CHƯƠNG 1 LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ HUY ĐỘNG TIỀN GỬI DÂN CƯ CỦA NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI 1. HUY ĐỘNG VỐN CỦA NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI 1. Khái niệm NHTM NHTM ra đời và phát triển gắn liền với sự phát triển của nền kinh tế hàng hóa. Khi nền kinh tế càng phát triển thì hoạt động dịch vụ của ngân hàng càng được mở rộng và hoàn thiện để đi sâu vào những hoạt động của nền kinh tế và đời sống con người.
NHTM là một sản phẩm độc đáo của nền sản xuất hàng hóa trong kinh tế thị trường, một tổ chức có tầm quan trọng đặc biệt của nền kinh tế. Bản chất, chức năng, các hoạt động nghiệp vụ của NH hầu như là giống nhau song quan niệm về NHTM lại không đồng nhất giữa các nước trên thế giới. Tại Mỹ: NHTM là công ty kinh doanh tiền tệ, chuyên cung cấp dịch vụ tài chính và hoạt động trong ngành công nghiệp dịch vụ tài chính. Đạo luật ngân hàng của Pháp (1941) cũng đã định nghĩa: “NHTM là những xí nghiệp hay cơ sở mà nghề nghiệp thường xuyên là nhận tiền bạc của công chúng dưới hình thức ký thác, hoặc dưới các hình thức khác và sử dụng tài nguyên đó cho chính họ trong các nghiệp vụ về chiết khấu, tín dụng và tài chính” (Wikipedia Tiếng Việt) Tại Việt Nam, theo Luật các tổ chức tín dụng số 47/2010/QH12 ngày 16 tháng 6 năm 2010 của Quốc hội nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam: “NHTM là loại hình ngân hàng được thực hiện tất cả các hoạt động ngân hàng và các hoạt động kinh doanh khác theo quy định của Luật này nhằm mục tiêu lợi nhuận”.
Từ những nhận định trên có thể thấy NHTM là một trong những định chế tài chính mà đặc trưng là cung cấp đa dạng các dịch vụ tài chính với 8 nghiệp vụ cơ bản là nhận tiền gửi, cho vay và cung ứng các dịch vụ thanh toán. Ngoài ra, NHTM còn cung cấp nhiều dịch vụ khác nhằm thoả mãn tối đa nhu cầu về sản phẩm dịch vụ của xã hội. Khái niệm hoạt động huy động vốn của NHTM Huy động vốn là nghiệp vụ cơ bản của NHTM. Ngoài nguồn vốn chủ sở hữu (vốn điều lệ và các quỹ) hoạt động huy động vốn có ý nghĩa quan trọng trong việc tạo lập nguồn vốn thường xuyên để NH thực hiện các hoạt động kinh doanh khác như cấp tín dụng và cung cấp các dịch vụ ngân hàng cho khách hàng.
Huy động vốn của NHTM là quá trình NH sử dụng các công cụ, phương thức và biện pháp hợp pháp để động viên các nguồn tài chính trong xã hội với trách nhiệm hoàn trả theo thỏa thuận, làm nguồn vốn đáp ứng nhu cầu tín dụng, đầu tư của nền kinh tế. Hoạt động huy động vốn của NHTM bao gồm: - Nhận tiền gửi: là hoạt động nhận tiền của tổ chức, cá nhân dưới hình thức tiền gửi không kỳ hạn, tiền gửi có kỳ hạn, tiền gửi tiết kiệm, phát hành chứng chỉ tiền gửi, kỳ phiếu, tín phiếu và các hình thức nhận tiền gửi khác theo nguyên tắc có hoàn trả đầy đủ tiền gốc, lãi cho người gửi tiền theo thỏa thuận. - Các khoản vay phi tiền gửi: Khi khách hàng có nhu cầu vay lớn nhưng nguồn vốn lại không đủ, hoặc người gửi rút tiền trước thời hạn trong khi đó vốn cho vay chưa đến lúc thu hồi, NH phải đi vay vốn để tận dụng cơ hội kinh doanh hoặc đảm bảo khả năng thanh toán. NHTM có thể có các hình thức vay vốn: vay Ngân hàng trung ương, vay vốn ở các tổ chức tín dụng khác hoặc vay trên thị trường vốn.
Vai trò hoạt động huy động vốn của NHTM Huy động vốn có vai trò rất quan trọng không chỉ đối với ngân hàng, doanh nghiệp, mà thậm chí cả với nền kinh tế. Để mở rộng hoạt động sản xuất 9 kinh doanh của mình, ngân hàng cũng như các tổ chức kinh tế không chỉ dựa vào nguồn vốn tự có mà luôn tìm cách huy động nguồn vốn từ cá nhân, tổ chức trong xã hội, cụ thể: - Đối với NHTM Nguồn vốn của NHTM bao gồm hai loại chính nếu phân chia làm hai loại hình thức sở hữu: Nguồn vốn chủ sở hữu và các khoản huy động. Khác với nhiều loại hình doanh nghiệp, vốn chủ sở hữu thường chiếm tỷ trọng nhỏ trong tổng nguồn vốn, các khoản huy động là nguồn chủ yếu của ngân hàng. Chất lượng và số lượng của nó ảnh hưởng đáng kể tới chất lượng và số lượng của các khoản cho vay và đầu tư.
Phần lớn các khoản huy động của ngân hàng liên quan đến chi phí trả lãi. Chi phí trả lãi là bộ phận chi phí lớn nhất đối với ngân hàng, vì vậy có ảnh hưởng quyết định đối với thu nhập của ngân hàng. Phải khẳng định rằng huy động vốn là một trong những hoạt động không thể thiếu và quan trọng nhất của NHTM. Đối với các NHTM, nhu cầu sử dụng vốn để thực hiện cho vay, đầu tư và cung ứng các dịch vụ ngân hàng hình thành cơ sở ban đầu để kinh doanh.
Vì vậy, các ngân hàng cần phải huy động thêm vốn. Nói cách khác, vốn huy động được giúp ngân hàng có đủ vốn kinh doanh, mở rộng thị phần, giữ thế chủ động trong kinh doanh và gia tăng lợi nhuận, đảm bảo khả năng thanh khoản, quyết định năng lực cạnh tranh, đáp ứng nhu cầu rút tiền của khách hàng, tôn trọng các cam kết của ngân hàng với khách hàng. Do vậy, hoạt động huy động vốn là một khâu quan trọng của các ngân hàng thượng mại và nó quyết định rất lớn đến thành công hay thất bại của ngân hàng. - Đối với khách hàng Nghiệp vụ huy động vốn không chỉ có ý nghĩa quan trọng đối với ngân hàng mà còn có ý nghĩa quan trọng đối với khách hàng.
Nghiệp vụ huy động 10 vốn cung cấp cho khách hàng một kênh tiết kiệm và đầu tư nhằm làm cho tiền của họ sinh lợi, tạo cơ hội cho họ có thể gia tăng tiêu dùng trong tương lai. Mặt khác, nghiệp vụ huy động vốn còn cung cấp cho khách hàng một nơi an toàn để cất trữ và tích lũy vốn tạm thời nhàn rỗi. Cuối cùng, nghiệp vụ huy động vốn giúp khách hàng có cơ hội tiếp cận với các dịch vụ khác của ngân hàng, đặc biệt là dịch vụ thanh toán qua ngân hàng và dịch vụ tín dụng khi khách hàng cần vốn cho sản xuất, kinh doanh hoặc cần tiền cho tiêu dùng. - Đối với nền kinh tế Hoạt động huy động vốn của NHTM có vai trò giúp chuyển những khoản dự trữ, tiết kiệm thành những khoản đầu tư, chuyển những khoản vốn nhỏ lẻ nằm rải rác trong xã hội thành những khoản vốn lớn đáp ứng nhu cầu vốn của nền kinh tế.
Chính nhờ hoạt động huy động vốn mà người ta mới tiến hành phân biệt giữa ngân hàng với các loại hình tổ chức tài chính khác như công ty tài chính, quỹ tín dụng nhân dân, bảo hiểm nhân thọ… Trong bối cảnh hiện nay, để phát triển kinh tế bền vững Chính phủ phải tạo được các kênh huy động vốn hiệu quả, có khả năng đáp ứng cho nhu cầu phát triển sản xuất, kinh doanh. Do vậy, các tổ chức tài chính nói chung, các NHTM nói riêng cần thiết phải tăng cường khả năng huy động vốn của mình. Thực tế cho thấy, hoạt động huy động vốn của các NHTM hiện nay vẫn chưa đáp ứng được yêu cầu của sự phát triển trong nền kinh tế. HUY ĐỘNG TIỀN GỬI DÂN CƯ CỦA NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI 1.
Khái niệm, đặc điểm và các hình thức huy động tiền gửi dân cư của NHTM a. Khái niệm huy động tiền gửi dân cư của NHTM Dân cư là đối tượng giàu tiềm năng đối với hoạt động huy động tiền gửi của NHTM. Dân cư với tư cách là chủ thể của những nguồn tài chính 11 và NHTM với vai trò là trung gian tài chính có quan hệ với dân cư như là người đi vay và người cho vay. Có thể khái quát "Huy động tiền gửi dân cư là quá trình các NHTM động viên nguồn tài chính từ cá nhân dân cư bằng nhiều phương pháp, cách thức khác nhau với trách nhiệm hoàn trả đầy đủ và đúng hạn".
Huy động tiền gửi dân cư chiếm tỷ trọng lớn trong tổng nguồn huy động và là nguồn vốn có giá tương đối rẻ đối với các NHTM vì vậy họ thường tìm mọi cách để duy trì và thu hút nguồn vốn huy động từ dân cư. Đặc điểm của tiền gửi dân cư - Quy mô từng khoản tiền gửi thường nhỏ nhưng số lượng khách hàng rất lớn, đặc điểm này là do bản chất của những khoản huy động từ dân cư chính là những khoản tiền chưa được đầu tư trong xã hội và được người dân tích trữ lại như một khoản tiết kiệm để phục vụ cho nhu cầu sử dụng trong tương lai. Vì dân cư là đối tượng đông nhất trong nền kinh tế nên về tổng thể thì tập trung nguồn vốn này sẽ tạo ra một nguồn vốn có quy mô lớn cho NHTM, đối với NH thì đó là những nguồn mà NH tổ chức huy động từ dân cư để được tái đầu tư sinh lời thông qua NH cho nên chi phí của vốn huy động từ dân cư sẽ có ảnh hưởng rất lớn đến chi phí huy động chung của tổng nguồn huy động và là một trong những chỉ tiêu quan trọng để NHTM xác định lãi suất cho vay. - Tiền gửi dân cư là nguồn ổn định và thường xuyên, đây là cơ sở để các NHTM quy định tỷ lệ dự trữ và tỷ lệ cho vay, vốn huy động từ các tổ chức tín dụng khác và của các tổ chức kinh tế xã hội thường không ổn định do sự dịch chuyển liên tục của dòng tiền trong nền kinh tế, còn vốn chủ sở hữu có chi phí lớn nên không cho hiệu quả cao khi cho vay.
Trong khi đó, vốn huy động dân cư có được tính chất ổn định cho người dân khi gửi tiền vào NHTM thường do mục đích tích lũy để tiêu dùng trong tương lai, nên NH có kế hoạch 12 và có thể dự báo được thời điểm tăng giảm của nó. Đồng thời, tiền gửi dân cư là một trong những nguồn có chi phí thấp nhất mà ngân hàng huy động được cùng với tính ổn định cao làm tăng khả năng sinh lợi cho NH. Vì vậy thu hút tiền gửi dân cư là mục tiêu mà các NHTM luôn hướng tới trong các giai đoạn phát triển khác nhau. - Nhạy cảm với biến động của lãi suất, tỷ giá, thu nhập, chu kỳ chi tiêu, đặc biệt là tiền gửi ngắn hạn.
Lãi suất cao là một nhân tố kích thích các doanh nghiệp, dân cư gửi và cho vay.