Luận văn thạc sĩ biến đổi sinh kế của người dân tái định cư thủy điện nam ngưm 2 ở bản phonesavat huyện mương phương tỉnh viêng chăn lào

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu biến đổi sinh kế người dân tái định cư thủy điện Nam Ngum 2 tại bản Phonesavat, huyện Mương Phương, tỉnh Viêng Chăn, Lào.

• Tác giả: Paothao Chapear
• Người hướng dẫn: PGS. Lâm Bá Nam
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Nhân học
• Đề tài: Biến đổi sinh kế của người dân tái định cư thủy điện Nam Ngưm 2 ở bản Phonesavat, huyện Mương Phương, tỉnh Viêng Chăn, Lào
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2017
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• MỞ ĐẦU
• 0.1. Lý do chọn đề tài
• 0.2. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu
• 0.3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 0.4. Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của đề tài
• 0.5. Câu hỏi nghiên cứu
• 0.6. Phương pháp nghiên cứu
• 0.6.1. Phương pháp luận
• 0.6.2. Phương pháp thu thập thông tin
• 0.6.3. Phương pháp phân tích tài liệu
• 0.6.4. Phương pháp điền dã dân tộc học
• 0.6.5. Quan sát tham gia
• 0.6.6. Thảo luận nhóm
• 0.6.7. Phương pháp phỏng vấn bảng hỏi
• 0.6.8. Phương pháp xử lý tài liệu
• 0.7. Kết cấu luận văn
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ ĐỊA BÀN NGHIÊN CỨU
• 1.1. Tổng quan tình hình nghiên cứu
• 1.2. Khái quát về địa bàn nghiên cứu
• 1.3. Tiểu kết chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: HOẠT ĐỘNG SINH KẾ CỦA NGƯỜI DÂN TRƯỚC NĂM 2011
• 2.1. Hoạt động sinh kế của người Khơmú
• 2.2. Hoạt động sinh kế của người Lào
• 2.3. Hoạt động sinh kế của người Hmông
• 2.4. Tiểu kết chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: DI DÂN TÁI ĐỊNH CƯ, MÔI TRƯỜNG VÀ ĐIỀU KIỆN BIẾN ĐỔI SINH KẾ
• 3.1. Thủy điện Nam Ngƣm 2 và yêu cầu di dân
• 3.2. Di dân và tái định cư
• 3.3. Thực trạng môi trường sinh kế
• 3.4. Tiền đề biến đổi sinh kế
• 3.5. Tiểu kết chương 3
• 4. CHƯƠNG 4: HOẠT ĐỘNG SINH KẾ CỦA NGƯỜI DÂN SAU NĂM 2011
• 4.1. Hoạt động sinh kế của các tộc người sau khi tái định cư
• 4.2. Những vấn đề đặt ra và một số giải pháp
• 4.3. Định hướng sinh kế mới
• 4.4. Một số khuyến nghị
• 4.5. Tiểu kết chương 4
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về biến đổi sinh kế của người dân tái định cư thủy điện Nam Ngum 2

Biến đổi sinh kế của người dân tái định cư tại thủy điện Nam Ngum 2 là một vấn đề quan trọng trong bối cảnh phát triển kinh tế xã hội tại Lào. Dự án thủy điện này không chỉ ảnh hưởng đến môi trường mà còn tác động sâu sắc đến đời sống của người dân bản Phonesavat, huyện Mường Phương, tỉnh Viêng Chăn. Nghiên cứu này nhằm làm rõ những thay đổi trong sinh kế của người dân sau khi tái định cư, từ đó đưa ra những giải pháp phù hợp.

1.1. Khái quát về thủy điện Nam Ngum 2 và tác động đến cộng đồng

Thủy điện Nam Ngum 2 được xây dựng với mục tiêu cung cấp năng lượng cho khu vực và xuất khẩu. Tuy nhiên, việc xây dựng đã dẫn đến việc di dời hàng ngàn hộ dân, gây ra nhiều thách thức trong việc duy trì sinh kế cho người dân bản Phonesavat.

1.2. Đặc điểm sinh kế của người dân trước khi tái định cư

Trước khi tái định cư, người dân bản Phonesavat chủ yếu sống dựa vào nông nghiệp và các hoạt động thủ công truyền thống. Họ có mối liên hệ chặt chẽ với đất đai và tài nguyên thiên nhiên, điều này tạo nên một nền tảng sinh kế bền vững cho cộng đồng.

II. Những thách thức trong quá trình tái định cư và biến đổi sinh kế

Quá trình tái định cư tại thủy điện Nam Ngum 2 đã gặp phải nhiều thách thức, từ việc thiếu thông tin đến sự không đồng thuận trong cộng đồng. Những thách thức này đã ảnh hưởng đến khả năng phục hồi sinh kế của người dân, dẫn đến nhiều khó khăn trong cuộc sống hàng ngày.

2.1. Vấn đề thiếu thông tin và sự đồng thuận

Nhiều người dân không được thông báo đầy đủ về các chính sách tái định cư, dẫn đến sự hoang mang và lo lắng. Sự thiếu đồng thuận trong cộng đồng cũng làm cho quá trình tái định cư trở nên phức tạp hơn.

2.2. Tác động tiêu cực đến sinh kế và đời sống

Sau khi tái định cư, nhiều hộ gia đình gặp khó khăn trong việc duy trì sinh kế. Sự thay đổi về môi trường sống và nguồn tài nguyên đã làm giảm khả năng sản xuất nông nghiệp và các hoạt động sinh kế khác.

III. Phương pháp nghiên cứu biến đổi sinh kế của người dân

Nghiên cứu này sử dụng nhiều phương pháp khác nhau để thu thập dữ liệu về biến đổi sinh kế của người dân. Các phương pháp này bao gồm phỏng vấn sâu, quan sát tham gia và thảo luận nhóm, nhằm đảm bảo tính chính xác và khách quan của thông tin.

3.1. Phỏng vấn sâu với người dân

Phỏng vấn sâu được thực hiện với các hộ gia đình để thu thập thông tin chi tiết về sinh kế trước và sau khi tái định cư. Phương pháp này giúp hiểu rõ hơn về những thay đổi trong cuộc sống của người dân.

3.2. Quan sát tham gia và thảo luận nhóm

Quan sát tham gia cho phép nghiên cứu viên ghi nhận thực tế cuộc sống hàng ngày của người dân. Thảo luận nhóm giúp thu thập ý kiến và quan điểm của nhiều thành viên trong cộng đồng về các vấn đề liên quan đến sinh kế.

IV. Kết quả nghiên cứu về biến đổi sinh kế sau tái định cư

Kết quả nghiên cứu cho thấy rằng biến đổi sinh kế của người dân sau tái định cư tại thủy điện Nam Ngum 2 có nhiều khía cạnh tích cực và tiêu cực. Mặc dù một số hộ gia đình đã tìm được hướng đi mới, nhưng phần lớn vẫn gặp khó khăn trong việc phục hồi sinh kế.

4.1. Những thành công trong việc phục hồi sinh kế

Một số hộ gia đình đã áp dụng các phương pháp sản xuất mới và tìm kiếm cơ hội việc làm khác để cải thiện thu nhập. Điều này cho thấy khả năng thích ứng của người dân trong bối cảnh khó khăn.

4.2. Những khó khăn và thách thức còn tồn tại

Mặc dù có những thành công, nhưng nhiều hộ gia đình vẫn phải đối mặt với khó khăn trong việc duy trì sinh kế. Sự thiếu hụt về tài nguyên và hỗ trợ từ chính quyền là những vấn đề cần được giải quyết.

V. Kết luận và hướng đi tương lai cho người dân tái định cư

Kết luận từ nghiên cứu cho thấy rằng việc tái định cư tại thủy điện Nam Ngum 2 đã tạo ra nhiều thách thức cho người dân bản Phonesavat. Tuy nhiên, với sự hỗ trợ đúng đắn từ chính quyền và các tổ chức, người dân có thể phục hồi và phát triển sinh kế bền vững.

5.1. Đề xuất giải pháp hỗ trợ sinh kế

Cần có các chính sách hỗ trợ cụ thể cho người dân tái định cư, bao gồm đào tạo nghề, cung cấp vốn và hỗ trợ kỹ thuật để giúp họ phục hồi sinh kế.

5.2. Tương lai bền vững cho cộng đồng

Hướng đi tương lai cho người dân bản Phonesavat cần tập trung vào việc phát triển bền vững, bảo vệ môi trường và duy trì bản sắc văn hóa trong quá trình phát triển kinh tế.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Lào, với diện tích khoảng 236.800 km² và dân số khoảng 6,5 triệu người (Lao Statistics, 2015), là quốc gia có tỷ lệ dân cư nông thôn cao, khoảng 80%, chủ yếu sống dựa vào kinh tế nông nghiệp tự cung tự cấp. Trong bối cảnh phát triển kinh tế còn thấp so với các nước ASEAN, Lào đã tập trung phát triển các công trình thủy điện với hơn 24 dự án hoàn thành, 38 dự án đang thi công và hơn 100 dự án trong kế hoạch. Thủy điện Nam Ngum 2 (NN2) là một trong những dự án lớn, thu hồi khoảng 5.200 ha đất và tái định cư cho hơn 1.176 hộ dân tại bản Phonesavat, huyện Mường Phương, tỉnh Viêng Chăn.

Mục tiêu nghiên cứu nhằm tìm hiểu sự biến đổi sinh kế của người dân tái định cư tại bản Phonesavat từ năm 2011 đến nay, tập trung vào ba dân tộc chính: Khơ mú, Lào và Hmông. Nghiên cứu phân tích các khía cạnh sinh kế gồm nông nghiệp, thủ công nghiệp, thương nghiệp, tự nhiên và lâm nghiệp, đồng thời đánh giá các nhân tố tác động như chính sách di dân, bồi thường, kế hoạch phục hồi sinh kế và các hỗ trợ khác. Phạm vi nghiên cứu giới hạn trong không gian bản Phonesavat và thời gian từ năm 2011 đến 2016.

Ý nghĩa nghiên cứu không chỉ góp phần làm sáng tỏ các khía cạnh lý thuyết nhân học về biến đổi sinh kế mà còn cung cấp cơ sở khoa học cho các nhà quản lý dự án thủy điện NN2 và các ban ngành liên quan nhằm giảm thiểu tác động tiêu cực, cải thiện sinh kế bền vững cho người dân tái định cư, đồng thời bảo tồn văn hóa đặc trưng của các dân tộc.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng ba lý thuyết chính để phân tích biến đổi sinh kế:

1. Lý thuyết phát triển sinh kế bền vững (Bruland, 1987): Định nghĩa phát triển bền vững là đáp ứng nhu cầu hiện tại mà không làm tổn hại khả năng đáp ứng nhu cầu của các thế hệ tương lai. Sinh kế bền vững được hiểu là khả năng ứng phó và phục hồi trước các tác động, đồng thời duy trì các nguồn lực sinh kế tự nhiên, xã hội, tài chính, con người và vật chất.

2. Lý thuyết chọn lựa hợp lý: Tập trung vào hành động của các chủ thể nhằm đạt được mục tiêu phù hợp với sở thích và điều kiện của họ. Lý thuyết này giúp đánh giá tính hợp lý của các lựa chọn sinh kế mới sau tái định cư.

3. Khung phân tích sinh kế bền vững của DFID (2004): Phân tích mối quan hệ giữa các nguồn lực sinh kế gồm vốn con người (trình độ học vấn, sức khỏe), vốn tự nhiên (đất đai, tài nguyên), vốn tài chính (thu nhập, bồi thường), vốn xã hội (mối quan hệ cộng đồng, văn hóa) và vốn vật chất (cơ sở hạ tầng). Khung này cho phép đánh giá sự thay đổi trong sinh kế của các hộ gia đình trước và sau tái định cư.

Các khái niệm chuyên ngành được sử dụng bao gồm: di dân bắt buộc, tái định cư, biến đổi sinh kế, sinh kế bền vững, vốn sinh kế (human, natural, financial, social, physical capital).

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp hỗn hợp kết hợp định tính và định lượng, với cỡ mẫu 120 hộ dân tái định cư tại bản Phonesavat, trong đó 40 hộ người Khơ mú, 30 hộ người Lào và 20 hộ người Hmông được chọn ngẫu nhiên. Phương pháp thu thập dữ liệu gồm:

• Phỏng vấn sâu với các hộ dân, cán bộ dự án thủy điện NN2 và chính quyền địa phương nhằm thu thập thông tin về sinh kế, tài sản bị thiệt hại, chính sách bồi thường và kế hoạch phục hồi sinh kế.
• Quan sát tham gia tại nhà, khu sản xuất, lễ hội và chợ để ghi nhận thực tế sinh hoạt, sản xuất và văn hóa.
• Thảo luận nhóm với 36 đại diện các bên liên quan, chia thành 5 nhóm theo giới tính, chức vụ và dân tộc, tập trung vào quyền tiếp cận thông tin, bình đẳng giới, đánh giá tài sản thiệt hại và thích nghi sinh kế.
• Điều tra bảng hỏi với 120 hộ nhằm thu thập dữ liệu định lượng về thu nhập, hoạt động sinh kế, tài sản và chi tiêu trước và sau tái định cư.

Phân tích dữ liệu sử dụng phương pháp so sánh trước và sau tái định cư, thống kê mô tả, biểu đồ và bảng số liệu để làm rõ sự biến đổi sinh kế và các nhân tố tác động. Thời gian nghiên cứu từ tháng 1 đến tháng 6 năm 2016.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Biến đổi sinh kế nông nghiệp: Trước năm 2011, 70% người Khơ mú sống dựa vào canh tác nương rẫy, thu hoạch trung bình 2 tấn thóc/năm, tương đương 6.000 kip/hộ. Người Lào chủ yếu làm ruộng nước (90%), thu hoạch trung bình 2,5 tấn thóc/năm, tương đương 7.500 kip/hộ. Sau tái định cư, diện tích đất canh tác giảm đáng kể, kỹ thuật canh tác thay đổi, dẫn đến giảm thu nhập nông nghiệp khoảng 30%.

2. Thay đổi trong thủ công nghiệp và thương nghiệp: Người Khơ mú và Lào có truyền thống đan lát, dệt may và buôn bán nhỏ. Thu nhập từ thủ công nghiệp trước năm 2011 khoảng 3.000 kip/hộ (Khơ mú) và 5.000 kip/hộ (Lào). Sau tái định cư, các hoạt động này bị gián đoạn do thiếu nguyên liệu và thị trường, thu nhập giảm khoảng 20-25%.

3. Tác động của di dân và chính sách bồi thường: Mặc dù dự án thủy điện NN2 đã thực hiện bồi thường và hỗ trợ tái định cư, nhưng 70% hộ dân vẫn gặp khó khăn trong phục hồi sinh kế, chỉ 10% hộ có sinh kế tốt hơn và 20% đang trong quá trình chuyển đổi tích cực. Nguyên nhân chính là sự thay đổi môi trường tự nhiên, hạn chế đất đai, và thiếu phù hợp trong kế hoạch hỗ trợ sinh kế.

4. Biến đổi xã hội và văn hóa: Tái định cư làm thay đổi cấu trúc cộng đồng, mối quan hệ dòng họ và tập quán truyền thống của các dân tộc. Bình đẳng giới và quyền tham gia quyết định sinh kế được cải thiện nhưng vẫn còn hạn chế ở một số nhóm dân tộc.

Thảo luận kết quả

Kết quả cho thấy biến đổi sinh kế sau tái định cư là phức tạp và đa chiều, không chỉ ảnh hưởng bởi yếu tố kinh tế mà còn bởi các yếu tố xã hội, văn hóa và môi trường. Sự giảm sút diện tích đất canh tác và thay đổi môi trường tự nhiên làm giảm hiệu quả sản xuất nông nghiệp, đồng thời làm gián đoạn các hoạt động thủ công nghiệp truyền thống. So sánh với các nghiên cứu tại Lào và Việt Nam cho thấy tình trạng tương tự, tuy nhiên mức độ khó khăn tại bản Phonesavat cao hơn do vị trí tái định cư xa nơi ở cũ và điều kiện tự nhiên khác biệt.

Việc áp dụng các chính sách bồi thường và hỗ trợ sinh kế chưa thực sự phù hợp với đặc điểm văn hóa và nhu cầu của từng dân tộc, dẫn đến hiệu quả phục hồi sinh kế thấp. Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ so sánh thu nhập trung bình trước và sau tái định cư theo từng nhóm dân tộc, bảng phân tích tỷ lệ hộ có sinh kế tốt hơn, ổn định hoặc khó khăn.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường hỗ trợ kỹ thuật và đào tạo nghề: Cần tổ chức các khóa đào tạo kỹ thuật canh tác mới, thủ công nghiệp và thương mại phù hợp với điều kiện tái định cư nhằm nâng cao năng lực sản xuất và kinh doanh, hướng tới tăng thu nhập ít nhất 20% trong vòng 2 năm. Chủ thể thực hiện: Ban quản lý dự án thủy điện NN2 phối hợp với các tổ chức phi chính phủ.

2. Phát triển cơ sở hạ tầng nông nghiệp và thị trường: Đầu tư xây dựng hệ thống thủy lợi, đường giao thông và chợ địa phương để thuận tiện cho sản xuất và tiêu thụ sản phẩm, giảm chi phí vận chuyển ít nhất 15% trong 3 năm. Chủ thể thực hiện: Chính quyền địa phương và nhà đầu tư dự án.

3. Xây dựng chính sách bồi thường và hỗ trợ linh hoạt theo đặc điểm dân tộc: Thiết kế các gói hỗ trợ sinh kế phù hợp với từng dân tộc, bảo tồn văn hóa truyền thống và đảm bảo quyền tiếp cận đất đai, tài nguyên tự nhiên. Thời gian thực hiện: ngay trong giai đoạn tái định cư và tiếp tục theo dõi trong 5 năm. Chủ thể thực hiện: Bộ Tài nguyên và Môi trường Lào, Ban quản lý dự án.

4. Tăng cường sự tham gia của cộng đồng trong quản lý sinh kế: Khuyến khích người dân tham gia vào các quyết định liên quan đến sinh kế, bảo vệ môi trường và phát triển cộng đồng, nâng cao nhận thức về bình đẳng giới và quyền lợi. Chủ thể thực hiện: Các tổ chức cộng đồng, chính quyền địa phương.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Nhà quản lý dự án thủy điện và các dự án phát triển: Luận văn cung cấp cơ sở khoa học để thiết kế và điều chỉnh chính sách tái định cư, bồi thường và phục hồi sinh kế phù hợp với đặc điểm dân tộc và điều kiện địa phương.

2. Các nhà nghiên cứu nhân học, dân tộc học và phát triển nông thôn: Tài liệu tham khảo quý giá về biến đổi sinh kế, tác động xã hội và văn hóa của các dự án phát triển tại Lào, đặc biệt là trong bối cảnh tái định cư.

3. Các tổ chức phi chính phủ và tổ chức quốc tế hoạt động trong lĩnh vực phát triển bền vững: Cung cấp dữ liệu thực tiễn và phân tích sâu sắc để xây dựng các chương trình hỗ trợ sinh kế, bảo tồn văn hóa và phát triển cộng đồng.

4. Chính quyền địa phương và cộng đồng dân cư tái định cư: Giúp hiểu rõ các vấn đề sinh kế, quyền lợi và thách thức sau tái định cư, từ đó nâng cao khả năng tự quản lý và phát triển bền vững.

Câu hỏi thường gặp

1. Di dân tái định cư thủy điện NN2 ảnh hưởng thế nào đến sinh kế người dân?
   Di dân bắt buộc làm thay đổi môi trường sống, giảm diện tích đất canh tác và làm gián đoạn các hoạt động sản xuất truyền thống, dẫn đến giảm thu nhập nông nghiệp và thủ công nghiệp. Khoảng 70% hộ dân gặp khó khăn trong phục hồi sinh kế.

2. Người dân tái định cư đã thích nghi với môi trường mới ra sao?
   Khoảng 10% hộ có sinh kế tốt hơn, 20% đang chuyển đổi tích cực, còn lại 70% vẫn trong tình trạng khó khăn. Việc thích nghi phụ thuộc vào hỗ trợ kỹ thuật, chính sách bồi thường và khả năng tự điều chỉnh của cộng đồng.

3. Các chính sách bồi thường và hỗ trợ sinh kế hiện nay có hiệu quả không?
   Chính sách đã được thực hiện nhưng chưa phù hợp hoàn toàn với đặc điểm văn hóa và nhu cầu của từng dân tộc, dẫn đến hiệu quả phục hồi sinh kế chưa cao và cần điều chỉnh linh hoạt hơn.

4. Vai trò của vốn xã hội trong phục hồi sinh kế là gì?
   Vốn xã hội như mối quan hệ cộng đồng, văn hóa và sự hỗ trợ lẫn nhau đóng vai trò quan trọng giúp người dân vượt qua khó khăn, duy trì các hoạt động sinh kế và bảo tồn giá trị văn hóa truyền thống.

5. Giải pháp nào giúp nâng cao sinh kế bền vững cho người dân tái định cư?
   Tăng cường đào tạo kỹ thuật, phát triển cơ sở hạ tầng, xây dựng chính sách bồi thường linh hoạt và tăng cường sự tham gia của cộng đồng là các giải pháp thiết thực nhằm cải thiện sinh kế bền vững.

Kết luận

• Luận văn đã làm rõ sự biến đổi sinh kế của người dân tái định cư thủy điện Nam Ngum 2 tại bản Phonesavat, với sự giảm sút đáng kể trong các hoạt động nông nghiệp, thủ công nghiệp và thương nghiệp.
• Các nhân tố tác động chính bao gồm chính sách di dân, bồi thường, điều kiện môi trường và sự thay đổi xã hội văn hóa.
• Kết quả nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học cho việc điều chỉnh chính sách và thiết kế các giải pháp phục hồi sinh kế bền vững phù hợp với đặc điểm từng dân tộc.
• Đề xuất các giải pháp cụ thể nhằm nâng cao năng lực sản xuất, phát triển cơ sở hạ tầng và tăng cường sự tham gia cộng đồng trong quản lý sinh kế.
• Khuyến nghị các bước tiếp theo là triển khai các giải pháp đề xuất, theo dõi đánh giá hiệu quả và mở rộng nghiên cứu sang các dự án thủy điện khác tại Lào.

Các nhà quản lý dự án, nhà nghiên cứu và tổ chức phát triển cần phối hợp chặt chẽ để thực hiện các giải pháp phục hồi sinh kế bền vững, góp phần nâng cao đời sống người dân tái định cư và phát triển kinh tế xã hội bền vững tại Lào.

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần mở đầu, kết luận, phần phụ lục và các danh mục tài liệu tham khảo, luận văn gồm có 4chƣơng chính nhƣ sau: Chƣơng 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu, cơ sở lý luận và địa bàn nghiên cứu Chƣơng 2: Hoạt động sinh kế của ngƣời dân trƣớcnăm 2011 Chƣơng 3: Di dân tái định cƣ, môi trƣờng và tiền đề biến đổi sinh kế Chƣơng 4: Hoạt động sinh kế của ngƣời dân sau năm 2011 8 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Chƣơng 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ ĐỊA BÀN NGHIÊN CỨU 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu 1. Các nghiên cứu ở Lào Trong quá trình thực hiện công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập quốc tế, Lào tiến hành xây dựng nhiều công trình thủy điện làm biến đổi sinh kế của ngƣời dân nông thôn nông nghiệp. Sự biến đổi sinh kế này đã sớm là đối tƣợng nghiên cứu của nhiều nhà khoa học trong và ngoài nƣớc, trong đó các nhà dân tộc học và nhân học có sự quan tâm nhiều hơn.

Đến nay khá nhiều các công trình nghiên cứu đƣợc công bố là các nghiên cứu sau đây. Đầu tiên là công trình nghiên cứu về “Aiding or Abetting?Internal Resettlement and International Aid Agencies in the Lao PDR” của tác giả Ian G.Baird và Bruce Shoemaker (2005). Nghiên cứu này cung cấp một bản tóm tắt của một số khái niệm và các chƣơng trình gắn với tái định cƣ nội bộ tại ở Lào. Cách tiếp cận này dựa trên phƣơng pháp quan sát riêng tại địa phƣơng và phỏng vấn trực tiếp ngƣời dân.Công trình này lập luận rằng: tái định cƣ nội bộ của cộng đồng dân tộc ở Lào chủ yếu là ngƣời bản xứ từ vùng cao, vùng sâu vùng xa và đến các vùng đất thấp hoặc đồng bằng dọc theo con đƣờng hoặc dòng sông lớn.

Những sáng kiến tái định cƣ nội bộ có liên quan đến các chính sách của Chính phủ Làovào việc loại bỏ du canh du cƣ tự do và trồng cây thuốc phiện, an ninh quốc gia và tập trung hội nhập của ngƣời dân nông thôn với thành thị và quốc tế. Do vậy, tỷ lệ lớn các cộng đồng vùng cao và xa xôi ở Lào đã đƣợc tái định cƣ dƣới sáng kiến của các Chính sách này và đã làm tác động tiêu cực tới hệ thống kinh tế, xã hội và văn hóa của các tộc ngƣời bản địa, gây xáo trộn cƣ trú của các cộng đồng tộc ngƣời ở vùng nông thôn xa 9 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] xôikhó mà xử lý. Công trình này có rõ về biến đổi sinh kế, nhƣng chƣa đi đến giải quyết vấn đề sinh kế và có xu hƣớng giúp tái định cƣ bền vững nhƣ thế nào của các cộng đồng tộc ngƣời dƣới tác động Chính sách nội bộ của Chính phủ Lào[24]. Công trình nghiên cứu về “Sinh kế nông thôn, đa dạng sinh kế và các lực lượng thị trường”của Bộ Nông nghiệp Lào(2006).Công trình này đề cập đến chiến lƣợc sinh kế của ngƣời dân Lào sống ở các khu vực nông thôn.

Theo bài viết, các hộ gia đình ở nông thôn có chiến lƣợc đa sinh kế, tham gia vào nhiều hoạt động khác nhau để giải quyết lƣơng thực và kinh tế cho hộ gia đình. Ngƣời dân khắc phụccuộc sống của mình bằng các hoạt động nông nghiệp là chính và kết hợp với một số phi nông nghiệp đơn thuần. Tuy nhiên, bài viết chƣa phân tích sâu các khía cạnh của sinh kế của ngƣời dân [2]. Công trình nghiên cứu về “Tái định cư và tác động văn hóa cộng đồng bởi dự án thủy điện Nam Ngum 2” của tác giả Sengxay Sengkham(2006).

Công trình này, tác giả cho rằng việc di dời và tái định pha trộn văn hóa, văn hóa của các dân tộc nên đƣợc bảo tồn và duy trì vì các dân tộc đã cùng chung sống ở đó từ rất lâu đời cho đến khi di dời, có thểvăn hóa là sự hạnh phúc và sự hài hòa trong xã hội và trong tự nhiên. Bên canh đó, bài viết có nói dự án đã không thực hiện nhƣ vậy, ngoài ra tác giả có bổ sung một số khía cạnh về việc bảo tồn các di sản văn hóa của các dân tộc sau khi tái định cƣ của ngƣời dân. Nhƣng chƣa thấy tác giả phân tích đến biến đổi sinh kế và định hƣớng phát triển sinh kế bền vữngcủa ngƣời dân [7]. Công trình nghiên cứu về “The Nam Theum 2 Resettlement Plan and Viability of Proposed Livelihood Options for Displaced Villages” của Sông Quốc tế(2009).

Công trình này tiếp cận theohƣớng phân tích thực hiện các phƣơng án về sinh kế cho ngƣời dân tái định cƣ dựa trên cơ sở kế hoạch của dự án thủy điện Nam Theun2(NT2). Các tác giả đã đi sâu vào phân tích quá 10 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] trình di dân, TĐC và các phƣơng án mà nhà đầu tƣ đƣa ra cho ngƣời dân sau quá trình tái định cƣ. Theo đó sẽ phải dời hơn 6.200 ngƣời dân bản địa lên trên cao nguyên Nakai và cải thiện đời sống cho họ thông qua dự án tái định cƣ. Nhà thầu đã đƣa ra kế hoạch dự tính cho ngƣời dân sau tái định cƣ là thu nhập của ngƣời dân tái định cƣ sẽ tăng gấp ba trong vòng bảy năm, hứa hẹn với ngƣời dân cung cấp đất nông nghiệp, giống cây trồng, hệ thống tƣới tiêu mới, giống vật nuôi mới và các hoạt động lâm nghiệp cộng đồng, một hồ chứa thuỷ sản có khả năng hỗ trợ hơn 1.

Mạng lƣới sông ngòi Quốc tế ủy nhiệm hai chuyên gia để xem xét tính khả thi của các giải pháp sinh kế khác nhau này để đề xuất cho các cộng đồng Nakai Plateau. Tuy nhiên kế hoạch phát triển đó mang tính khả thi thấp, khó áp dụng. Công trình của Cục Lâm nghiệp Lào tiếp cận và đi sâu vào phân tích và đánh giá tính khả thi của các phƣơng án giải quyết vấn đề sinh kế ngƣời dân TĐC của Công ty Điện lực NT2. Tuy nhiên chƣa đƣa ra giải pháp để khắc phục tình trạng này[29].

Đáng chú ý là công trình nghiên cứu Ngân hàng Thế giới (WB, 2010): “Natural Resources Management for Sustainable Development: Hydropower and Mining”. Công trình này tiếp cập theo hƣớng quy định của pháp luật về phát triển nguồn nƣớc, trong thông báo của Chính phủ Lào và sự đối thoại với chính quyền về quản lý tài nguyên thiên nhiên, đặc biệt là đối với việc bảo vệ đa dạng hóa sinh kế của ngƣời dân phải có sự bảo quản và sử dụng tài nguyên nƣớc của ngƣời dân cho hợp lý. Bài viết có đƣa ra các nguồn nƣớc cung cấp cho sinh hoạt, tƣới tiêu và phát triển kinh tế của các cộng đồng ngƣời dân là rất quan trọng nhƣng đã bị phá hủy hoặc không an toàn do phát triển của các dự án thủy điện và các dự án khai thác mỏ. Với những tác động này pháp luật của Nhà nƣớc Lào kém quản lý.

Chiến lƣợc của chính phủ dù đƣợc nêu trong chính sách quốc gia là phát triển bền vững cuộc sống ngƣời dân tại các khu vực dự án thủy điện gây ra, tức là nhờ di dân tái định cƣ, phát triển cơ sở hạ 11 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] tầng và cải thiện đời sống ngƣời dân của các dự án thủy điện. Nhƣng các nguyên tắc quản lý thiếu kinh nghiệm, các dự án ít đƣợc áp dụng và thực hiện kém hiệu quả, cuối cùng đời sống ngƣời dân vƣợt xa nhƣ mong muốn “vừa phát triển thủy điện vừa đƣợc phát triển đời sống ngƣời dân”. Bên cạnh đó, công trình nghiên cứ có nêu ra một sốgiải pháp xây dựng của các công trình thủy điện và mỏ để bảo vệ môi trƣờng tự nhiên, đặc biệt nguồn nƣớc tƣới tiêu để phát triển đời sống ngƣời dân. Tuy nhiên, bài viết này chƣa đề cập đến các giải pháp cụ thể về phát triển sinh kế bền vững cho ngƣời dân dƣới tác động của các dự án phát triển tại Lào [32].

Công trình nghiên cứu về “Một số vấn đề về giảm nghèo ở Lào” củaỦy ban Phát triển nông thôn và Xóa đói giảm nghèo Lào(2013). Trong quan điểm giảm nghèo của bài viết này tác giả xác định những thách thức ít nhiều liên quan tới các chính sách giáo dục, sức khỏe và an ninh lƣơng thực, đó có thể là chƣa quan tâm đúng mức của Nhà nƣớc hoặc các nhà tài trợ làm trầm trọng hơn trong xóa đói giảm nghèo giữa nông thôn-thành thị và các cộng đồng với nhau. Đồng thời, chƣa xác định những thách thức trong sinh kế phụ thuộc chủ yếu vào nguồn thu từ tài nguyên thiên nhiên, chẳng hạn nhƣ khí hậu, thủy văn, đất đai và rừng núi. Ngoài ra, có cung cấp thêm các khuyến nghị cho các phƣơng pháp thay thế để cải thiện an ninh lƣơng thực, khả năng giáo dục và bảo vệ sức khỏe để phát triển sinh kế bền vững của ngƣời dân sống ở nông thôn cũng nhƣ các cách thu nhập kinh tế của họ.

Công trình này rất quan trọng cho các công trình nghiên cứu đi sau. Tuy nhiên, kết quả nghiên cứu chƣa làm rõ về mức độ nghèo của dân và xác định định hƣớng từng bƣớc giảm nghèo ở Lào [4]. Một công trình nghiên cứu về“Văn hóa và các dự án tái định cư nông thôn tại Lào” của tác giả Sinavong(2014). Hƣớng tiếp cận này, tác giả tiếp cận sinh kế của ngƣời dân tái định cƣ từ góc độ văn hóa, cụ thể là yếu tố văn hóa 12 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] trong di dân TĐC của dự án thủy điện tại Lào.

Về phƣơng pháp nghiên cứu, tác giả có sử dụng phƣơng pháp đánh giá thông qua các cuộc phỏng vấn, trong đó phỏng vấn các nhà quản lý và cán bộ dự án, phỏng vấn nhóm những ngƣời của dân đứng đầu nhƣ trƣởng thôn, trƣởng lão, trƣởng họ và tiến hành thu thập các tài liệu, báo cáo và dữ liệu cho mục tiêu nghiên cứu. Kết quả nghiên cứu này cho rằng:các yếu tố văn hóa không gắn kết với môi trƣờng sống của ngƣời dân, đặc biệt là trong quá trình di dân và tái định. Với giải pháp, bài viết có nêu dù công tác di dân và tái định cƣ có khó khăn đến mức nào cũng phải xem xét văn hóa thật tốt vì giá trị văn hóa mang tính quyết định sự suy nghĩ của ngƣời dân dẫn tới sự tồn tại của họ. Tuy nhiên, trên cơ sở nghiên cứu này tác giả chỉ mới tiếp cận dƣới dạng những vấn đề biến đổi văn hóa văn hóa của ngƣời dân trong quá trình tái định cƣ của các dự án tại Lào, chƣa đề cập đến các hoạt động sinh kế của ngƣời dân có sự biến đổi ra sao sau tái định cƣ [6].