Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ CĂN CỨ XÁC ĐỊNH HÀNH VI HẠN CHẾ CẠNH TRANH 1. KHÁI QUÁT VỀ CẠNH TRANH, PHÁP LUẬT CẠNH TRANH VÀ HÀNH VI HẠN CHẾ CẠNH TRANH 1. Khái quát về cạnh tranh a) Khái niệm cạnh tranh Cạnh tranh là thuật ngữ được nhắc đến hầu hết trong các lĩnh vực như: kinh tế, chính trị, thể thao, quân sự… trên các phương tiện thông tin đại chúng, sách báo chuyên môn cũng như trên các diễn đàn kinh tế. Ở mỗi góc độ tiếp cận khác nhau, thuật ngữ cạnh tranh được hiểu khác nhau.
Tiếp cận ở gốc độ tổng quát, đơn giản, cạnh tranh là sự ganh đua của cá nhân, tổ chức hay một nhóm nào đó thông qua các hành động, nỗ lực và biện pháp để dành được phần thắng trong cuộc đua, đạt được mục tiêu của mình. Tiếp cận ở góc độ kinh tế chính trị học, cạnh tranh là sự ganh đua của chủ thể trong sản xuất, phân phối hàng hóa, dịch vụ nhằm dành được những lợi ích cho mình. Cạnh tranh có thể diễn ra giữa người sản xuất với người sản xuất, giữa người sản xuất với người tiêu dùng (người sản xuất muốn bán đắt, người tiêu dùng muốn mua rẻ), giữa người tiêu dùng với người tiêu dùng… để có những điều kiện tốt hơn trong sản xuất và tiêu thụ. Vậy, cạnh tranh có thể hiểu là sự ganh đua giữa những chủ thể kinh doanh có chức năng giống nhau thông qua các hành động, nỗ lực và biện pháp để giành được phần thắng trong sản xuất, kinh doanh và tiêu thụ hàng hóa, sản phẩm, cung ứng dịch vụ.
Về bản chất, nếu cạnh tranh diễn ra một cách công bằng, bình đẳng và lành mạnh thì nó luôn có tác động tích cực đến thị trường; là động lực để các doanh nghiệp tự cải tổ, trang bị cho mình những điều kiện tốt nhất để tồn tại 5 và phát triển. Nhờ vậy, thị trường ngày càng có nhiều hàng hóa, dịch vụ, phong phú về chủng loại, đa dạng về mẫu mã và giá thành được giảm xuống. Bên cạnh đó, cùng với mục đích tối đa hóa lợi nhuận, cố gắng giành những điều kiện có lợi nhất, cạnh tranh đã thúc đẩy quá trình tập trung, tích tụ tư bản. Việc tập trung tư bản có thể cải thiện năng lực cạnh tranh cho các chủ thể, tuy nhiên đó cũng là tiền đề vật chất cho sự hình thành các hình thái cạnh tranh không hoàn hảo và độc quyền trên thị trường.
Ngược lại với các hành vi cạnh tranh lành mạnh, công bằng là những hành vi phản cạnh tranh làm cho thị trường méo mó, phá vỡ cấu trúc thị trường, gây tổn thất cho bản thân doanh nghiệp, người tiêu dùng và các doanh nghiệp liên quan. b) Vai trò của cạnh tranh Trong điều kiện nền kinh tế thị trường, cạnh tranh diễn ra như một quy luật của nền kinh tế, vận hành tương ứng với các quy luật khác như quy luật cung cầu, quy luật giá trị… và tôn vinh quyền lựa chọn của người tiêu dùng. Vai trò của cạnh tranh được thể hiện dưới các góc độ: Thứ nhất, cạnh tranh là nguồn gốc, động lực để phát triển khoa học kĩ thuật và công nghệ cao. Cạnh tranh luôn có mục tiêu lâu dài là thu hút về mình ngày càng nhiều khách hàng nên các nhà sản xuất, kinh doanh phải tạo ra những sản phẩm có mẫu mã đẹp, chất lượng cao và giá thành thấp nhất.
Nhờ vậy, sản phẩm được khách hàng, người tiêu dùng dễ dàng chấp nhận và nhanh chóng chiếm được ưu thế đồng thời, mang lại lợi nhuận cho người sản xuất, kinh doanh. Khoa học công nghệ mới sẽ đem lại kết quả hữu hiệu cho sản xuất, kinh doanh, làm tăng tính năng cũng như chất lượng sản phẩm, đồng thời, làm giảm giá thành sản phẩm. Các hoạt động nghiên cứu và triển khai nhằm mục đích tối đa hóa lợi nhuận sẽ thúc đẩy sự phát triển của khoa học công nghệ, hướng tới sử dụng công nghệ trong hoạt động sản xuất, kinh doanh. 6 Thứ hai, cạnh tranh định hướng cho việc kinh doanh sản phẩm dịch vụ, điều tiết quan hệ cung cầu của xã hội.
Mục tiêu cuối cùng của chủ thể kinh doanh là lợi nhuận. Vì vậy, họ luôn tìm cách đưa được đến tay người tiêu dùng số lượng hàng hóa lớn nhất bằng việc đáp ứng nhu cầu, thị hiếu và khả năng của người tiêu dùng. Tuy nhiên, điều này chỉ phát huy tối đa khi trên thị trường có nhiều chủ thể cùng kinh doanh một mặt hàng cùng loại, có khả năng thay thế cho nhau, nghĩa là phải có sự cạnh tranh thu hút khách hàng. Khi đó, các nhà sản xuất sẽ phải chú ý đến sở thích của người tiêu dùng và dự đoán trước những thay đổi trong sở thích của họ.
Do vậy, các nhà sản xuất sẽ không ngừng sáng tạo ra sản phẩm, dịch vụ mới tốt hơn và có giá thành hợp lý hơn. Nhờ vậy, người tiêu dùng được lựa chọn các loại hàng hóa, sản phẩm dịch vụ mà họ mong muốn, đồng thời, tránh được những hàng hóa, dịch vụ kém chất lượng, và hạn chế những hành vi tiêu cực của chủ thể cạnh tranh. Thứ ba, cạnh tranh giúp cho việc sử dụng các nguồn tài nguyên hiệu quả nhất. Các chủ thể kinh doanh khi tham gia cạnh tranh trên thị trường đều mong muốn đạt được hiệu quả cao nhất và tối đa hóa lợi nhuận.
Do đó, họ luôn phải cân nhắc, tính toán khi sử dụng các nguồn lực vật chất, nhân lực của mình vào hoạt động sản xuất kinh doanh sao cho tiết kiệm và tránh lãng phí, hạn chế tối đa chi phí cho sản xuất kinh doanh. Chính vì vậy, sử dụng tài nguyên hợp lý sẽ phát huy hết khả năng vốn có của nó. Thứ tư, cạnh tranh có chức năng phân phối nguồn lực và điều hòa thu nhập. Để ganh đua dành phần thắng về mình, các chủ thể kinh doanh không ngừng tìm kiếm những giải pháp hữu ích, nhằm sản xuất ra những sản phẩm ưu việt hơn.
Một hàng hóa có thể thỏa mãn được nhu cầu của người tiêu dùng trong giai đoạn nhất định nhưng nó luôn bị đe dọa bởi sự thay thế của những 7 hàng hóa, dịch vụ khác cùng loại tiến bộ hơn. Vì thế, không có chủ thể kinh doanh nào có thể mãi thu lợi nhuận cao và thống trị hệ thống phân phối trên thị trường. Những chủ thể cạnh tranh nào có nguồn lợi mạnh nhất, chiếm ưu thế nhất sẽ dành được vị trí cao nhất và thu được nguồn lợi nhuận lớn nhất. Chính vì vậy, người ta nói, cạnh tranh là yếu tố tác động tích cực đến việc phân phối nguồn lực và điều hòa thu nhập.
c) Các hình thức cạnh tranh Căn cứ vào tính chất, mức độ can thiệp của công quyền vào cạnh tranh, người ta chia thành cạnh tranh tự do và cạnh tranh có điều tiết: - Cạnh tranh tự do: là hình thái thị trường thoát khỏi mọi sự can thiệp của nhà nước. Đây là quy luật đặc thù của phương thức sản xuất tư bản thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX, khi mà giá cả tự do vận động lên xuống theo sự chi phối của quan hệ cung cầu, của các thế lực trên thị trường. - Cạnh tranh có sự điều tiết (của nhà nước): là hình thái thị trường của các nền kinh tế thị trường hiện đại; xuất hiện khi nhân loại chuẩn bị bước vào thế kỷ XX, cạnh tranh tự do bộc lộ những mặt trái như: thất nghiệp, phá sản hàng loạt, sự lãng phí tài nguyên… Trên tinh thần khắc phục những nhược điểm của cạnh tranh tự do, sự điều tiết của nhà nước đối với cạnh tranh trong điều kiện kinh tế thị trường là tất yếu. Sự điều tiết của nhà nước không làm thủ tiêu hoạt động cạnh tranh mà sự can thiệp này là cần thiết nhằm đáp ứng những nhu cầu về mặt xã hội được đánh giá là thiết yếu.
Căn cứ vào cơ cấu doanh nghiệp và mức độ tập trung của thị trường, của một ngành, một lĩnh vực kinh tế, người ta phân cạnh tranh thành ba mức độ: Cạnh tranh hoàn hảo, cạnh tranh không hoàn hảo và độc quyền. - Cạnh tranh hoàn hảo: là cạnh tranh trong một nền kinh tế được mô tả là một mẫu kinh tế thị trường lý tưởng, theo đó, một thị trường với hiệu suất cạnh tranh có sự tham gia của nhiều người bán và nhiều người mua, sản phẩm 8 đồng nhất, thông tin hoàn hảo cho tất cả cả các bên tham gia thị trường và họ hoàn toàn được tự do trong việc gia nhập hoặc rút khỏi thị trường. Trong cạnh tranh hoàn hảo, giá cả được định đoạt một cách duy nhất thông qua quan hệ cung cầu. Người ta cho rằng, cạnh tranh hoàn hảo chỉ có trên lý thuyết, còn trên thực tế, thị trường chỉ tồn tại hình thức cạnh tranh không hoàn hảo.
- Cạnh tranh không hoàn hảo: là hình thức cạnh tranh chiếm ưu thế trong các ngành sản xuất, theo đó, chủ thể cạnh tranh có đủ sức mạnh thị trường để có thể chi phối giá cả các sản phẩm của mình trên thị trường. Cạnh tranh không hoàn hảo gây ra những hiệu ứng không tốt cho nền kinh tế, biểu hiện ở mức giá tăng cao, và sản lượng giảm dần so với nhu cầu của xã hội. Trong cạnh tranh không hoàn hảo thường dẫn đến tập trung kinh tế và một cách tự nhiên mà đỉnh cao là độc quyền. - Độc quyền: bao gồm độc quyền và độc quyền nhóm.
Độc quyền là hình thái thị trường trong đó một doanh nghiệp duy nhất bán một sản phẩm mà không có sản phẩm thay thế gần giống nó. Việc thâm nhập vào ngành này rất khó khăn hoặc không thể được. Độc quyền nhóm là hình thái thị trường mà trong đó có một số ít các nhà sản xuất, mỗi người đều nhận thức được rằng giá cả của mình không chỉ phụ thuộc vào sản lượng của chính mình mà còn phụ thuộc vào hoạt động của các nhà cạnh tranh quan trọng trong ngành đó. Căn cứ vào mục đích, tính chất của các phương thức thực hiện hành vi cạnh tranh, người ta phân cạnh tranh thành: cạnh tranh lành mạnh và cạnh tranh không lành mạnh.
- Cạnh tranh lành mạnh: là hành vi cạnh tranh hợp pháp, trung thực, tuân thủ đạo đức và tập quán kinh doanh mà không xâm phạm đến quyền lợi của người khác. Cạnh tranh lành mạnh được khuyến khích và được pháp luật bảo vệ vì nó đem lại lợi ích cho người tiêu dùng, thúc đẩy tiến bộ khoa học - công nghệ, phát triển nền kinh tế. 9 - Cạnh tranh không lành mạnh: là việc sử dụng những biện pháp không chính đáng để giành giật khách hàng, cơ hội kinh doanh làm thiệt hại đến đối thủ, người tiêu dùng và xã hội.