CHƯƠNG 1 : LÝ LUẬN CHUNG VỀ NGÂN SÁCH XÃ VÀ QUẢN LÝ NGÂN SÁCH XÃ 1. Cơ sở lý luận về ngân sách xã 1. Khái niệm ngân sách xã Ngân sách xã là một cấp ngân sách cơ sở trong hệ thống NSNN, nó đại diện và đảm bảo tài chính cho chính quyền xã có thể chủ động khai thác những thế mạnh có sẵn để phát triển kinh tế, thực hiện các chính sách xã hội, giữ gìn an ninh trật tự trên địa bàn xã. NSX trực tiếp gắn với người dân, trực tiếp giải quyết toàn bộ mối quan hệ về lợi ích giữa Nhà nước với dân.
Chính vì vậy NSX là tiền đề đồng thời là hệ quả trong quá trình quản lý kinh tế - xã hội của Nhà nước. NSX là hệ thống các quan hệ kinh tế phát sinh trong quá trình tạo lập, phân phối và sử dụng quỹ tiền tệ của chính quyền Nhà nước cấp xã nhằm phục vụ cho việc thực hiện các chức năng của Nhà nước cấp cơ sở trong khuôn khổ đã phân công, phân cấp quản lý. NSX là kế hoạch thu chi của chính quyền cấp xã xây dựng thực hiện trong thời gian một năm. NSX do UBND cấp xã xây dựng, quản lý và do HĐND cấp xã giám sát việc thực hiện.
Có thể hiểu một cách khái quát nhất về NSX như sau: Xét về hình thức biểu hiện bề ngoài có thể nhận thấy: NSX là toàn bộ các khoản thu chi trong dự toán đã được HĐND xã quyết định và thực hiện trong một năm nhằm đảm bảo nguồn tài chính cho chính quyền Nhà nước cấp xã trong quá trình thực hiện các chức năng nhiệm vụ về quản lý kinh tế, xã hội trên địa bàn. Xét về bản chất: NSX là hệ thống các quan hệ kinh tế giữa chính quyền Nhà nước cấp xã với các chủ thể khác phát sinh trong quá trình phân phối các nguồn tài chính nhằm tạo lập quỹ NSX; trên cơ sở đó đáp ứng cho các nhu 5 cầu chi gắn với việc thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của chính quyền Nhà nước cấp xã. Đặc điểm ngân sách xã Theo Luật ngân sách Nhà nước năm 2002 và các văn bản hướng dẫn thực hiện (NĐ số 60/2003/NĐ-CP ngày 6/6/2003 của Chính phủ quy định chi tiết và hướng dẫn thi hành Luật NSNN; thông tư số 59/2003/TT-BTC ngày 23/6/2003 của Bộ Tài chính hướng dẫn thực hiện nghị định số 60/2003/NĐ- CP). NSX là một bộ phận của NSNN, là hệ thống các mối quan hệ kinh tế giữa chính quyền Nhà nước cấp xã với nhân dân phát sinh trong quá trình huy động và sử dụng các nguồn tài chính nhằm đảm bảo yêu cầu thực hiện các chức năng quản lý, điều hành nền kinh tế - xã hội trên địa bàn xã.
+ Đặc điểm chung : - Phân cấp nguồn thu, nhiệm vụ chi theo quy định của pháp luật; - Quản lý và điều hành theo dự toán và theo chế độ, tiêu chuẩn, định mức do cơ quan có thẩm quyền quy định. + NSNN Việt Nam bao gồm 4 cấp, tùy chức năng, nhiệm vụ giống nhau, phạm vi và quy mô hoạt động khác nhau nhưng NSX có những đặc điểm riêng: - NSX là một quỹ tiền tệ của Nhà nước, do chính quyền cấp cơ sở quản lý và điều hành. Hoạt động của quỹ thể hiện trên hai mặt là thu NSX và chi NSX. Hoạt động thu chi luôn chịu sự kiểm tra giám sát của HĐND xã, luôn gắn chặt với chức năng, nhiệm vụ của chính quyền xã đã phân cấp.
- Ngân sách cấp xã có quyền tự chủ nhất định về nguồn thu và nhiệm vụ chi quyết định trong các văn bản pháp luật về tài chính. Tuy nhiên, tính độc lập của NSX lại là tương đối do nguồn thu của xã có hạn chế và cũng phải nhận trợ cấp từ ngân sách cấp trên và phụ thuộc vào ngân sách cấp trên. Do vậy NSX được coi là đơn vị dự toán cuối cùng. 6 - Thực chất các hoạt động thu chi NSX là quan hệ kinh tế, quan hệ lợi ích phát sinh trong quá trình thu chi NSX giữa một bên là lợi ích chung của cộng đồng cấp cơ sở và một bên là lợi ích của các chủ thể kinh tế xã hội khác.
NSX là một cấp ngân sách vừa là đơn vị dự toán, nó không có đơn vị dự toán trực thuộc nào. Nó vừa tạo nguồn thu, vừa phải phân bổ nhiệm vụ chi. Vai trò của ngân sách xã Một là, NSX là nguồn tài chính chủ yếu để đảm bảo cho sự tồn tại và hoạt động của bộ máy Nhà nước ở cơ sở. Để thực hiện các chức năng, nhiệm vụ về quản lý kinh tế, xã hội trên địa bàn theo sự phân cấp trong hệ thống chính quyền Nhà nước, chính quyền xã cần phải có nguồn tài chính đủ lớn.
Thông qua thu NSX đã tập trung nguồn lực để đáp ứng nhu cầu chi tiêu ở cấp xã như chi lương, sinh hoạt phí, chi cho quản lý hành chính, mua sắm tài sản cố định, trang thiết bị chuyên dùng. Hai là, NSX là công cụ tài chính quan trọng để giúp chính quyền Nhà nước cấp xã khai thác thế mạnh, thực hiện quản lý toàn diện các hoạt động kinh tế, xã hội tại địa phương. Đặc biệt trong bối cảnh hiện nay, đất nước ta đang trên con đường CNH - HĐH nền kinh tế càng có nhiều chuyển biến sâu sắc và chuyển dần sang nền kinh tế thị trường. NSX là một công cụ đặc biệt quan trọng để chính quyền xã thực hiện quản lý toàn diện các hoạt động kinh tế của địa phương.
Ba là, Với phương châm “Nhà nước và nhân dân cùng làm”, NSX góp phần quan trọng trong việc tạo dựng và phát triển kết cấu hạ tầng nông nghiệp, nông thôn. Bốn là, Với một hệ thống tổ chức Nhà nước thống nhất, đồng thời lại có sự phân công, phân cấp trách nhiệm, quyền hạn quản lý kinh tế - xã hội cho chính quyền cấp dưới thì đòi hỏi phải có sự giám sát thường xuyên của cơ quan Nhà nước, chính quyền Nhà nước cấp trên đối hoạt động của các cơ quan chính quyền Nhà nước cấp dưới. 7 Năm là, Xã hội ngày càng phát triển, nhu cầu của con người ngày càng cao. Bên cạnh nhu cầu về vật chất thì nhu cầu về tinh thần cũng rất quan trọng, vì vậy NSX góp phần thực hiện tốt công tác văn hóa xã hội ở nông thôn.
Vì thế, NSX chiếm giữ vai trò tích cực đối với sự nghiệp phát triển kinh tế - văn hóa - xã hội, xúc tiến quá trình đô thị hóa, đổi mới bộ mặt nông thôn, đồng thời góp phần đưa nông thôn phát triển đi lên công cuộc CNH - HĐH đất nước. Nội dung công tác thu chi của ngân sách cấp xã, phường 1. Nguồn thu của ngân sách xã Theo luật NSNN đã Quốc hội nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam khóa XI, kỳ họp thứ hai thông qua thì cơ cấu nguồn thu cho các xã ở địa phương khác nhau do Hội đồng nhân dân cấp tỉnh quyết định. Tuy nhiên, cơ cấu đó phải phù hợp với những chỉ dẫn tại thông tư 60/2003 TT-BTC ngày 23/6/2003 của Bộ Tài Chính quy định về quản lý NSX và các hoạt động tài chính khác ở xã, phường, thị trấn.
Thu ngân sách xã hình thành từ ba nguồn thu lớn sau : + Từ các khoản thu phát sinh trên địa bàn xã và ngân sách hưởng 100% số thu từ các khoản này (người ta gọi tắt là: các khoản thu NSX hưởng 100%) + Từ các khoản thu phát sinh trên địa bàn xã nhưng ngân sách chỉ hưởng 1 phần và tính theo tỷ lệ phần trăm nào đó. Tỷ lệ này thường có sự thay đổi tùy theo tình hình kinh tế, xã hội và yêu cầu quản lý ngân sách Nhà nước (thường viết tắt là các khoản thu điều tiết, các khoản thu phân chia theo tỷ lệ % với ngân sách cấp trên). + Từ các khoản phải thu hình thành từ số chi của ngân sách trên để đảm bảo cho sự cân đối của NSX (người ta thường gọi là thu bổ sung từ ngân sách cấp trên hoặc thu trực cấp). [4] 8 * Các khoản thu ngân sách xã hưởng 100% Đây là các khoản thu dành cho xã sử dụng toàn bộ để chủ động về nguồn tài chính bảo đảm các nhiệm vụ chi thường xuyên, đầu tư.
Căn cứ quy mô nguồn thu, chế độ phân cấp quản lý kinh tế - xã hội và nguyên tắc đảm bảo tối đa nguồn tại chỗ cân đối cho các nhiệm vụ chi thường xuyên, khi phân cấp nguồn thu, HĐND cấp tỉnh xem xét dành cho ngân sách xã hưởng 100% các khoản thu dưới đây: - Các khoản phí, lệ phí thu vào NSX theo quy định. - Thu từ các hoạt động sự nghiệp của xã, phần nộp vào NSNN theo chế độ quy định; - Thu đấu thầu, thu khoán theo mùa vụ từ quỹ đất công ích và hoa lợi công sản khác theo quy định của pháp luật do xã quản lý; - Các khoản huy động đóng góp của tổ chức, cá nhân gồm: các khoản huy động đóng góp theo pháp luật quy định, các khoản đóng góp theo nguyên tắc tự nguyện để đầu tư xây dựng cơ sở hạ tầng do HĐND xã quyết định đưa vào NSX quản lý và các khoản đóng góp tự nguyện khác; - Viện trợ không hoàn lại của các tổ chức và cá nhân ở ngoài nước trực tiếp cho NSX theo chế độ quy định; - Thu kết dư ngân sách xã năm trước; - Các khoản thu khác của NSX theo quy định của pháp luật. * Các khoản thu phân chia theo tỷ lệ phần trăm giữa ngân sách xã với ngân sách cấp trên: Theo quy định của Luật Ngân sách Nhà nước là: Thuế đất phi nông nghiệp Các khoản thu trên, tỷ lệ ngân sách xã, thị trấn hưởng tối thiểu 70%. Căn cứ vào nguồn thu và nhiệm vụ chi của xã, thị trấn, HĐND cấp tỉnh có thể quyết định tỷ lệ NSX hưởng cao hơn, đến tối đa là 100%.
9 Tỷ lệ % phân chia các khoản thu trên đây các ngân sách do UBND tỉnh quy định từ 3 đến 5 năm phù hợp với tình hình ngân sách địa phương. * Thu bổ sung từ ngân sách cấp trên: Trong hệ thống NSNN các cấp nhân sách có mối quan hệ hữu cơ với nhau và mỗi cấp phải tự cân đối thu chi ngân sách. Thu bổ sung từ ngân sách cấp trên cho NSX gồm: - Thu bổ sung để cân đối ngân sách là mức chênh lệch giữa dự toán chi giao và dự toán thu từ các nguồn thu phân cấp (các khoản thu 100% và các khoản thu phân chia theo tỷ lệ phần trăm).