Chương 1 TỔNG QUAN VỀ BỐN CÔNG ƯỚC GENEVA VỀ BẢO HỘ NẠN NHÂN CHIẾN TRANH VÀ QUYỀN CON NGƯỜI 1. Nhận thức về quyền con người 1. Khái niệm về quyền con người Quyền con người là một khái niệm khá rộng, vì thế, “mỗi một định nghĩa được đưa ra tiếp cận ở một góc độ nhất định, hiện có gần 50 định nghĩa về quyền con người” [21, tr. Theo quan điểm của những người theo trường phái tự nhiên thì cho rằng “nhân quyền là những quyền bẩm sinh, vốn có của con người nếu không được hưởng thì chúng ta sẽ không thể sống như một con người” [23, tr.
Điều này có nghĩa là, dù bạn là ai, bạn mang phong tục tập quán, truyền thống văn hóa nào, bạn là người có chức sắc trong xã hội hay bạn là công dân bình thường, thậm chí bạn thuộc nhóm người dễ bị tổn thương thì không một chủ thể nào, kể cả nhà nước có quyền tước bỏ quyền con người bẩm sinh, vốn có của con người như quyền sống, quyền được mưu cầu hạnh phúc, quyền không bị phân biệt đối xử… Một định nghĩa khác của Văn phòng Cao ủy Liên Hợp Quốc: Quyền con người là những bảo đảm pháp lý phổ quát (universal legal guarantees) có tác dụng bảo vệ các cá nhân và nhóm chống lại những hành động (actions) hoặc sự bỏ mặc (omissions) làm tổn hại đến nhân phẩm, những sự được phép (entitlements) và tự do cơ bản (fundamental freedoms) của con người [23, tr. Điều này có nghĩa là mặc dù quyền con người là bẩm sinh vốn có nhưng chắc chắn sẽ có sự vi phạm nếu không có những quy định của pháp 9 luật để phân định rạch ròi việc được làm gì và không được làm gì, đâu là hợp pháp hay bất hợp pháp. Bởi vì mỗi con người khi sinh ra đều có những số phận khác nhau, cuộc sống vốn dĩ đã không công bằng, có những người mới sinh ra được học hành tử tế, thành đạt, có danh vọng nhưng có những người bị mất cha mẹ, sống côi cút một mình, tương lai tăm tối, có những người bị tật nguyền mãi mãi phải chịu số phận đáng thương, có những người nắm sức mạnh quyền lực nhà nước trong tay, trong khi có những người chỉ là những người dân bình thường. Điều này dẫn tới một tất yếu là xã hội lúc nào cũng phân chia giai cấp: giai cấp nào nắm quyền lực về kinh tế thì nắm những quyền lực khác như: xâm phạm quyền lợi của những giai cấp khác, nên nếu không có pháp luật thì quyền con người nói chung và của nhóm yếu thế nói riêng trong xã hội rất dễ bị xâm phạm.Vì thế quyền con người phải là những bảo đảm pháp lý phổ quát thì mới bảo vệ nhân phẩm, thể chất, tinh thần cho con người.
Như vậy, hai định nghĩa về quyền con người được đưa ra ở các góc độ khác nhau nhưng đều có một quan điểm chung đó là quyền con người là những giá trị cao quý, kết tinh từ nền văn hóa của tất cả các dân tộc trên thế giới, nên cần thiết phải bảo vệ. Ở Việt Nam, vấn đề nhân quyền hay khái niệm quyền con người “là những vấn đề mới mẻ, tồn tại nhiều quan điểm khác nhau nhưng nhìn chung quyền con người là những nhu cầu, lợi ích tự nhiên, vốn có của con người được ghi nhận và bảo vệ trong pháp luật quốc gia và các thỏa thuận pháp lý quốc tế” [23, tr. Theo Luật Nhân quyền quốc tế, quyền của một con người có hai nhóm quyền chính: (i) nhóm quyền dân sự, chính trị và (ii) nhóm các quyền kinh tế, xã hội, văn hóa. Nhóm quyền dân sự và chính trị bao gồm các quyền: quyền không bị phân biệt đối xử, được thừa nhận và bình đẳng trước pháp luật; quyền sống; quyền được bảo vệ không bị tra tấn, đối xử hoặc trừng phạt tàn 10 bạo, vô nhân đạo hoặc hạ nhục; quyền được bảo vệ khỏi bị bắt làm nô lệ hay nô dịch; quyền được bảo vệ khỏi bị bắt, giam giữ tùy tiện; quyền được đối xử nhân đạo và tôn trọng nhân phẩm của người bị tước tự do; quyền về xét xử công bằng; quyền tự do đi lại, cư trú; quyền được bảo vệ đời tư; quyền tự do chính kiến, niềm tin, tín ngưỡng, tôn giáo; quyền tự do ý kiến và biểu đạt; quyền kết hôn, lập gia đình và bình đẳng trong hôn nhân, quyền tự do lập hội, quyền tham gia vào đời sống chính trị.
Nhóm quyền kinh tế, văn hóa và xã hội bao gồm: quyền được hưởng và duy trì tiêu chuẩn sống thích đáng; quyền làm việc và hưởng thù lao công bằng, hợp lý; quyền được hưởng an sinh xã hội, quyền được hỗ trợ về gia đình, quyền về sức khỏe, quyền được giáo dục. Tính cấp thiết bảo vệ quyền con người trong bối cảnh xung đột vũ trang Thứ nhất, chiến tranh tất yếu gây ra nhiều mất mát, đau thương về con người Theo số liệu của Bộ quốc phòng và một số tài liệu khác, trong chiến tranh thế giới thứ nhất: 8 triệu binh sĩ bị chết, 15 triệu người bị thương nặng, trong đó 7 triệu người bị tàn phế suốt đời, đa số những người này lại đang ở độ tuổi thanh xuân, lực lượng lao động chính. Chiến tranh còn gây ra nạn đói, bệnh tật và dân thường cũng phải chịu thảm hoạ. Nếu kể cả dân thường thì chiến tranh thế giới nhất đã gây thương vong cho khoảng 33 triệu người kể cả binh lính và dân thường.
Tác hại của chiến tranh thế giới hai còn lớn hơn nhiều với số lượng hơn 60 triệu người chết trong đó: Liên Xô 27 triệu, Trung Quốc 13,5 triệu, Ba Lan 6 triệu, Đức 7,3 triệu, Nhật 2,1 triệu, Nam Tư 1,6 triệu, hơn 70 quốc gia với 1700 triệu người đã bị lôi cuốn vào vòng chiến, khoảng 60 triệu người chết, 90 triệu người tàn phế và nhiều làng mạc, thành phố bị phá hủy. Qua số liệu chúng ta thấy rằng chiến tranh đã gây ra một hậu quả vô cùng nặng nề đối với nhân loại [36]. Trong chiến tranh Việt Nam,“quân Mỹ đã rải xuống Việt Nam một số 11 lượng lớn chất đi-ô-xin và vũ khí hủy diệt. Hậu quả làm hàng triệu người bị chết, mang thương tật, đặc biệt 150.000 trẻ em thế hệ thứ hai, thứ ba bị di chứng chất độc đang từng ngày đau đớn.
Sau khi chiến tranh kết thúc, các nạn nhân đã và đang chết dần chết mòn, đau đớn cả về thể xác lẫn tinh thần. Trong số họ, có rất nhiều cảnh ngộ bi đát, tuyệt vọng vì bệnh tật giày vò, cô đơn. Hàng trăm nghìn nạn nhân đã chết, hàng trăm nghìn người đang vật lộn với bệnh tật hiểm nghèo, hàng trăm nghìn trẻ em bị dị dạng, dị tật bẩm sinh, sống đời sống thực vật. Thứ hai, kinh tế kiệt quệ, thiệt hại lớn về tài sản Cũng theo ghi chép từ nguồn tài liệu trên, chiến tranh thế giới thứ nhất kết thúc, thiệt hại về vật chất khoảng 260 tỉ USD.
Chi phí quân sự trực tiếp của các nước tham chiến khoảng 208 tỉ USD. Mức tăng trưởng của Châu Âu bị chiến tranh thế giới nhất làm chậm lại khoảng 8 năm. Chiến tranh thế giới thứ hai kết thúc, hàng triệu người dân và người tị nạn châu Âu bị mất nhà cửa. Nền kinh tế cả châu lục sụp đổ, phần lớn các hạ tầng công nghiệp bị phá hủy.
Liên Xô bị ảnh hưởng nặng nề nhất với thiệt hại của nền kinh tế lên đến 30%. Về vật chất, các nước tham chiến đã chi khoảng 1384 tỉ USD. Thiệt hại do chiến tranh tàn phá toàn thế giới thì không tính nổi. Riêng Liên Xô 1710 thành phố, 70000 làng, 32000 nhà máy bị tàn phá hoặc thiêu huỷ.
Ở Nhật Bản, 70 thành phố bị không quân Mĩ oanh kích trong đó có 2 thành phố bị ném bom nguyên tử. Thiệt hại do bọn phát xít Đức gây ra ở Châu Âu không thống kê nổi. Những thiệt hại về văn hoá, văn minh cũng rất nặng nề [36]. Thứ ba, môi trường bị phá hủy nghiêm trọng.
Chiến tranh hiện đại với sức công phá của các vũ khí sát thương, nó không những gây ra những tổn thất nặng nề về con người, vật chất, mà còn tàn phá môi trường một cách nghiêm trọng. “Chẳng hạn, trong 10 năm, từ 12 năm 1961 - 1971, quân đội Mỹ đã rải 80 triệu lít chất diệt cỏ xuống khoảng 1/4 diện tích toàn miền Nam Việt Nam, trong đó chủ yếu là chất độc da cam có chứa 366 kg chất điôxin” [5].Với số lượng rất lớn chất độc hoá học đã rải, lặp đi lặp lại nhiều lần trong quãng thời gian dài với nồng độ cao, không những đã làm chết cây cối, động vật mà còn gây ô nhiễm môi trường trong một thời gian dài và làm đảo lộn các hệ sinh thái tự nhiên. Sự tàn phá đó gọi là cuộc chiến tranh huỷ diệt môi trường, huỷ diệt hệ sinh thái và con người ở Việt Nam. Thứ tư, một tất yếu khách quan khi xung đột xảy ra là quyền con người bị thu hẹp, hạn chế hơn so với quyền con người trong thời bình: Mỗi con người sinh ra đều có các quyền cơ bản của một con người vì đơn giản họ là con người.
Sinh ra họ có quyền được sống, được quyền mưu cầu hạnh phúc, được xét xử công bằng, được bảo vệ quyền sức khỏe. Quyền sống với tư cách là một trong những quyền cơ bản nhất của con người được quy định trong Luật Nhân quyền quốc tế thì trong Luật Geneva, đối phương cầm súng tước đoạt mạng sống của nhau là hợp pháp, bên cạnh đó, còn tồn tại tình trạng thường dân bị giết, tù binh, hàng binh bị tra tấn, bị đối xử phi nhân đạo, rơi vào lỗ đen của pháp luật mà không được xét xử thông qua một tòa án xảy ra phổ biến trong các cuộc chiến. Bên cạnh đó, theo Luật Nhân quyền quốc tế, mọi cá nhân mà tước đoạt tự do của người khác thì phải chịu tố tụng (ngoại trừ một số ngoại lệ) còn trong Luật Geneva, luật vẫn cho phép các nhà nước giam giữ tù binh chiến tranh, có thể giam giữ một số dân thường vì lí do an ninh. Đặc biệt, trong quá trình tố tụng có một số điểm khác biệt, về mặt lí luận, cả hai luật đều quy định bị cáo đều có quyền bào chữa.
Quyền bào chữa của bị cáo vi phạm pháp luật trong xung đột vũ trang thông thường bị xử tại tòa án đối phương tức là kẻ thù trước đó của mình, bất đồng ngôn ngữ thì quyền lợi của các bị cáo sẽ gặp 13 nhiều khó khăn trong việc bảo vệ quyền lợi của mình.