chương 1 này là tìm hiểu giá trị nội dung và nghệ thuật tác phẩm qua các ý kiến, các nghiên cứu của các nhà nghiên cứu văn học.1 Lí luận về phương pháp dạy học theo đặc trưng thể loại - thể loại tiểu thuyết 1.1 Lí luận về phương pháp dạy học theo đặc trưng thể loại Thể loại là dạng thức tồn tại chỉnh thể của tác phẩm văn học. Tác phẩm văn học nào cũng có một hình thể nhất định (thể thức về cấu tạo, ngôn từ. Các hình thức cá biệt ấy rất đa dạng. Song các tác phẩm khác biệt ấy có những điểm gần gũi nhau về mặt ngôn từ, hình tượng, cấu tạo.
Do đó người ta chia tác phẩm ra thành từng loại. Loại rộng hơn thể, thể nằm trong loại. Bất kì một tác phẩm văn học nào cũng thuộc về một loại nhất định. Mỗi loại bao gồm một số thể.
Mỗi thể lại có những đặc thù riêng về mặt nội dung và hình thức. Ngay từ thời cổ đại người ta chia tác phẩm văn học ra làm ba loại cơ bản là: tự sự, trữ tình và kịch Tự sự là loại tác phẩm văn học tái hiện trực tiếp hiện thực khách quan. Tự sự là kể lại một câu chuyện có sự diễn biến của sự việc, hoàn cảnh, có sự phát 11 c triển của tâm trạng, tính cách, hành động của con người. Tác giả đóng vai trò của người kể chuyện.
Người kể chuyện có thể công khai cũng có thể giấu mặt. Sự tồn tại của lời kể là một đặc điểm của loại tự sự. Tác phẩm thuộc loại hình tự sự có khả năng dựng nên những bức tranh rộng lớn, sâu sắc, nhiều mặt về đời sống xã hội và con người, về những biến động của lịch sử. Trữ tình là sự bộc lộ trực tiếp tư tưởng, cảm xúc, tâm sự.
phong phú của tâm hồn và trí tuệ của con người. Tác giả có thể biểu hiện cảm xúc cá nhân mình mà không cần kèm theo bất cứ một sự miêu tả biến cố, sự kiện nào. Tác phẩm trữ tình biểu hiện cảm xúc chủ quan của nhà thơ nhưng điều đó cũng được xác lập trong mối quan hệ giữa con người và thực tại khách quan bởi vì mọi cảm xúc, tâm trạng, suy nghĩ của con người bao giờ cũng đều là cảm xúc, tâm trạng trước vấn đề gì đó. Tác phẩm trữ tình bao giờ cũng mang đậm dấu ấn riêng của nhà thơ.
Trong tác phẩm trữ tình có nhân vật trữ tình và nhân vật trong tác phẩm trữ tình. Nhân vật trong tác phẩm trữ tình là đối tượng để nhà thơ gửi gắm tâm sự, cảm xúc, suy nghĩ .của mình, là nguyên nhân trực tiếp khêu gợi nguồn cảm hứng cho tác giả. Nhân vật trữ tình không phải là đối tượng để nhà thơ miêu tả mà chính là những cảm xúc, ý nghĩ, tình cảm, tâm trạng, suy tư. về lẽ sống và con người được thể hiện trong tác phẩm.
Kịch là kể một câu chuyện phản ánh xung đột nào đó trong xã hội không phải bằng lời kể mà bằng lời thoại của nhân vật. Một tác phẩm kịch có thể đọc nhưng chủ yếu là được diễn trên sân khấu. Ðặc điểm nổi bật của kịch là không có lời người kể chuyện, lời tác giả thu hẹp vào các chú thích, hướng dẫn ngắn gọn, tác giả đứng sau các nhân vật và hành động của nhân vật. Giống như truyện, trong kịch có nhân vật nhưng do không có người kể chuyện nên diễn biến nội tâm của nhân vật kịch thể hiện qua lời nói, ngữ điệu, hành động.
Tính cách nhân vật hiện lên hoàn toàn qua lời nói (độc thoại, đối thoại, bàng thoại: nói với khán giả) và hành động. Lời nói của nhân vật thường ngắn gọn, giàu tính hành động. Nhà viết kịch tập trung miêu tả ngôn ngữ nhân vật. Nhân vật 12 c thường được phân chia thành hai tuyến rõ ràng, mâu thuẫn giữa hai tuyến nhân vật là mâu thuẫn của vở kịch.
Cốt truyện của kịch là một chuỗi hành động của các nhân vật và những sự kiện liên quan tới những hành động đó. Cốt truyện trong một vở kịch thường chứa đựng nhiều tình huống mâu thuẫn gay cấn có tính xung đột cao. Sự phân chia tác phẩm văn học thành các thể, các loại là phù hợp với bản chất chức năng của văn học, phù hợp với quy luật phản ánh hiện thực. Nhưng thực tế văn học mỗi ngày một phong phú, đối tượng của văn học cũng ngày càng đa dạng.
Mọi sự phân chia đều chỉ mang tính chất tương đối. Tuy nhiên dựa vào những đặc điểm riêng của ba loại này, chúng ta nhanh chóng nắm bắt được về cấu tạo hình tượng của tác phẩm. Từ đó thâm nhập sâu vào những cấu tạo phức tạp bên trong tác phẩm văn học. Nhờ đó "vẫn có thể nhận ra cái "tính chất trữ tình", "tính chất tự sự", "tính chất kịch" trong từng tác phẩm cụ thể, với từng tác giả và phong cách riêng, cụ thể nữa là thi pháp loại thể của nhà văn đó trong tác phẩm của họ.
Chính cái "loại tính chất ấy" mới cho phép ta nhạy bén tiếp nhận "trúng", "đúng" với các tác phẩm cụ thể"[11, tr. Mục đích của việc dạy học tác phẩm văn học trong nhà trường là giúp cho học sinh cảm thụ, lĩnh hội được sâu sắc các giá trị tư tưởng, nghệ thuật trong hình tượng văn học của tác phẩm. Từ đó mà giáo dục cho học sinh về nhận thức, tư tưởng, tình cảm, đạo đức, thẩm mĩ, tư duy. Nhưng học sinh hiểu được đến đâu, nắm bắt tác phẩm được đến đâu còn tùy thuộc vào người thầy, vào mức độ hiểu, mức độ cảm của người thầy giáo.
Do đó việc phân biệt được các loại, các thể văn học cần thiết trước hết cho người thầy trong việc tìm hiểu tác phẩm và cảm nhận về tác phẩm trước khi giảng dạy cho học sinh. Nói như giáo sư Trần Thanh Đạm thì "nhà văn sáng tác theo loại thể thì người đọc cũng cảm thụ theo loại thể và người dạy cũng giảng dạy theo loại thể. Nói một cách khác, phương thức cấu tạo hình tượng mà tác giả đã sử dụng khi sáng tác đã quy 13 c định phương thức cảm thụ hình tượng đó của người đọc và cũng từ đó quy định phương thức giảng dạy của chúng ta"[15, tr. Công việc người thầy dạy văn không chỉ đơn giản là chiếm lĩnh, lĩnh hội kiến thức mà còn phải giúp người khác chiếm lĩnh tác phẩm, do đó mà việc xác định về loại, về thể, về chất của loại đòi hỏi phải chính xác.
Trong thực tế giảng dạy người giáo viên cũng không ít lần băn khoăn, loay hoay và lúng túng trước tác phẩm văn học và tài liệu hướng dẫn. Có lúc tài liệu hướng dẫn đi theo một con đường và tác phẩm văn học lại đi theo một con đường khác. Có những tác phẩm nằm giữa ranh giới của văn và thơ. Về mặt hình thức cấu trúc của tác phẩm có thể đánh giá được nhưng đánh giá về chất của nó là tự sự hay trữ tình là vấn đề khó.
Với những tác phẩm ấy tiếp cận ra sao? Đi theo hướng nào? Sử dụng phương pháp giảng dạy nào là thích hợp nhất?. Nguyên nhân chính của sự lúng túng đó là chưa xác định được thể loại của tác phẩm và các đặc điểm của thể của loại, và nói như tác giả Nguyễn Viết Chữ thì "không "chính danh" thì dù việc phân tích có sắc sảo đến đâu cũng chỉ là võ đoán" và "không xác định rõ được "chất của loại" trong thể, khi thấy thơ ta dạy thơ trữ tình, khi gặp truyện, ta dạy học theo tinh thần văn xuôi tự sự. Bệnh công thức cứng nhắc, bệnh rập khuôn máy móc , bệnh xã hội dung tục. đều sinh ra từ đó.
Xa rời bản chất loại thể của tác phẩm , thực chất là xa rời tác phẩm cả về linh hồn và thể xác. Vì khi người nghệ sĩ phải để tác phẩm ở dạng này hay dạng kia, không phải hoàn toàn do anh ta muốn mà là sự hợp lưu cộng hưởng của giai điệu cuộc sống và giai điệu tâm hồn nghệ sĩ ở anh và ở nhiều yếu tố khác nữa. có cả yếu tố vô thức"[11, tr. Từ những năm 70 của thế kỉ XX, các nhà khoa học về phương pháp đã nhận thức rằng "Giảng dạy tác phẩm văn chương theo đặc trưng thể loại chỉ là một phương diện lớn của sự giảng dạy tác phẩm văn học trong sự thống nhất giữa nội dung và hình thức, một sự giáo dục đi đúng với quy luật và bản chất của văn học đồng thời cũng đảm bảo hiệu quả giáo dục cao nhất" [15, tr.
14 c Như vậy, người thầy giáo muốn thành công trong giảng dạy phải nắm vững phương pháp giảng dạy theo thể loại cùng với đó là sự học tập, trau dồi, bồi dưỡng không ngừng của bản thân người giáo viên. Đó là cái gốc để vận dụng phương pháp giảng dạy tác phẩm theo thể loại thành công.2 Phương pháp dạy học tiểu thuyết theo đặc trưng thể loại Theo Từ điển thuật ngữ văn học (do Lê Bá Hán, Trần Đình Sử, Nguyễn Khi Phi đồng chủ biên) thì tiểu thuyết là "Tác phẩm tự sự cỡ lớn có khả năng phản ánh hiện thực đời sống ở mọi giới hạn không gian, thời gian. Tiểu thuyết có thể phản ánh số phận của nhiều cuộc đời, những bức tranh phong tục, đạo đức xã hội, miêu tả các điều kiện sinh hoạt giai cấp, tái hiện nhiều tính cách đa dạng". 328] So với các thể loại tự sự khác thì tiểu thuyết có những đặc trưng cơ bản sau: Thứ nhất, tiểu thuyết nhìn cuộc sống từ góc độ đời tư.
Tùy theo từng thời kì phát triển, cái nhìn đời tư có thể sâu sắc đến mức thể hiện được, hoặc kết hợp được với các chủ đề thế sự hoặc lịch sử dân tộc. Yếu tố đời tư càng phát triển thì tính chất tiểu thuyết càng tăng và ngược lại yếu tố lịch sử dân tộc càng phát triển thì chất sử thi càng đậm đà. Thứ hai, tiểu thuyết có chất văn xuôi, tức là một sự tái hiện cuộc sống, không thi vị hóa, lãng mạn hóa, lí tưởng hóa. Miêu tả cuộc sống như nó vốn có, có cả cái cao cả lẫn cái tầm thường, nghiêm túc lẫn buồn cười, cả bi lẫn hài.
Thứ ba, nhân vật trong tiểu thuyết là con người "nếm trải", con người tư duy, khổ đau, dằn vặt của cuộc đời. Thứ tư, ngoài hệ thống sự kiện, biến cố và những chi tiết tính cách, tiểu thuyết miêu tả suy nghĩ của nhân vật về thế giới, về đời người, phân tích cặn kẽ các diễn biến tình cảm, tiểu sử nhân vật, mọi chi tiết quan hệ giữa người với người.