loài động vật thân mềm hai mảnh vỏ có đời sống ít di chuyển và nhiều loài thích nghi với việc vùi mình trong bùn mềm bằng cách sử dụng chân dẹp bên (chân rìu). Mặc dù hấu hết thân mềm hai mảnh vỏ có đời sống ít di chuyển, nhƣng một số loài đặc biệt là các loài thuộc họ Điệp thì có thể bơi trong khoảng cách ngắn, thƣờng để lẫn tránh kẻ thù. Điệp bơi bằng cách sự khép mở nhanh hai vỏ làm bắn nƣớc từ xoang màng áo ra ngoài.

Điệp thƣờng bơi đƣợc một khoảng ngắn, khoảng vài mét mỗi lần. Phân lớp Pteriomorphia cũng giống nhƣ hầu hết các loài hai mảnh vỏ có sự phân chia đồng đều về giới tính (đơn tính) và một số loài là lƣỡng tính (chúng sản xuất cả tinh trùng và trứng). Sự lƣỡng tính đồng thời xảy ra khi các ống sản xuất tinh trùng và nang trứng sản xuất xen kẽ trong các tuyến sinh dục (nhƣ trong họ Tridacnidae), hoặc các tuyến sinh dục có thể đƣợc phát triển thành một buồng trứng và tinh hoàn riêng biệt, nhƣ trong tất cả các đại diện của phân lớp Anomalodes. Trong lƣỡng tính liên tiếp, một giới tính phát triển đầu tiên.

Thông thƣờng, đó sẽ là giai đoạn nam (protandry), nhƣng trong một vài trƣờng hợp, đó là giai đoạn nữ (protogyny). Điều này đƣợc thấy rõ nhất đối với loài hàu Châu Âu, Ostrea edulis, nơi những con đực nhỏ trở thành con cái khi chúng già đi. Phân loại Lớp Bivalvia có khoảng 7.650 loài trong 90 họ. Năm 2010, một hệ thống phân loại mới về lớp hai mảnh vỏ đƣợc công bố bởi Bieler, Carter & Coan, bao gồm cả phân lớp Pteriomorphia [21].

Tuy nhiên, phân loại hiện tại đƣợc chấp nhận của phân lớp Pteriomorphia trên thế giới bao gồm 6 bộ chính, 24 họ với khoảng 1500 loài (theo Wikipedia. Bộ Mytiloida 4 Luan van Nổi bật với họ Mytilidae, giống Modiolus, Mytilus, Lithophaga - Vẹm. Hầu hết các loài sống bám trên nền cứng nhờ vào tuyến tơ ở chân. Chúng thƣờng sống trong vùng nƣớc mặn hoặc vùng cửa sông, một số ít loài sống trong nƣớc ngọt.

Vài loài sống nƣóc mặn nhƣ Lithophaga đục vào nền đá vôi (kể cả san hô) hoặc sống cộng sinh với hải tiêu. Mytilus edulis là một trong những sinh vật chỉ thị sự ô nhiễm môi trƣờng [13]. Cấu tạo chung của họ Mytilidae Bộ Pterioida Bao gồm các họ: Pinnidae, Malleidae, Pteriidae, Pulvinitidae. Trong đó nổi bật với họ Pinnidae, giống Pinna (bàn mai).

Vỏ mỏng, dễ vỡ và có thể dài đến 1m. Cơ khép vỏ trƣớc lớn hơn nhiều so với cơ khép vỏ sau. Chúng sống ở vùng biển nhiệt đới, nơi nƣớc cạn, một phần vùi trong nền đáy và bám vào dƣới nền rắn nhờ vào các sợi tơ [13]. Bộ Ostreoida Bao gồm các họ: Ostreidae, Gryphaeidae.

Họ Ostreidae – họ hàu là nhóm có giá trị thƣơng phẩm. Chúng nằm trên mảnh vỏ trái và bám chắc chắn trên nền đáy. Con trƣởng thành không có chân và không bài tiết ra các sợi tơ. Không có cơ khép vỏ trƣớc và vỏ của chúng thì thiếu lớp xà cừ.

Hàu thay đổi giới tính, đực trở thành 5 Luan van cái và ngƣợc lại, hiện tƣợng này lặp lại mỗi vài năm và kéo dài suốt đời sống của chúng. Mỗi con cái mỗi năm có thể sản sinh khoảng 1 triệu trứng [13]. Cấu tạo của giống bàn mai thuộc bộ Pterioida Hình 1. Cấu tạo chung của họ Ostreidae Bộ Pectinoida Bao gồm các họ: Anomiidae, Plicatulidae, Dimyidae, Entoliidae, Pectinidae, Propeamussiidae, Spondylidae.

Trong đó, bộ này nổi bật với họ Pectinidae, giống Chlamys, Pecten, Aequipecten, Argopecten, Placopecten (điệp). Nhiều loài có thể bơi bằng nhờ hoạt động mở đóng vỏ đột ngột làm vọt ra tia nƣớc mạnh đẩy con vật 6 Luan van theo chiều ngƣợc lại nhƣng một số loài thì không bơi đƣợc mà nằm hoặc bám trên nền cứng nhờ các sợi tơ. Không có cơ khép vỏ trƣớc ở các loài trong họ này.