Luận văn: Đặc trưng cấu trúc và tái sinh rừng kín lá rộng thường xanh mưa ẩm nhiệt đới

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu chuyên sâu về đặc trưng cấu trúc và quá trình tái sinh của kiểu rừng kín lá rộng thường xanh mưa ẩm nhiệt đới tại một số tỉnh miền

• Tác giả: Nguyễn Phúc Trường
• Người hướng dẫn: PGS. Phạm Minh Toại
• Trường học: Trường Đại học Lâm nghiệp
• Chuyên ngành: Lâm học
• Đề tài: Đặc trưng cấu trúc và tái sinh của kiểu rừng kín lá rộng thường xanh mưa ẩm nhiệt đới phân bố tại một số tỉnh phía Bắc Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Khám phá đặc trưng cấu trúc và tái sinh rừng kín lá rộng thường xanh Tổng quan quan trọng 58 ký tự

Rừng kín lá rộng thường xanh mưa ẩm nhiệt đới là hệ sinh thái quan trọng tại Việt Nam, đặc biệt ở các tỉnh phía Bắc. Nghiên cứu đặc trưng cấu trúc và tái sinh rừng kín lá rộng thường xanh mưa ẩm nhiệt đới cung cấp cái nhìn sâu sắc về đặc điểm sinh thái, là nền tảng cho công tác quản lý rừng bền vững. Hiểu rõ cấu trúc rừng và khả năng tái sinh tự nhiên giúp đánh giá sức khỏe của hệ sinh thái, đề xuất giải pháp bảo tồn hiệu quả. Đây là nội dung cốt lõi của nhiều công trình nghiên cứu lâm học. Phân tích này góp phần quan trọng vào việc bảo vệ đa dạng sinh học rừng Việt Nam và ứng phó với biến đổi khí hậu. Mục tiêu tổng quát là làm rõ các đặc điểm cấu trúc rừng và quy luật tái sinh cây rừng để đề xuất giải pháp phục hồi rừng và quản lý tối ưu.

1.1. Tầm quan trọng của hệ sinh thái rừng mưa ẩm nhiệt đới tại Việt Nam

Kiểu rừng kín lá rộng thường xanh mưa ẩm nhiệt đới đóng vai trò thiết yếu đối với môi trường và sinh kế cộng đồng Việt Nam. Đây là bể chứa khổng lồ của đa dạng sinh học rừng Việt Nam, nơi cư trú của vô số loài động, thực vật quý hiếm, đặc hữu. Rừng điều hòa khí hậu, hấp thụ carbon dioxide, giảm thiểu tác động của biến đổi khí hậu rừng. Ngoài ra, hệ sinh thái rừng mưa ẩm còn bảo vệ đất, chống xói mòn, điều tiết nguồn nước, và cung cấp sản phẩm lâm nghiệp giá trị. Các tỉnh phía Bắc Việt Nam là nơi tập trung nhiều diện tích kiểu rừng nhiệt đới phía bắc này. Hiểu biết sâu sắc về vai trò và đặc điểm của chúng là bước đầu tiên để xây dựng chiến lược bảo tồn hiệu quả, đảm bảo cân bằng sinh thái lâu dài. Các nghiên cứu chuyên sâu cung cấp dữ liệu khoa học nền tảng, minh chứng cho giá trị không thể thay thế của rừng kín lá rộng thường xanh mưa ẩm nhiệt đới.

1.2. Mục tiêu nghiên cứu về đặc trưng cấu trúc và tái sinh rừng tự nhiên

Mục tiêu chính của các nghiên cứu về đặc trưng cấu trúc và tái sinh rừng là làm sáng tỏ các yếu tố hình thành cấu trúc rừng hiện tại và đánh giá khả năng tái sinh tự nhiên. Các công trình thường tập trung vào việc xác định tổ thành loài, phân bố mật độ, đường kính, chiều cao của cây rừng, từ đó xây dựng bức tranh tổng thể về kiểu rừng nhiệt đới phía bắc. Đồng thời, nghiên cứu cũng nhằm đánh giá tiềm năng tái sinh cây rừng dưới tán, các yếu tố ảnh hưởng đến quá trình này như ánh sáng, độ ẩm, và sự cạnh tranh. Việc này không chỉ cung cấp dữ liệu cho việc phân loại trạng thái rừng mà còn đề xuất các giải pháp phục hồi rừng hiệu quả. Phạm vi nghiên cứu thường giới hạn trong một số khu vực cụ thể ở các tỉnh phía Bắc, như Cao Bằng, Tuyên Quang, Yên Bái, để đảm bảo tính khả thi và độ chính xác của số liệu thu thập được thông qua khảo sát rừng tự nhiên.

II. Thách thức trong bảo tồn hệ sinh thái rừng mưa ẩm Đánh giá và giải pháp 60 ký tự

Công tác bảo tồn và quản lý rừng bền vững tại các hệ sinh thái rừng mưa ẩm nhiệt đới phía Bắc Việt Nam đang đối mặt với nhiều thách thức. Áp lực từ hoạt động kinh tế, sự gia tăng dân số và biến đổi khí hậu rừng tác động mạnh mẽ đến đặc trưng cấu trúc và tái sinh rừng. Khai thác tài nguyên không bền vững, chuyển đổi mục đích sử dụng đất, và cháy rừng là những mối đe dọa trực tiếp, làm suy giảm đa dạng sinh học rừng Việt Nam. Nhận diện và phân tích những thách thức này là bước đi cần thiết để xây dựng các chiến lược bảo tồn hiệu quả. Các nghiên cứu chuyên sâu đóng vai trò quan trọng trong việc cung cấp cơ sở khoa học, giúp chính quyền và cộng đồng đưa ra quyết định đúng đắn, bảo vệ các giá trị cốt lõi của kiểu rừng nhiệt đới phía bắc. Giải quyết những thách thức này đòi hỏi sự phối hợp đa ngành.

2.1. Các vấn đề cấp bách trong quản lý và bảo tồn đa dạng sinh học rừng

Quản lý hệ sinh thái rừng mưa ẩm nhiệt đới đang đối mặt với những thách thức phức tạp, đặc biệt trong việc bảo tồn đa dạng sinh học rừng Việt Nam. Tình trạng khai thác gỗ trái phép, săn bắt động vật hoang dã, và lấn chiếm đất rừng để canh tác vẫn diễn ra ở nhiều nơi, gây suy thoái nghiêm trọng đặc trưng cấu trúc và tái sinh rừng. Ngoài ra, sự thiếu hụt nguồn lực, năng lực quản lý yếu kém của một số địa phương cũng cản trở nỗ lực bảo tồn. Biến đổi khí hậu rừng gây ra các hiện tượng thời tiết cực đoan như hạn hán, lũ lụt, bão, làm tăng nguy cơ cháy rừng và phá vỡ cân bằng sinh thái. Các nhà nghiên cứu lâm nghiệp cần phân tích kỹ lưỡng những vấn đề này thông qua khảo sát rừng tự nhiên để đề xuất các giải pháp khả thi, từ việc tăng cường thực thi pháp luật đến nâng cao nhận thức cộng đồng về tầm quan trọng của kiểu rừng nhiệt đới phía bắc.

2.2. Ảnh hưởng của biến đổi khí hậu và hoạt động con người đến tái sinh rừng

Tái sinh rừng tự nhiên của rừng kín lá rộng thường xanh mưa ẩm nhiệt đới chịu tác động kép từ biến đổi khí hậu rừng và hoạt động của con người. Nhiệt độ tăng, lượng mưa thay đổi bất thường có thể ảnh hưởng đến chu kỳ ra hoa kết trái, nảy mầm của cây rừng, làm giảm khả năng tái sinh cây rừng. Nguyễn Văn Hồng (2010) [14] đã chỉ ra rằng cây tái sinh ưa sáng chiếm ưu thế giai đoạn đầu, nhưng chất lượng và số lượng cây tái sinh có triển vọng có thể bị ảnh hưởng bởi lớp thực vật dày đặc hoặc điều kiện địa hình. Hoạt động của con người như phá rừng, canh tác nương rẫy làm mất đi lớp đất mặt màu mỡ, cản trở quá trình phục hồi rừng. Ô nhiễm môi trường cũng là yếu tố tiêu cực. Để đảm bảo quản lý rừng bền vững, cần có các nghiên cứu chuyên sâu về cách các yếu tố này tác động đến đặc trưng cấu trúc và tái sinh rừng, từ đó đưa ra các chính sách và biện pháp thích ứng hiệu quả.

III. Phương pháp khảo sát Cách phân tích cấu trúc rừng kín lá rộng thường xanh 59 ký tự

Để làm rõ đặc trưng cấu trúc và tái sinh rừng kín lá rộng thường xanh mưa ẩm nhiệt đới, các nhà khoa học áp dụng nhiều phương pháp khảo sát rừng tự nhiên chuyên biệt. Thu thập dữ liệu về cấu trúc rừng đòi hỏi sự tỉ mỉ và hệ thống, đảm bảo tính đại diện cho kiểu rừng nhiệt đới phía bắc. Các phương pháp này bao gồm lập các ô nghiên cứu cố định (ÔNC) và ô đo đếm (ÔĐĐ) để định lượng các chỉ tiêu lâm học quan trọng. Các thông số như mật độ cây (N), đường kính bình quân (D1.3), chiều cao bình quân (HVN), tổng tiết diện ngang (∑G/ha) và trữ lượng (M/ha) được thống kê chi tiết. Những số liệu này là cơ sở để phân loại trạng thái rừng và đánh giá sức khỏe của hệ sinh thái rừng mưa ẩm. Các luận văn thạc sĩ thường nhấn mạnh tầm quan trọng của việc lựa chọn phương pháp phù hợp để đảm bảo độ tin cậy của kết quả, từ đó cung cấp dữ liệu chính xác cho quản lý rừng bền vững.

3.1. Kỹ thuật thu thập dữ liệu lâm học và phân tích cấu trúc rừng

Kỹ thuật thu thập dữ liệu lâm học đóng vai trò trung tâm trong phân tích cấu trúc rừng của rừng kín lá rộng thường xanh mưa ẩm nhiệt đới. Các nhà nghiên cứu thiết lập các ô nghiên cứu điển hình, thường là các ô vuông hoặc hình chữ nhật với diện tích xác định. Trong các ô này, mọi cây có đường kính nhất định (ví dụ, D1.3 ≥ 5 cm) đều được đo đếm các chỉ tiêu như đường kính ngang ngực, chiều cao vút ngọn, và nhận diện loài. Dữ liệu này sau đó được sử dụng để tính toán mật độ cây (N cây/ha), đường kính bình quân (D1.3), chiều cao bình quân (HVN), tổng tiết diện ngang (∑G/ha), và trữ lượng rừng (M/ha). Thông qua các chỉ tiêu này, có thể định lượng đặc trưng cấu trúc rừng về tầng tán, sự phân bố cây theo cấp đường kính, và sự đa dạng của tổ thành loài. Áp dụng các kỹ thuật đo đạc chuẩn mực giúp đảm bảo tính khách quan và khoa học của kết quả nghiên cứu, làm nền tảng cho quản lý rừng bền vững.

3.2. Đánh giá đa dạng sinh học và tổ thành loài trong kiểu rừng nhiệt đới phía Bắc

Đánh giá đa dạng sinh học rừng Việt Nam và tổ thành loài là khía cạnh quan trọng khi nghiên cứu rừng kín lá rộng thường xanh mưa ẩm nhiệt đới. Xác định các loài cây tham gia vào cấu trúc rừng giúp hiểu rõ hơn về đặc điểm sinh thái và giá trị bảo tồn của khu vực. Các nhà khoa học thường sử dụng các chỉ số đa dạng sinh học để định lượng mức độ phong phú và đồng đều của các loài. Ví dụ, trong một số nghiên cứu về kiểu rừng nhiệt đới phía bắc, số loài tham gia vào công thức tổ thành có thể lên tới 35-37 loài, với nhiều loài có hệ số tổ thành lớn hơn 0,5 (theo nghiên cứu tái sinh của Nguyễn Văn Hồng (2010) [14] tại Hương Sơn, Hà Tĩnh). Sự hiện diện của các loài cây bản địa và quý hiếm là chỉ báo quan trọng về chất lượng của hệ sinh thái rừng mưa ẩm. Phân tích tổ thành loài cũng giúp nhận diện các loài ưu thế, từ đó định hướng cho công tác phục hồi rừng và bảo tồn gen cây rừng.

IV. Tái sinh rừng tự nhiên Hướng dẫn đánh giá và tiềm năng phục hồi 59 ký tự

Quá trình tái sinh rừng tự nhiên là chìa khóa cho sự duy trì và phát triển của rừng kín lá rộng thường xanh mưa ẩm nhiệt đới. Đánh giá tiềm năng tái sinh cây rừng dưới tán là phần không thể thiếu trong các nghiên cứu về đặc trưng cấu trúc và tái sinh rừng. Quá trình này giúp xác định khả năng phục hồi rừng sau các tác động. Các phương pháp khảo sát rừng tự nhiên tập trung vào đếm mật độ cây con, cây mầm, và cây tái sinh có triển vọng ở các cấp chiều cao khác nhau. Mật độ tái sinh dao động rộng tùy thuộc vào trạng thái rừng và điều kiện môi trường. Ví dụ, các nghiên cứu cho thấy mật độ cây tái sinh có thể rất cao ở rừng giàu, nhưng tỷ lệ cây có triển vọng thường thấp. Hiểu rõ quy luật tái sinh tự nhiên là cơ sở để đưa ra các biện pháp quản lý rừng bền vững và hỗ trợ quá trình phục hồi rừng hiệu quả.

4.1. Đánh giá tiềm năng và mật độ tái sinh cây rừng dưới tán rừng

Đánh giá tiềm năng tái sinh cây rừng dưới tán là công đoạn quan trọng trong nghiên cứu đặc trưng cấu trúc và tái sinh rừng kín lá rộng thường xanh mưa ẩm nhiệt đới. Các nhà khoa học sử dụng các ô tiêu chuẩn nhỏ hơn để đếm và phân loại cây tái sinh theo cấp chiều cao (ví dụ: <0.5m, 0.5-1.5m, >1.5m). Mật độ cây tái sinh là chỉ số quan trọng. Theo Nguyễn Văn Hồng (2010) [14], mật độ cây tái sinh tại rừng Hương Sơn, Hà Tĩnh dao động từ 5440 - 5920 cây/ha ở trạng thái IIIA1, và 5680 cây/ha ở trạng thái IIB, phần lớn cây tái sinh có nguồn gốc từ hạt (78,1%). Lê Hồng Việt (2012) [40] ghi nhận mật độ tái sinh ở Mã Đà, Đồng Nai có thể lên đến 24.000 cây/ha ở rừng giàu. Tuy nhiên, tỷ lệ cây tái sinh có triển vọng thường thấp, dao động từ 20-37,8%. Sự tập trung cây tái sinh ở cấp chiều cao thấp (0,5-1,5m) sau đó giảm dần cho thấy quá trình sinh tồn gặp nhiều thách thức. Phân tích kỹ lưỡng các số liệu này giúp phân loại trạng thái rừng và nhận diện các khu vực cần ưu tiên phục hồi rừng.

4.2. Các yếu tố tác động đến quá trình tái sinh tự nhiên của rừng nhiệt đới

Quá trình tái sinh tự nhiên của rừng kín lá rộng thường xanh mưa ẩm nhiệt đới chịu ảnh hưởng bởi nhiều yếu tố phức tạp. Ánh sáng là yếu tố then chốt, quyết định sự phát triển của cây con dưới tán rừng. Nguyễn Văn Hồng (2010) [14] nhận thấy tái sinh chủ yếu là cây ưa sáng giai đoạn đầu, nhưng lớp thực vật dày đặc trên sườn và đỉnh núi có thể ảnh hưởng tiêu cực đến chất lượng cây tái sinh. Độ ẩm đất, dinh dưỡng và nhiệt độ cũng đóng vai trò quan trọng, ảnh hưởng đến tỷ lệ nảy mầm và sinh trưởng cây non. Sự cạnh tranh với thảm thực vật dưới tán, sâu bệnh hại, và hoạt động của động vật ăn hạt cũng là yếu tố cần xem xét. Ngoài ra, tác động từ con người như khai thác không hợp lý hoặc cháy rừng có thể làm suy giảm nghiêm trọng nguồn hạt giống và khả năng tái sinh cây rừng. Để thúc đẩy phục hồi rừng và quản lý rừng bền vững, việc hiểu rõ và kiểm soát các yếu tố này là vô cùng cần thiết, đặc biệt trong bối cảnh biến đổi khí hậu rừng tại kiểu rừng nhiệt đới phía bắc.

V. Ứng dụng kết quả nghiên cứu Hiểu rõ đặc trưng cấu trúc và tiềm năng tái sinh 60 ký tự

Kết quả từ các nghiên cứu về đặc trưng cấu trúc và tái sinh rừng kín lá rộng thường xanh mưa ẩm nhiệt đới mang lại giá trị ứng dụng cao trong công tác quản lý rừng bền vững và bảo tồn. Dữ liệu chi tiết về cấu trúc rừng, tổ thành loài, và trữ lượng rừng giúp các nhà hoạch định chính sách và quản lý lâm nghiệp có cái nhìn toàn diện về hiện trạng các kiểu rừng nhiệt đới phía bắc. Thông qua khảo sát rừng tự nhiên và phân tích chuyên sâu, có thể phân loại trạng thái rừng một cách chính xác, từ rừng phục hồi, rừng trung bình đến rừng giàu. Điều này là cơ sở để đề xuất các giải pháp phục hồi rừng phù hợp, tối ưu hóa các biện pháp kỹ thuật lâm sinh nhằm tăng cường khả năng tái sinh tự nhiên và duy trì đa dạng sinh học rừng Việt Nam. Các phát hiện này không chỉ góp phần vào kho tàng tri thức khoa học mà còn trực tiếp phục vụ các chương trình bảo tồn và phát triển rừng tại địa phương, đặc biệt trong bối cảnh biến đổi khí hậu rừng.

5.1. Kết quả về đặc trưng cấu trúc rừng tại các tỉnh phía Bắc Việt Nam

Dựa trên các số liệu thống kê từ khảo sát rừng tự nhiên, đặc trưng cấu trúc rừng của kiểu rừng nhiệt đới phía bắc đã được định lượng rõ ràng. Các ô nghiên cứu tại Cao Bằng, Tuyên Quang, Yên Bái cho thấy sự khác biệt rõ rệt giữa các trạng thái rừng. Ví dụ, tại rừng phục hồi (TXP), mật độ cây dao động từ 346-424 cây/ha, với đường kính trung bình từ 7.43-10.37 cm và trữ lượng trung bình khoảng 56.94 m3/ha. Rừng trung bình (TXB) có mật độ cây cao hơn, từ 233-833 cây/ha (trung bình 560 cây/ha), đường kính trung bình từ 10.24-19.50 cm (trung bình 16.9 cm) và trữ lượng rừng trung bình đạt 133.3 m3/ha. Đặc biệt, rừng giàu (TXG) thể hiện cấu trúc rừng phát triển mạnh mẽ nhất với mật độ cây từ 764-975 cây/ha (trung bình 881 cây/ha), đường kính trung bình từ 10.94-14.0 cm (trung bình 16.6 cm) và trữ lượng trung bình lên đến 292.78 m3/ha. Những số liệu này giúp phân loại trạng thái rừng và đưa ra nhận định chính xác về chất lượng rừng, là nền tảng cho việc lập kế hoạch quản lý rừng bền vững.

5.2. Hiện trạng và tiềm năng tái sinh rừng kín lá rộng thường xanh tại miền Bắc

Hiện trạng tái sinh rừng kín lá rộng thường xanh mưa ẩm nhiệt đới tại các tỉnh phía Bắc cho thấy tiềm năng phục hồi rừng nhưng cũng tiềm ẩn nhiều thách thức. Mật độ cây tái sinh có sự biến động lớn tùy thuộc vào trạng thái và điều kiện cụ thể của từng khu rừng. Các nghiên cứu chỉ ra rằng mật độ cây tái sinh dao động từ vài nghìn đến hơn hai mươi nghìn cây/ha, nhưng tỷ lệ cây tái sinh có triển vọng thường không cao. Điều này gợi ý rằng quá trình tái sinh tự nhiên có thể bị hạn chế bởi các yếu tố như cạnh tranh ánh sáng, độ che phủ của thảm thực vật dưới tán, và tác động của con người. Để nâng cao tiềm năng tái sinh cây rừng, cần có các biện pháp lâm sinh hỗ trợ, như tỉa thưa, làm giàu rừng, hoặc kiểm soát thực bì. Việc theo dõi đặc trưng cấu trúc và tái sinh rừng định kỳ là cần thiết để đánh giá hiệu quả của các biện pháp quản lý rừng bền vững và đảm bảo sự phát triển liên tục của đa dạng sinh học rừng Việt Nam.

VI. Kết luận và triển vọng Bảo tồn rừng kín lá rộng thường xanh vì tương lai 60 ký tự

Tổng kết những phân tích về đặc trưng cấu trúc và tái sinh rừng kín lá rộng thường xanh mưa ẩm nhiệt đới đã cung cấp cái nhìn toàn diện về một trong những kiểu rừng nhiệt đới phía bắc quan trọng nhất của Việt Nam. Các nghiên cứu đã làm rõ hiện trạng cấu trúc rừng theo các trạng thái khác nhau, từ rừng phục hồi đến rừng giàu, cùng với tiềm năng và những hạn chế của quá trình tái sinh tự nhiên. Những phát hiện này không chỉ có ý nghĩa khoa học sâu sắc mà còn là cơ sở thực tiễn vững chắc cho công tác quản lý rừng bền vững. Việc bảo tồn và phát triển hệ sinh thái rừng mưa ẩm không chỉ đảm bảo đa dạng sinh học rừng Việt Nam mà còn góp phần quan trọng vào việc chống lại biến đổi khí hậu rừng và duy trì các dịch vụ hệ sinh thái thiết yếu. Hướng tới tương lai, cần tiếp tục các nghiên cứu chuyên sâu hơn để tối ưu hóa các giải pháp phục hồi rừng và bảo vệ nguồn tài nguyên rừng quý giá này.

6.1. Tóm lược những phát hiện chính về rừng kín lá rộng thường xanh

Những nghiên cứu về đặc trưng cấu trúc và tái sinh rừng kín lá rộng thường xanh mưa ẩm nhiệt đới tại các tỉnh phía Bắc Việt Nam đã đưa ra nhiều phát hiện quan trọng. Về cấu trúc rừng, các trạng thái rừng phục hồi, trung bình và giàu có sự khác biệt rõ rệt về mật độ, đường kính bình quân, chiều cao bình quân, và trữ lượng rừng. Rừng giàu cho thấy cấu trúc phức tạp và trữ lượng cao nhất. Về tái sinh tự nhiên, mật độ cây tái sinh dưới tán rừng khá cao nhưng tỷ lệ cây có triển vọng còn thấp, cho thấy quá trình phát triển của cây con gặp nhiều thách thức. Các yếu tố như ánh sáng, độ che phủ thực vật, và hoạt động của con người có ảnh hưởng đáng kể đến khả năng tái sinh cây rừng. Nguồn gốc tái sinh chủ yếu từ hạt cũng là một đặc điểm cần lưu ý. Những kết quả này cung cấp cái nhìn toàn diện về sức khỏe và tiềm năng phát triển của kiểu rừng nhiệt đới phía bắc, là nền tảng để đề xuất các chiến lược quản lý rừng bền vững.

6.2. Hướng phát triển và chiến lược quản lý rừng bền vững trong tương lai

Để đảm bảo sự phát triển bền vững của rừng kín lá rộng thường xanh mưa ẩm nhiệt đới, cần có một chiến lược quản lý rừng bền vững toàn diện và dài hạn. Chiến lược này cần tập trung vào việc bảo vệ đặc trưng cấu trúc và tái sinh rừng hiện có, đồng thời thúc đẩy quá trình phục hồi rừng tại các khu vực bị suy thoái. Các giải pháp bao gồm tăng cường công tác khảo sát rừng tự nhiên định kỳ, áp dụng các kỹ thuật lâm sinh tiên tiến để cải thiện môi trường dưới tán và nâng cao tỷ lệ cây tái sinh có triển vọng. Cần chú trọng giáo dục cộng đồng, nâng cao nhận thức về tầm quan trọng của hệ sinh thái rừng mưa ẩm và vai trò của họ trong bảo tồn. Đồng thời, xây dựng các chính sách hiệu quả để kiểm soát khai thác, ngăn chặn phá rừng và lấn chiếm đất rừng. Hướng tới một tương lai xanh, việc tích hợp các giải pháp ứng phó với biến đổi khí hậu rừng vào chiến lược quản lý là điều không thể thiếu, nhằm bảo vệ đa dạng sinh học rừng Việt Nam và đảm bảo các lợi ích sinh thái, kinh tế cho thế hệ mai sau.

Trích đoạn nội dung tài liệu

ĐẶT VẤN ĐỀ Thực vật rừng nói riêng và rừng nói chung là nguồn tài nguyên thiên nhiên rất quý giá của mỗi quốc gia và vô cùng quan trọng đối với sự sinh tồn của sinh vật trên thế giới. Bên cạnh vai trò là nơi cung cấp nơi sinh tồn cho các loài động thực vật quý hiếm, tạo kế sinh nhai cho ngƣời dân bản địa, rừng còn góp phần to lớn trong việc bảo vệ nguồn nƣớc, ngăn chặn xói mòn đất và giảm thiểu sự biến đổi khí hậu. Các nghiên cứu trƣớc đây đã chỉ ra hệ sinh thái rừng nhiệt đới vô cùng phong phú đa dạng và rất phức tạp gồm rất nhiều thành phần đƣợc sắp xếp theo không gian và thời gian với các quy luật khác nhau. Rừng tự nhiên sẽ mang tính ổn định cao nếu không có tác động của con ngƣời, nhƣng một khi con ngƣời đã tác động vào thì rừng sẽ dần mất đi tính ổn định vốn có.

Do đó, để duy trì đƣợc tính ổn định của hệ sinh thái rừng cần có sự hiểu biết sâu về lĩnh vực này mà các nghiên cứu về đặc điểm cấu trúc và tái sinh rừng là những cơ sở để xây dựng nên những biện pháp tác động phù hợp. Ở nƣớc ta, theo Quyết định số 1819/QĐ-BNN-TCLN ngày 16/5/2017 của Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn (NN&PTNT, 2017) [26], tổng diện tích rừng tính đến ngày 31/12/2016 là 14.682 ha với diện tích rừng tự nhiên là 10.141 ha, rừng trồng là 4.541 ha tƣơng đƣơng độ che phủ rừng là 41,19%. Mặc dầu diện tích rừng tăng qua các năm thông qua các nỗ lực trồng rừng, phục hồi rừng. Song qua kết quả điều tra, nghiên cứu thì tài nguyên rừng Việt Nam vẫn bị suy giảm nghiêm trọng do nhiều nguyên nhân khác nhau.

Trong đó, việc chƣa nắm rõ thành phần đa dạng sinh học, các mối quan hệ sinh thái và đặc điểm cấu trúc của từng loại rừng, kiểu rừng để quản lý và sử dụng các nguồn lợi từ rừng một cách hợp lý, bền vững cũng là một nguyên nhân dẫn đến sự suy giảm chất lƣợng rừng. Hiện nay, để nghiên cứu cấu trúc rừng và theo dõi tài nguyên rừng toàn quốc, một số cơ quan trong nƣớc đã thiết lập các ô định vị nghiên cứu sinh thái theo từng mục tiêu riêng. Trong đó phải kể đến Viện Khoa học Lâm nghiệp đã thiếp lập 64 ô đặt tại 4 kiểm rừng (rừng lá rộng thƣờng xanh, rừng khộp, rừng tràm và rừng ngập mặn) phục vụ đề tài “Nghiên cứu đặc điểm lâm học của một số hệ sinh thái PDF Watermark Remover DEMO : Purchase from www.com to remove the waterma 2 rừng tự nhiên chủ yếu ở Việt Nam”. Trƣờng Đại học Lâm nghiệp trong đề tài “Nghiên cứu xây dựng phƣơng án điều chế rừng tự nhiên lá rộng thƣờng xanh là rừng sản xuất ở vùng núi phía Bắc, Bắc Trung Bộ và Tây Nguyên” đã thiếp lập 80 ÔĐV, diện tích mỗi ô là 1 ha.

Viện Điều tra, Quy hoạch để phục vụ “Chƣơng trình Điều tra đánh giá và theo dõi tài nguyên rừng toàn quốc, giai đoạn 2013-2020” đã thiết lập 200 ÔĐV trên phạm vị toàn quốc, diện tích mỗi ô là 100 ha đƣợc thiết kế theo lƣới ô vuông 8 x 8 km và đƣợc bố trí trên đại cao, loại rừng và các kiểu rừng khác nhau. Trên mỗi ô định vị sẽ thiết lập 3 ô nghiên cứu với diện tích mỗi ô nghiên cứu là 1 ha và 75 ô đo đếm liên tục diện tích 400 m2. Mục đích nghiên cứu về bản chất các quy luật của rừng trong mối quan hệ bên trong và bên ngoài giữa rừng với các nhân tố ngoại cảnh, nhằm tìm ra những căn cứ khoa học xác đáng phục vụ cho các hoạt động sử dụng lâu bền tài nguyên rừng. Hiện nay, chƣơng trình đã thực hiện xong điều tra lần thứ nhất và đang tiếp tục điều tra lặp lại lần 2.

Kết quả điều tra trên các ÔĐV đã thu thập đƣợc một bộ số liệu rất công phu về cây gỗ, cây tái sinh.Các ÔĐV đã đƣợc xây dựng báo cáo đánh giá về cấu trúc và tái sinh rừng. Tuy nhiên, cho đến nay “Chƣơng trình Điều tra đánh giá và theo dõi tài nguyên rừng toàn quốc, giai đoạn 2013 -2020” của Viện Điều tra, Quy hoạch rừng chƣa có nghiên cứu nào đƣợc thực hiện để tìm hiểu về cấu trúc và đa dạng loài cây của hệ sinh thái rừng kín lá rộng thƣờng xanh mƣa ẩm nhiệt đới theo từng vùng sinh thái hay so sánh cấu trúc rừng và đa dạng loài cây giữa các tỉnh thông qua các ô định vị nghiên cứu sinh thái rừng Quốc gia. Xuất phát từ thực tiễn đó, đề tài: "Đặc trưng cấu trúc và tái sinh của kiểu rừng kín lá rộng thường xanh mưa ẩm nhiệt đới phân bố tại một số tỉnh phía Bắc Việt Nam" đƣợc thực hiện nhằm góp phần bổ sung những hiểu biết mới về cấu trúc và tái sinh tự nhiên quần xã thực vật rừng, tính đa dạng sinh vật và hƣớng phát triển bền vững hệ sinh thái rừng kín lá rộng thƣờng xanh mƣa ẩm nhiệt đới tại miền Bắc Việt Nam. PDF Watermark Remover DEMO : Purchase from www.com to remove the waterma 3 Chƣơng 1 TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1.

Trên thế giới 1. Nghiên cứu về cấu trúc rừng Cấu trúc rừng là một khái niệm dùng để chỉ quy luật sắp xếp tổ hợp của các thành phần cấu tạo nên quần xã thực vật rừng theo không gian và thời gian. Cấu trúc rừng bao gồm cấu trúc sinh thái, cấu trúc hình thái và cấu trúc tuổi. Về cơ sở sinh thái của cấu trúc rừng Rừng tự nhiên là một hệ sinh thái cực kỳ phức tạp bao gồm nhiều thành phần với các qui luật sắp xếp khác nhau trong không gian và thời gian.

Trong nghiên cứu cấu trúc rừng ngƣời ta chia thành ba dạng cấu trúc là cấu trúc sinh thái, cấu trúc không gian và cấu trúc thời gian. Cấu trúc của lớp thảm thực vật là kết quả của quá trình chọn lọc tự nhiên, là sản phẩm của quá trình đấu tranh sinh tồn giữa thực vật với thực vật và giữa thực vật với hoàn cảnh sống. (1976) [10] đã nghiên cứu các vấn đề về cơ sở sinh thái học nói chung và về cơ sở sinh thái học trong kinh doanh rừng mƣa nói riêng, trong đó đã đi sâu nghiên cứu các nhân tố cấu trúc rừng, các kiểu xử lý về mặt lâm sinh áp dụng cho rừng mƣa tự nhiên. Từ đó tác giả này đã đƣa ra những tổng kết hết sức phong phú về các nguyên lý tác động xử lý lâm sinh nhằm đem lại rừng cơ bản là đều tuổi, rừng không đều tuổi và các phƣơng thức xử lý cải thiện rừng mƣa.

Về mô tả cấu trúc hình thái rừng Hiện tƣợng thành tầng là một trong những đặc trƣng cơ bản về cấu trúc hình thái của quần thể thực vật và là cơ sở để tạo nên cấu trúc tầng thứ. Phƣơng pháp vẽ biểu đồ mặt cắt đứng của rừng do Davit và P. Risa (1933 - 1934) [2] đề xƣớng và sử dụng lần đầu tiên ở Guyan đến nay vẫn là phƣơng pháp có hiệu quả để nghiên cứu cấu trúc tầng của rừng. Tuy nhiên phƣơng pháp này có nhƣợc điểm là chỉ minh hoạ đƣợc cách sắp xếp theo hƣớng thẳng đứng của các loài cây gỗ trong một diện tích có hạn.

Cusen (1951) đã khắc phục bằng cách vẽ một số giải kề bên nhau và đƣa lại một hình tƣợng về không gian ba chiều. PDF Watermark Remover DEMO : Purchase from www.com to remove the waterma 4 Catinot (1965) [28], Plaudy J. (1987) [17] đã biểu diễn cấu trúc hình thái rừng bằng các phẫu đồ rừng, nghiên cứu các nhân tố cấu trúc sinh thái thông qua việc mô tả phân loại theo các khái niệm dạng sống, tầng phiến.W (1952) đã phân biệt tổ thành thực vật của rừng mƣa thành hai loại rừng mƣa hỗn hợp có tổ thành loài cây phức tạp và rừng mƣa đơn ƣu có tổ thành loài cây đơn giản, trong những lập địa đặc biệt thì rừng mƣa đơn ƣu chỉ bao gồm một vài loài cây. Cũng theo tác giả này thì rừng mƣa thƣờng có nhiều tầng (thƣờng có 3 tầng, trừ tầng cây bụi và tầng cây thân cỏ).

Trong rừng mƣa nhiệt đới, ngoài cây gỗ lớn, cây bụi và các loài thân cỏ còn có nhiều loài cây leo đủ hình dáng và kích thƣớc, cùng nhiều thực vật phụ sinh trên thân hoặc cành cây. Hiện nay, nhiều hệ thống phân loại thảm thực vật rừng đã dựa vào các đặc trƣng nhƣ cấu trúc và dạng sống, độ ƣu thế, kết cấu hệ thực vật hoặc năng xuất thảm thực vật. Ngay từ nửa đầu thế kỷ 19, Humboldt và Grisebach đã sử dụng dạng sinh trƣởng (toàn bộ hình thái hoặc cấu trúc và trạng thái của thực vật) của các loài cây ƣu thế và kiểu môi trƣờng sống của chúng để biểu thị cho các nhóm thực vật. Phƣơng pháp hình thái của Humboldt và Grisebach đƣợc các nhà sinh thái học Đan Mạch (Warming, 1904; Raunkiaer, 1934) tiếp tục phát triển.

Raunkiaer đã phân chia các loài cây hình thành thảm thực vật thành các dạng sống và các phổ sinh học (phổ sinh học là tỉ lệ phần trăm các loài cây trong một quần xã có các dạng sống khác nhau). Tuy nhiên, nhiều nhà sinh thái học cho rằng phân loại hình thái, các phổ dạng sống của Raunkiaer kém ý nghĩa hơn các dạng sinh trƣởng của Humboldt và Grisebach. Trong các phƣơng pháp phân loại rừng dựa theo cấu trúc và dạng sống của thảm thực vật, phƣơng pháp dựa vào hình thái bên ngoài của thảm thực vật đƣợc sử dụng nhiều nhất (Dẫn theo Phùng Ngọc Lan, 1986) [20]. Kraft (1884) (Dẫn theo Ngô Quang Đê và cs, 1992) [9] lần đầu tiên đƣa ra hệ thống phân cấp cây rừng, ông chia cây rừng trong một lâm phần thành 5 cấp dựa vào khả năng sinh trƣởng, kích thƣớc và chất lƣợng của cây rừng.

Phân cấp của Kraft phản ánh đƣợc tình hình phân hoá cây rừng, tiêu chuẩn phân cấp rõ ràng, đơn giản và dễ áp dụng nhƣng chỉ phù hợp với rừng trồng. PDF Watermark Remover DEMO : Purchase from www.com to remove the waterma 5 1. Nghiên cứu định lượng cấu trúc rừng Việc nghiên cứu cấu trúc rừng đã có từ lâu và đƣợc chuyển dần từ mô tả định tính sang định lƣợng với sự hỗ trợ của thống kê toán học và tin học, trong đó việc mô hình hóa cấu trúc rừng, xác lập mối quan hệ giữa các nhân tố cấu trúc rừng đã đƣợc nhiều tác giả nghiên cứu có kết quả. Vấn đề về cấu trúc không gian và thời gian của rừng đƣợc các tác giả tập trung nghiên cứu nhiều nhất.