Luận Văn Thạc Sĩ Văn Học: Khám Phá Con Người, Thân Phận Và Tình Yêu Qua Ca Từ Trịnh Công Sơn

Luận văn thạc sĩ phân tích sâu sắc con người, thân phận và tình yêu qua ca từ Trịnh Công Sơn, khám phá giá trị nghệ thuật độc đáo.

• Tác giả: Hoàng Đình Đức
• Người hướng dẫn: Dương Hữu Biên
• Trường học: Học Viện
• Chuyên ngành: Văn Học
• Đề tài: Con Người, Thân Phận Và Tình Yêu Trong Ca Từ Trịnh Công Sơn
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2013
• Địa điểm: Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: CON NGƯỜI THÂN PHẬN TRONG CA TỪ TRỊNH CÔNG SƠN
• 1.1. Một số khái niệm của đề tài
• 1.2. Về vấn đề Con người thân phận và Thân phận con người
• 1.3. Về khái niệm tình yêu nam nữ
• 1.4. Về khái niệm ca từ
• 1.5. Quan niệm của Trịnh Công Sơn về con người thân phận
• 1.6. Cội nguồn của quan niệm về con người thân phận trong ca từ Trịnh Công Sơn
• 1.7. Thế giới con người thân phận trong ca từ Trịnh Công Sơn
• 1.7.1. Hình tượng người mẹ
• 1.7.2. Hình tượng người yêu - người vợ mất chồng
• 1.7.3. Hình tượng người già và trẻ em trong chiến tranh
• 1.7.4. Hình tượng con người tập thể, quê hương, đồng bào, đồng loại
• 1.7.5. Con người cá nhân - cái tôi cô đơn bơ vơ, lạc lõng với cảm thức tha hương
• 2. CHƯƠNG 2: TÌNH YÊU NAM NỮ TRONG CA TỪ TRỊNH CÔNG SƠN
• 2.1. Quan niệm và cội nguồn quan niệm tình yêu nam nữ của Trịnh Công Sơn
• 2.2. Quan niệm của Trịnh Công Sơn về tình yêu nam nữ
• 2.3. Cội nguồn quan niệm về tình yêu nam nữ của Trịnh Công Sơn
• 2.4. Chủ thể và đối tượng của tình yêu nam nữ
• 2.4.1. Chủ thể trong tình yêu - hình tượng nhân vật tôi
• 2.4.2. Đối tượng trong tình yêu - hình tượng em
• 2.5. Những dạng thức, cung bậc biểu hiện và cảm xúc trong tình yêu Nam nữ
• 2.5.1. Tình yêu mang đến những cảm xúc say sưa, ngất ngây và niềm hạnh phúc
• 2.5.2. Sự cô đơn trong tình yêu
• 2.5.3. Nỗi ám ảnh, nhớ nhung và gắn bó với một bóng hình người nữ
• 2.5.4. Nỗi day dứt, ăn năn, nuối tiếc của hình tượng tôi
• 2.5.5. Nỗi ám ảnh về những cuộc chia ly, tan vỡ và phụ rẫy trong tình yêu
• 2.5.6. Sự đồng cảm, vị tha, bao dung, độ lượng trong tình yêu
• 3. CHƯƠNG 3: NGHỆ THUẬT BIỂU HIỆN CON NGƯỜI THÂN PHẬN VÀ TÌNH YÊU NAM - NỮ TRONG CA TỪ TRỊNH CÔNG SƠN
• 3.1. Nghệ thuật biểu hiện con người thân phận và tình yêu trong ca từ Trịnh Công Sơn
• 3.2. Về việc khai thác và sử dụng hệ thống từ ngữ
• 3.3. Về việc khai thác và sử dụng các phương thức diễn đạt
• 3.4. Hiệu quả của nghệ thuật biểu hiện con người thân phận và tình yêu
• 3.5. Những đóng góp của Trịnh Công Sơn trên phương diện ngôn từ đối với sự phát triển của tiếng Việt
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Con người và thân phận trong ca từ Trịnh Công Sơn

Con người và thân phận là hai chủ đề trung tâm trong ca từ của Trịnh Công Sơn. Ông khắc họa hình ảnh con người trong bối cảnh chiến tranh, với những đau thương và mất mát. Thân phận con người được thể hiện qua các hình tượng như người mẹ, người vợ mất chồng, người già và trẻ em. Những hình tượng này phản ánh sự cô đơn, lạc lõng và cảm thức tha hương. Trịnh Công Sơn không chỉ miêu tả thân phận cá nhân mà còn khái quát thân phận của cả dân tộc trong thời kỳ chiến tranh.

1.1. Hình tượng người mẹ

Hình tượng người mẹ trong ca từ Trịnh Công Sơn là biểu tượng của sự hy sinh và tình yêu thương vô bờ. Người mẹ xuất hiện như một điểm tựa tinh thần, nhưng cũng mang nỗi đau mất mát. Ca từ của ông thường nhắc đến người mẹ với sự kính trọng và xót thương, phản ánh thân phận của người phụ nữ trong chiến tranh.

1.2. Hình tượng người yêu người vợ mất chồng

Hình tượng người yêu hoặc người vợ mất chồng là một chủ đề quen thuộc trong ca từ Trịnh Công Sơn. Những nhân vật này thường gắn liền với nỗi đau chia ly và sự cô đơn. Tình yêu và thân phận đan xen, tạo nên những câu chuyện đầy bi kịch. Ca từ của ông không chỉ nói về tình yêu đôi lứa mà còn phản ánh thân phận của con người trong thời kỳ chiến tranh.

II. Tình yêu trong ca từ Trịnh Công Sơn

Tình yêu là một chủ đề lớn trong sáng tác của Trịnh Công Sơn. Ông khám phá tình yêu qua nhiều cung bậc cảm xúc, từ say đắm, hạnh phúc đến cô đơn, day dứt. Tình yêu trong ca từ của ông không chỉ là tình yêu đôi lứa mà còn là tình yêu cuộc sống, tình yêu quê hương. Trịnh Công Sơn sử dụng ngôn từ tinh tế để diễn tả những trạng thái phức tạp của tình yêu, tạo nên sự đồng cảm sâu sắc với người nghe.

2.1. Tình yêu say đắm và hạnh phúc

Trong ca từ Trịnh Công Sơn, tình yêu thường được miêu tả với những cảm xúc say đắm và ngất ngây. Ông sử dụng ngôn từ giàu hình ảnh để diễn tả niềm hạnh phúc khi yêu. Những ca từ này không chỉ nói về tình yêu đôi lứa mà còn phản ánh khát vọng về một cuộc sống bình yên, hạnh phúc.

2.2. Sự cô đơn và nỗi ám ảnh trong tình yêu

Bên cạnh những khoảnh khắc hạnh phúc, tình yêu trong ca từ Trịnh Công Sơn cũng mang đậm nỗi cô đơn và ám ảnh. Ông thường nhắc đến những cuộc chia ly, tan vỡ và sự phụ rẫy. Những ca từ này phản ánh thân phận con người trong tình yêu, với những nỗi đau không thể nguôi ngoai.

III. Nghệ thuật biểu hiện trong ca từ Trịnh Công Sơn

Nghệ thuật biểu hiện trong ca từ Trịnh Công Sơn là sự kết hợp tài tình giữa ngôn từ và âm nhạc. Ông sử dụng hệ thống từ ngữ phong phú và các phương thức diễn đạt độc đáo để truyền tải cảm xúc. Nghệ thuật của ông không chỉ làm nổi bật con người và thân phận mà còn tạo nên những giá trị văn hóa sâu sắc. Ca từ Trịnh Công Sơn đã góp phần làm phong phú thêm tiếng Việt và trở thành di sản văn hóa quý giá.

3.1. Khai thác và sử dụng từ ngữ

Trịnh Công Sơn là bậc thầy trong việc khai thác và sử dụng từ ngữ. Ông sử dụng những từ ngữ giàu hình ảnh và cảm xúc để diễn tả con người, thân phận và tình yêu. Những từ ngữ này không chỉ mang tính thẩm mỹ mà còn có giá trị biểu đạt sâu sắc, tạo nên sự đồng cảm với người nghe.

3.2. Phương thức diễn đạt độc đáo

Phương thức diễn đạt của Trịnh Công Sơn rất độc đáo, kết hợp giữa thơ và nhạc. Ông sử dụng các biện pháp tu từ như ẩn dụ, so sánh để làm nổi bật con người và thân phận. Những phương thức này không chỉ làm phong phú thêm ca từ mà còn tạo nên những giá trị nghệ thuật đặc sắc.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong bối cảnh chiến tranh kéo dài gần hai thập kỷ tại miền Nam Việt Nam, ca từ của nhạc sĩ Trịnh Công Sơn đã trở thành tiếng nói sâu sắc phản ánh thân phận con người và tình yêu nam nữ trong xã hội đầy biến động. Với khoảng 600 tác phẩm sáng tác, trong đó 60 ca khúc được khảo sát kỹ lưỡng, luận văn tập trung phân tích biểu hiện con người thân phận và tình yêu trong ca từ Trịnh Công Sơn, nhằm làm rõ tinh thần nhân đạo, nhân văn và tư tưởng sâu sắc của tác giả. Nghiên cứu được thực hiện trong phạm vi ca từ (phần lời) của các ca khúc được công bố trong tập sách "Trịnh Công Sơn – Vết chân dã tràng", phản ánh bối cảnh lịch sử xã hội miền Nam Việt Nam trong giai đoạn chiến tranh và hậu chiến. Mục tiêu nghiên cứu là làm sáng tỏ quan niệm nghệ thuật về con người thân phận và tình yêu nam nữ, đồng thời góp phần nâng cao nhận thức về giá trị văn hóa, nghệ thuật và nhân văn trong âm nhạc Trịnh Công Sơn. Kết quả nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong việc phát triển lý luận văn học, âm nhạc và góp phần định hướng cách hiểu sâu sắc hơn về ca từ nhạc Trịnh trong cộng đồng yêu nhạc và nghiên cứu học thuật.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên hai khung lý thuyết chính: triết học Phật giáo và chủ nghĩa Hiện Sinh. Triết học Phật giáo cung cấp góc nhìn về thân phận con người với các khái niệm như vô thường, khổ đau, tam độc (tham, sân, si) và tứ vô lượng tâm (từ, bi, hỉ, xả), nhấn mạnh sự hòa hợp giữa tâm và thân trong tình yêu và cuộc sống. Chủ nghĩa Hiện Sinh, với các triết gia như Heidegger, Camus, Malraux, tập trung vào sự phi lí, cô đơn, và ý nghĩa tồn tại của con người trong bối cảnh chiến tranh và khủng hoảng nhân sinh. Ngoài ra, luận văn còn vận dụng các khái niệm chuyên ngành như "con người thân phận" (định nghĩa là con người mang số phận bi kịch, bất hạnh ngay từ khi sinh ra), "tình yêu nam nữ" (trạng thái tình cảm phức hợp giữa nam và nữ, bao gồm cả thể xác và tâm hồn), và "ca từ" (phần lời trong tác phẩm âm nhạc, mang tính thơ ca và triết lý).

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp phân tích - miêu tả để tái hiện các kiểu con người thân phận trong ca từ, như người mẹ, người vợ mất chồng, người già và trẻ em trong chiến tranh. Phương pháp so sánh - đối chiếu được áp dụng để phân tích sự tương đồng và khác biệt giữa quan niệm của Trịnh Công Sơn với các trào lưu triết học như Hiện Sinh và Phật giáo, cũng như so sánh hình tượng người nữ trong ca từ Trịnh với các tác phẩm văn học khác. Phương pháp thống kê - định lượng được dùng để khảo sát tần suất xuất hiện của đại từ nhân xưng và các từ ngữ mang sắc thái âm tính trong ca từ, nhằm nhận diện khuynh hướng thẩm mỹ và đặc trưng ngôn ngữ của tác giả. Phương pháp liên ngành kết hợp nghiên cứu tiểu sử, hoàn cảnh lịch sử, các bài phỏng vấn và nhật ký của Trịnh Công Sơn để làm rõ nguồn gốc tư tưởng và ý nghĩa biểu tượng trong ca từ. Cỡ mẫu nghiên cứu là 60 ca khúc được chọn lọc từ tập sách "Trịnh Công Sơn – Vết chân dã tràng". Phương pháp chọn mẫu dựa trên tính đại diện và độ tin cậy của nguồn tư liệu. Timeline nghiên cứu kéo dài từ năm 2012 đến 2013, bao gồm thu thập tư liệu, phân tích và tổng hợp kết quả.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Quan niệm về con người thân phận: Ca từ Trịnh Công Sơn phản ánh con người thân phận là những nạn nhân của chiến tranh, mang số phận bi kịch, cô đơn và bất lực. Ví dụ, trong tập "Ca khúc da vàng" (1967), ông mô tả con người như "như thân cỏ hèn", "cái chết hóa thân làm biểu tượng vô nghĩa". Tần suất xuất hiện đại từ nhân xưng "tôi" và "anh" trong 60 ca khúc chiếm khoảng 35%, thể hiện sự cô đơn và bi kịch cá nhân. So với các tác phẩm cùng thời, ca từ Trịnh có sắc thái âm tính cao hơn 20%.

2. Biểu tượng người mẹ trong chiến tranh: Hình tượng người mẹ được tái hiện đa dạng, từ người mẹ ru con đến người mẹ ôm xác con trong chiến tranh, biểu thị nỗi đau mất mát và sự chịu đựng. Ca khúc "Hát trên những xác người" mô tả cảnh tượng mẹ "vỗ tay reo mừng xác con" như biểu hiện của sự đau đớn tột cùng. So với ca khúc cách mạng, hình tượng mẹ trong ca từ Trịnh mang sắc thái bi thương và cá nhân hóa sâu sắc hơn.

3. Tình yêu nam nữ với cảm xúc phức hợp: Tình yêu trong ca từ Trịnh Công Sơn không chỉ là sự hòa hợp thể xác mà còn là sự đồng cảm, vị tha, bao dung và nỗi cô đơn sâu sắc. Ví dụ, ca khúc "Em đi trong chiều" thể hiện nỗi đau mất mát người yêu trong chiến tranh với hình ảnh "thổi bùng khăn tang trắng giữa khung chiều". Tần suất các từ ngữ biểu thị cảm xúc tiêu cực chiếm khoảng 40%, cao hơn mức trung bình trong các ca khúc trữ tình khác.

4. Hình tượng người già và trẻ em trong chiến tranh: Ca từ phản ánh sự tàn phá của chiến tranh lên những đối tượng yếu thế nhất. Ca khúc "Người già em bé" mô tả người già "co ro thiu thiu ngủ" và "em bé lõa lồ khóc tuổi thơ đi", biểu thị sự mất mát và bất lực. So với các tác phẩm cùng thời, ca từ Trịnh có sự tập trung đặc biệt vào thân phận những người yếu thế, chiếm khoảng 15% tổng số ca khúc nghiên cứu.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân sâu xa của quan niệm về con người thân phận trong ca từ Trịnh Công Sơn bắt nguồn từ ba yếu tố chính: ảnh hưởng văn hóa Huế với không khí âm u, tịch liêu và truyền thống Phật giáo; hoàn cảnh chiến tranh tàn khốc tại miền Nam Việt Nam; và biến cố cá nhân như cái chết đột ngột của người cha trong tuổi thơ. Sự kết hợp này tạo nên một thế giới quan đặc thù, vừa mang tính bi kịch hiện sinh, vừa thấm đẫm tinh thần nhân văn Phật giáo. So sánh với các nghiên cứu trước, luận văn đi sâu hơn vào phân tích điểm, không chỉ khái quát diện rộng, giúp làm rõ sự khác biệt trong cách nhìn nhận "con người thân phận" thay vì "thân phận con người". Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ tần suất từ ngữ âm tính và bảng so sánh các hình tượng nhân vật trong ca từ, giúp minh họa rõ nét các phát hiện. Ý nghĩa của kết quả là làm sáng tỏ giá trị nghệ thuật và nhân văn trong ca từ Trịnh Công Sơn, đồng thời góp phần nâng cao nhận thức về tác phẩm trong cộng đồng nghiên cứu và yêu nhạc.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường nghiên cứu chuyên sâu về ca từ Trịnh Công Sơn: Khuyến khích các nhà nghiên cứu mở rộng phân tích theo từng chủ đề nhỏ như hình tượng nhân vật, thủ pháp nghệ thuật, nhằm làm rõ hơn các tầng ý nghĩa trong ca từ. Thời gian thực hiện: 2-3 năm. Chủ thể: các viện nghiên cứu văn học, âm nhạc.

2. Ứng dụng kết quả nghiên cứu trong giảng dạy âm nhạc và văn học: Đưa nội dung về con người thân phận và tình yêu trong ca từ Trịnh Công Sơn vào chương trình đào tạo đại học, cao học để nâng cao nhận thức học viên về giá trị nghệ thuật và nhân văn. Thời gian: 1-2 năm. Chủ thể: các trường đại học, cao đẳng.

3. Tổ chức các hội thảo, tọa đàm chuyên đề về ca từ Trịnh Công Sơn: Tạo diễn đàn trao đổi học thuật, kết nối các nhà nghiên cứu trong và ngoài nước nhằm thúc đẩy nghiên cứu liên ngành và đa chiều. Thời gian: hàng năm. Chủ thể: các hội văn học, âm nhạc, trung tâm văn hóa.

4. Phát triển các sản phẩm truyền thông, giáo dục về ca từ Trịnh Công Sơn: Sản xuất phim tài liệu, sách, bài viết phổ biến rộng rãi nhằm nâng cao nhận thức cộng đồng về giá trị ca từ và tư tưởng nhân văn trong âm nhạc Trịnh. Thời gian: 1-3 năm. Chủ thể: các cơ quan truyền thông, nhà xuất bản, tổ chức văn hóa.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Sinh viên, học viên cao học ngành văn học, âm nhạc, triết học: Giúp hiểu sâu sắc về mối quan hệ giữa nghệ thuật và tư tưởng, đặc biệt là trong bối cảnh lịch sử chiến tranh Việt Nam.

2. Nhà nghiên cứu văn hóa, âm nhạc, triết học: Cung cấp cơ sở lý luận và dữ liệu phân tích chi tiết về ca từ Trịnh Công Sơn, phục vụ cho các công trình nghiên cứu chuyên sâu.

3. Ca sĩ, nhạc sĩ, nghệ sĩ biểu diễn: Hỗ trợ hiểu rõ hơn về nội dung và ý nghĩa ca từ, từ đó thể hiện tác phẩm một cách tinh tế và sâu sắc hơn trong biểu diễn.

4. Cộng đồng yêu nhạc Trịnh Công Sơn và công chúng rộng rãi: Giúp nâng cao nhận thức về giá trị nhân văn, nghệ thuật và lịch sử trong các ca khúc, góp phần bảo tồn và phát huy di sản âm nhạc.

Câu hỏi thường gặp

1. Con người thân phận trong ca từ Trịnh Công Sơn có gì đặc biệt?
   Con người thân phận được hiểu là những con người mang số phận bi kịch, cô đơn và bất lực ngay từ khi sinh ra, chịu ảnh hưởng sâu sắc bởi chiến tranh và hoàn cảnh xã hội. Ví dụ, hình tượng người mẹ ôm xác con trong "Hát trên những xác người" thể hiện nỗi đau mất mát tột cùng.

2. Tình yêu nam nữ trong ca từ Trịnh Công Sơn được thể hiện như thế nào?
   Tình yêu được mô tả với cảm xúc phức hợp, bao gồm sự hòa hợp thể xác, đồng cảm, vị tha và nỗi cô đơn sâu sắc. Ca khúc "Em đi trong chiều" là minh chứng cho nỗi đau mất mát người yêu trong chiến tranh, với hình ảnh khăn tang trắng bùng lên giữa chiều.

3. Phương pháp nghiên cứu nào được sử dụng trong luận văn?
   Luận văn sử dụng phương pháp phân tích - miêu tả, so sánh - đối chiếu, thống kê - định lượng và liên ngành, kết hợp nghiên cứu tiểu sử và hoàn cảnh lịch sử để làm rõ tư tưởng và nghệ thuật trong ca từ.

4. Ảnh hưởng của Phật giáo và chủ nghĩa Hiện Sinh đến ca từ Trịnh Công Sơn ra sao?
   Phật giáo ảnh hưởng sâu sắc đến quan niệm về vô thường, khổ đau và tình yêu trong ca từ, trong khi chủ nghĩa Hiện Sinh có sự tương đồng về nỗi cô đơn và ý thức về thân phận, nhưng Trịnh Công Sơn không bị ảnh hưởng trực tiếp mà có sự tiếp thu và phê phán riêng biệt.

5. Ý nghĩa thực tiễn của nghiên cứu này đối với cộng đồng yêu nhạc?
   Nghiên cứu giúp người yêu nhạc hiểu sâu sắc hơn về giá trị nhân văn và nghệ thuật trong ca từ Trịnh Công Sơn, từ đó nâng cao khả năng cảm thụ và trân trọng di sản âm nhạc, đồng thời góp phần bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa dân tộc.

Kết luận

• Luận văn đã làm rõ quan niệm độc đáo về "con người thân phận" và tình yêu nam nữ trong ca từ Trịnh Công Sơn, phản ánh sâu sắc thân phận bi kịch và tình cảm phức hợp trong bối cảnh chiến tranh.
• Nghiên cứu sử dụng phương pháp đa dạng, kết hợp phân tích nội dung, thống kê từ ngữ và liên ngành, với cỡ mẫu 60 ca khúc tiêu biểu.
• Kết quả cho thấy ảnh hưởng sâu sắc của văn hóa Huế, Phật giáo và hoàn cảnh chiến tranh đến tư tưởng và nghệ thuật của Trịnh Công Sơn.
• Đề xuất các giải pháp nghiên cứu, giảng dạy và truyền thông nhằm phát huy giá trị ca từ Trịnh Công Sơn trong học thuật và cộng đồng.
• Khuyến khích các nhà nghiên cứu, nghệ sĩ và cộng đồng yêu nhạc tiếp tục khai thác, tìm hiểu và lan tỏa giá trị nhân văn, nghệ thuật trong âm nhạc Trịnh Công Sơn.

Khởi động các dự án nghiên cứu chuyên sâu, tổ chức hội thảo và phát triển sản phẩm truyền thông về ca từ Trịnh Công Sơn để bảo tồn và phát huy di sản âm nhạc quý giá này.

Trích đoạn nội dung tài liệu

mở đầu yêu nhận thức, muốn làm thi nhân thì hãy yêu cảm xúc của mình [4; tr. Tâm lí học đại cương và tâm lí học phát triển nhấn mạnh rằng tình yêu là một đặc trưng tâm lí ở tuổi thanh niên. Trong tâm lí học đại cương, Phạm Minh Hạc cho rằng tình yêu là vấn đề muôn thuở của loài người, là sự phát triển hợp quy luật của tâm lí con người. Còn Vũ Dũng cho rằng tình yêu là tình cảm mãnh liệt đắm say và tương đối bền vững được tạo nên do những nhu cầu ẩn dấu sắc thái sinh lí của chủ thể.

Tóm lại, tâm lí học quan niệm tình yêu là một dạng tình cảm đặc biệt giữa hai người khác giới, thể hiện sự hòa hợp, cuốn hút, say mê cả về thể xác lẫn tâm hồn. Tình yêu nam - nữ còn được xem xét dưới góc nhìn giáo dục học. Nó là “mối quan hệ liên nhân cách, là một loại tình cảm đạo đức. Tình cảm ấy là tình cảm tự nhiên, xuất hiện đồng thời với sự xuất hiện của con người trên quả đất” [11; tr.

Nhà giáo dục Nga V. Xukhômdiuxki cho rằng tình yêu là biểu hiện nền văn hóa cao cấp của nhân loại. Chỉ cần xem một người yêu đương ra sao, ta có thể kết luận đó là người thế nào. Dưới cái nhìn của ông, tình yêu nam nữ là tình cảm thiêng liêng, mang bản chất người.

Và cách yêu cũng là dấu hiệu để phân biệt mức độ văn minh của con người. Theo chúng tôi, đây là một quan niệm rất tiến bộ và sâu sắc. Dưới góc nhìn ngôn ngữ học, Hoàng Phê đã định nghĩa tình yêu là: “Tình cảm yêu đương giữa nam và nữ”[21; tr. Qua những quan niệm về tình yêu trên đây, cuối cùng, chúng tôi rút ra được quan niệm về tình yêu theo quan điểm riêng của chúng tôi như sau: Tình yêu nam nữ là trạng thái tình cảm của một người nam với một người nữ ở mức độ cao hơn sự thích thú thông thường, biểu hiện ở nguyện vọng, ý muốn được gắn kết, hòa hợp với đối tượng ấy cả về mặt thể xác, thể chất lẫn tình cảm, tâm hồn.

Tình 21 yêu là loại tình cảm chứa đựng những cảm xúc có tính chất phức hợp: cảm xúc về tâm hồn tạo ra tình bạn; cảm xúc về tri thức tạo ra lòng kính trọng và ngưỡng mộ; cảm xúc về thể xác tạo ta lòng ham muốn bản năng. Trên đây là quan niệm riêng của chúng tôi về tình yêu. Với khái niệm này, chúng tôi vận dụng để đi tìm hiểu về tình yêu nam nữ trong ca từ Trịnh Công Sơn. Về khái niệm ca từ Một bài hát, một tác phẩm âm nhạc (trừ nhạc không lời, nhạc giao hưởng, thính phòng) bao gồm 2 yếu tố cấu thành: phần nhạc và phần lời.

Phần nhạc bao gồm giai điệu, tiết tấu… Phần lời chính là ca từ. Nói cách khác, trong âm nhạc, ca từ chính là phần lời của bài hát. Ca từ trong tác phẩm âm nhạc giữ một vai trò rất quan trọng. Nó bổ sung tính cụ thể, sinh động cho hình tượng nghệ thuật trong tác phẩm.

Nói cách khác, nó làm nhiệm vụ, chức năng như là người hướng dẫn, mở đường, phiên dịch hay “thuyết minh”, dẫn giải cho người thưởng thức tác phẩm (khán - thính giả) bằng thứ ngôn ngữ phổ biến, phổ thông mà cộng đồng đã quen sử dụng trong cuộc sống, giao tiếp hàng ngày. Lại cần chú ý, không phải tác phẩm âm nhạc nào cũng có ca từ. Những nhạc phẩm không lời, giao hưởng chỉ có duy nhất phần nhạc, tức là giai điệu, tiết tấu, nhịp điệu… còn phần lời thì không tồn tại. Và người nghe chỉ thưởng thức sự mượt mà, du dương của phần nhạc mà thôi.

Ngược lại, một tác phẩm có đầy đủ cả phần nhạc và lời, song người nghe chưa chắc đã hiểu được một cách trọn vẹn. Chẳng hạn, một người Việt Nam mù ngoại ngữ mà nghe một bài hát bằng tiếng Anh, tiếng Pháp thì chắc chắn không tiếp thu được một cách trọn vẹn ý nghĩa của bài hát. Sở dĩ như vậy là vì ca từ bài hát ấy không phải là tiếng Việt – ngôn ngữ của chủ thể cảm nhận. Ca từ có tác dụng môi giới, mở cửa cho hình tượng âm nhạc đi vào lòng người thưởng ngoạn.

Sở dĩ như vậy là vì, ngôn ngữ (bằng lời) là phương tiện giao tiếp phổ biến và quan trọng nhất của con người. Trong một tác phẩm âm nhạc, phần nhạc (âm thanh) và phần lời (ca từ) có mối quan hệ biện chứng, khăng khít với nhau, tương sinh với nhau, tựa như phần “xác” và “hồn” của tác phẩm vậy. Song trên thực tế, cũng có nhiều tác phẩm, khi ta tiến hành bóc tách phần ca từ ra khỏi khuông nhạc thì nó vẫn có thể tồn tại được như những bài thơ. Bởi ca từ thấm đẫm chất thơ, mang tính thơ: đẹp, lấp lánh, có tính hình tượng, có vần, nhịp và sử dụng các thủ pháp nghệ 22 thuật của thơ.

Nó rất dễ dàng đi vào lòng người đọc, người nghe bởi tính chất mượt mà, trữ tình và những tình ý, những ý nghĩa, thông điệp nhân văn sâu sắc mà người nhạc sĩ gửi gắm vào trong tác phẩm của mình. Ca từ không chỉ có tính biểu hiện và chất trữ tình mà trong một số tác phẩm nó còn chứa đựng những yếu tố triết lí, triết luận về đời sống nhân sinh. Và người thưởng thức có thể xem chúng như những câu châm ngôn, hay những đoạn thơ, bài thơ hay. Trong nền âm nhạc Việt Nam, Trịnh Công Sơn là một nghệ sĩ có những tác phẩm như vậy.

Tác phẩm của ông là sự kết hợp giữa chất lãng mạn, trữ tình với chất triết lí, suy tư về lẽ sống, đồng thời lại mang âm hưởng bi kịch. Đó là nét riêng, độc đáo trong ca từ âm nhạc của Trịnh Công Sơn mà không thể lầm lẫn với ai được. Với những vai trò và chức năng quan trọng đã nêu trên đây, ta có thể khẳng định rằng ca từ là một phần không thể thiếu được trong âm nhạc. Vậy ca từ trong âm nhạc là gì? Ở đây, để tiện làm việc, chúng tôi chấp nhận quan niệm của nhà nghiên cứu âm nhạc Việt Nam - Dương Viết Á: Trong loại hình nghệ thuật âm nhạc, ngoài phần âm thanh đóng vai trò chính, còn phải dùng đến ngôn ngữ, nói đúng hơn, đó là phần ngôn ngữ văn học trong âm nhạc (lời ca trong ca khúc, hợp xướng, kịch bản trong nhạc cảnh, nhạc kịch, tên gọi, tiêu đề của những bài hát, bản nhạc hoặc của từng chương nhạc…).

Tất cả phần ngôn ngữ văn học trong âm nhạc, ta gọi chung trong một khái niệm: ca từ [1; tr. Với khái niệm nêu trên, áp dụng vào đề tài cụ thể nghiên cứu con người thân phận và tình yêu trong ca từ Trịnh Công Sơn, luận văn giới hạn nghiên cứu chỉ phần lời trong ca khúc của ông. Quan niệm của Trịnh Công Sơn về con người thân phận Con người thân phận trong ca từ Trịnh Công Sơn là nạn nhân của cuộc chiến tranh xâm lược do đế quốc Mỹ và tay sai gây ra ở miền Nam. Cuộc chiến leo thang ác liệt, số phận quần chúng bị thử thách.

Họ bị đàn áp, mất quyền tự do, thậm chí bị hủy diệt sinh mạng. Chứng kiến những điều đau đớn lòng ấy, Trịnh Công Sơn đã viết nên các ca khúc thức tỉnh, đồng thời đưa ra quan niệm của ông về con người. Chúng ta có thể tìm thấy những quan niệm ấy trong lời tựa của các tập Kinh Việt Nam, Ca khúc da vàng, Ta phải thấy mặt trời… và trong hồi kí của ông. Từ 1965, khi quân Mỹ đổ bộ vào miền Nam, thân phận con người đã trở thành một 23 vấn nạn.

Trịnh Công Sơn đã vạch cho mọi người thấy được cái thân phận làm người bi đát, mong manh “như thân cỏ hèn”, bất lực trước thực tại tàn khốc. Trong phần giới thiệu tập Ca khúc da vàng (1967), ông đã bày tỏ quan niệm về thân phận mong manh của con người bằng những lời lẽ đau đớn và thống thiết: Tất cả đã bể, đã vỡ toang. Tiếng thét đã chìm xuống biển thành tiếng nói trầm tư, thành lời kêu uất về thân thế Việt Nam. Tiếng nói vang lên từ những hố bom đào lên cùng khắp.

Ơi những bạn bè thân yêu đã chết từ đỉnh cao hay vực thẳm. Con người đã hóa thân làm vết thương. Cái chết đã hóa thân làm biểu tượng vô nghĩa. Đã biến hình đổi dạng từ những cơn hiểm họa cay nghiệt nhất của nhân loại.

Lìa cha mẹ, anh em, bằng hữu yêu dấu vô cùng. Hãy kết hỏa châu làm đèn đãi ngộ quỷ dữ. Đốt đuốc cho người điên ấm phố mùa đông. Cả một hành trình hùng vĩ của giống nòi từ miền Triết Giang đổ về bây giờ như thế đó.

Hỡi người yêu da vàng của tôi, hãy duỗi tay thật dài về phía hố thẳm vốc lấy những hạt đất mềm mỏng đó mà hôn. Tôi sẽ làm người tiều phu đi nhặt từng cánh tay, bàn chân, từng đốt xương, sọ người, vung vãi khắp nơi về làm củi đốt sáng cho đêm tìm lại dấu vết của một hành tinh Việt Nam da vàng bặt tăm. Ám khí dày đặc, làm sao thấy rõ mặt nhau. Hãy thử bắt đầu bằng tiếng hát như ca dao của tổ tiên ta ngày xưa đó [35; tr.

Lời thức tỉnh trên, có hai vấn đề chính mà ông đề cập đến: sự hủy diệt của chiến tranh và ý thức về cội nguồn dân tộc. Dưới cái nhìn riêng của ông, chiến tranh không phải là sự oai hùng, mà là sự hủy diệt tận cùng những sinh mệnh. Do đó thân phận con người hết sức mong manh, điêu linh và bất lực. Cái chết của con người đã “hóa thân làm biểu tượng vô nghĩa”, đó là những cái chết hết sức phi lí.

Từ ý thức về thân phận mong manh ấy, Trịnh Công Sơn đã gợi nhắc, làm ta nhớ lại cội nguồn dân tộc xưa kia, con người đoàn kết một dải từ miền Triết Giang hùng vĩ đổ về. Ông muốn gieo mầm băn khoăn, trăn trở vào lòng người. Để con người dừng lại suy nghĩ mà bừng tỉnh. Và chính sự bừng tỉnh kịp thời ấy là nguyên khởi cho sự đoàn kết, để không còn “ám khí dày đặc” chia cắt anh em.

Từ đó, mọi người cùng nhau siết chặt cánh tay, tâm can như nhất, giải phóng dân tộc thoát khỏi kiếp nô lệ. Sau Mậu Thân, những đô thị miền Nam bị tàn phá tan hoang. Với thực trạng máu xương như thế, với lương tri và sự nhạy cảm của người nghệ sĩ trước những cái chết của đồng bào mình, Trịnh Công Sơn không thể không xúc động.