Luận văn: Bắc Sứ Thông Lục (北使通錄) và Giao lưu học thuật Việt-Trung TK 18

Khám phá luận văn thạc sĩ Bắc Sứ Thông Lục và giao lưu học thuật Việt - Trung thế kỷ XVIII, phân tích ảnh hưởng văn hóa và lịch sử.

• Tác giả: Nguyễn Thị Tuyết
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Kim Sơn
• Trường học: Trường Đại Học Khoa Học Xã Hội Và Nhân Văn
• Chuyên ngành: Hán Nôm
• Đề tài: Bắc Sứ Thông Lục 北使通錄 Và Giao Lưu Học Thuật Việt – Trung Thế Kỉ XVIII
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2013
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• QUY ƯỚC KÍ HIỆU, VIẾT TẮT, VIẾT SỐ
• Lý do nghiên cứu
• Đối tượng nghiên cứu
• Lịch sử vấn đề nghiên cứu
• Mục tiêu nghiên cứu
• Phương pháp nghiên cứu
• Kết cấu luận văn
• Đóng góp của luận văn
• 1. CHƯƠNG 1: LÊ QUÝ ĐÔN VÀ VĂN BẢN BẮC SỨ THÔNG LỤC 北使通錄
• 1.1. Lê Quý Đôn 黎貴惇 – cuộc đời và sự nghiệp trước thuật
• 1.1.1. Tiểu sử Lê Quý Đôn
• 1.1.2. Sự nghiệp trước thuật của Lê Quý Đôn
• 1.2. Văn bản Bắc sứ thông lục 北使通錄
• 1.2.1. Khảo sát văn bản học
• 1.2.1.1. Tình hình văn bản
• 1.2.1.2. Niên đại tác phẩm và văn bản
• 1.2.1.3. Về các bản dịch Bắc sứ thông lục 北使通錄
• 1.2.2. Nội dung văn bản Bắc sứ thông lục 北使通錄
• 1.2.2.1. Nội dung Bắc sứ thông lục quyển một
• 1.2.2.2. Nội dung Bắc sứ thông lục quyển bốn
• 1.2.2.3. Sơ lược nội dung Bắc sứ thông lục quyển hai và quyển ba
• 1.2.2.4. Phác họa toàn trình đi về của đoàn sứ
• 1.2.3. Giá trị tác phẩm Bắc sứ thông lục 北使通錄
• 1.2.3.1. Giá trị bang giao
• 1.2.3.2. Giá trị lịch sử
• 1.2.3.3. Giá trị văn học
• 1.2.3.4. Giá trị học thuật
• 1.3. Tiểu kết chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: GIAO LƯU HỌC THUẬT VIỆT - TRUNG THẾ KỈ XVIII NHÌN TỪ VĂN BẢN BẮC SỨ THÔNG LỤC 北使通錄
• 2.1. Bối cảnh văn hóa xã hội và học thuật Việt - Trung thế kỉ XVIII
• 2.1.1. Bối cảnh văn hóa xã hội và học thuật ở Trung Quốc thế kỉ XVIII
• 2.1.2. Bối cảnh văn hóa xã hội và học thuật ở Việt Nam thế kỉ XVIII
• 2.2. Trao đổi học thuật giữa Sứ thần Việt Nam và quan viên Trung Quốc
• 2.2.1. Thống kê các buổi trao đổi học thuật trong Bắc sứ thông lục quyển bốn
• 2.2.2. Các nhân vật chủ yếu tham gia bút đàm của hai nước Việt - Trung
• 2.2.2.1. Các Sứ thần Việt Nam
• 2.2.2.2. Các quan lại Trung Quốc
• 2.2.3. Nội dung các cuộc bút đàm giao lưu học thuật Việt - Trung
• 2.2.3.1. Trao đổi về một số vấn đề Triết học
• 2.2.3.2. Bút đàm về Kinh học
• 2.2.3.3. Bút đàm về chế độ triều chính, khoa cử
• 2.2.3.4. Bút đàm về lịch sử địa lý biên cương
• 2.2.3.5. Bút đàm về văn hóa phong tục
• 2.2.3.6. Sự coi trọng phương pháp khảo chứng và bác dẫn tư liệu
• 2.2.3.7. Các Sứ thần nước ta mua nhiều sách Trung Quốc về nước
• 2.2.4. Một số hoạt động giao lưu học thuật Bắc sứ thông lục quyển một và quyển bốn không ghi chép được
• 2.2.4.1. Một số hoạt động trao đổi học thuật với nhân sĩ Trung Quốc
• 2.2.4.2. Giao lưu học thuật với Sứ thần Hàn Quốc và Cống sinh Nhật Bản
• 2.2.4.3. Xướng họa và đàm luận thơ ca
• 2.3. Bước đầu so sánh hoạt động trao đổi học thuật của đoàn sứ với các chuyến đi sứ trước và sau năm 1760 - 1762 trong thế kỉ XVIII
• 2.3.1. Hoạt động học thuật của các đoàn sứ từ đầu thế kỉ XVIII đến trước 1760
• 2.3.2. Hoạt động học thuật của các đoàn sứ từ 1762 đến hết thế kỉ XVIII
• 2.4. Tiểu kết chương 2
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về luận văn thạc sĩ Bắc sứ thông lục 北使通錄

Luận văn thạc sĩ Bắc sứ thông lục 北使通錄 là một tác phẩm quan trọng trong nghiên cứu văn hóa và giao lưu học thuật giữa Việt Nam và Trung Quốc thế kỷ XVIII. Tác phẩm này không chỉ ghi lại những chuyến đi sứ của Lê Quý Đôn mà còn phản ánh những hoạt động học thuật, văn hóa giữa hai nước. Nội dung của luận văn tập trung vào việc phân tích các khía cạnh lịch sử, văn hóa và học thuật trong bối cảnh xã hội của thời kỳ này.

1.1. Lịch sử hình thành và phát triển của Bắc sứ thông lục

Bắc sứ thông lục được viết trong bối cảnh lịch sử đặc biệt của thế kỷ XVIII, khi mà các chuyến đi sứ giữa Việt Nam và Trung Quốc diễn ra thường xuyên. Tác phẩm này không chỉ là một tài liệu lịch sử mà còn là một nguồn tư liệu quý giá cho việc nghiên cứu văn hóa và học thuật của hai nước.

1.2. Vai trò của Lê Quý Đôn trong Bắc sứ thông lục

Lê Quý Đôn là một nhân vật quan trọng trong lịch sử văn hóa Việt Nam. Ông không chỉ là một nhà thơ, nhà văn mà còn là một nhà học giả có tầm ảnh hưởng lớn. Trong Bắc sứ thông lục, ông đã ghi lại những trải nghiệm và kiến thức của mình trong các cuộc giao lưu học thuật với các quan lại Trung Quốc.

II. Vấn đề giao lưu học thuật Việt Trung thế kỷ XVIII

Giao lưu học thuật giữa Việt Nam và Trung Quốc trong thế kỷ XVIII diễn ra trong bối cảnh chính trị và xã hội phức tạp. Các sứ thần Việt Nam đã có nhiều cuộc trao đổi học thuật với các quan lại Trung Quốc, từ đó tạo ra những ảnh hưởng sâu sắc đến văn hóa và tri thức của cả hai nước.

2.1. Bối cảnh xã hội và văn hóa Việt Trung

Thế kỷ XVIII là thời kỳ phát triển mạnh mẽ của Nho học tại Trung Quốc, đồng thời cũng là thời kỳ mà Việt Nam đang tìm kiếm những giá trị văn hóa và học thuật mới. Sự giao thoa giữa hai nền văn hóa này đã tạo ra những cơ hội và thách thức cho cả hai bên.

2.2. Những thách thức trong giao lưu học thuật

Mặc dù có nhiều cơ hội giao lưu, nhưng cũng tồn tại không ít thách thức trong việc tiếp nhận và trao đổi tri thức giữa hai nước. Sự khác biệt về ngôn ngữ, văn hóa và tư tưởng đã tạo ra những rào cản nhất định trong quá trình giao lưu học thuật.

III. Phương pháp nghiên cứu trong luận văn Bắc sứ thông lục

Luận văn sử dụng nhiều phương pháp nghiên cứu khác nhau để phân tích và đánh giá nội dung của Bắc sứ thông lục. Các phương pháp này bao gồm phương pháp văn bản học, phương pháp thống kê và phân tích, cũng như phương pháp liên ngành.

3.1. Phương pháp văn bản học

Phương pháp văn bản học được sử dụng để khảo cứu và phân tích nội dung của Bắc sứ thông lục. Qua đó, giúp làm rõ những giá trị lịch sử và văn hóa mà tác phẩm mang lại.

3.2. Phương pháp thống kê và phân tích

Phương pháp này giúp tổng hợp và phân tích các dữ liệu liên quan đến hoạt động giao lưu học thuật giữa Việt Nam và Trung Quốc, từ đó đưa ra những nhận định chính xác về tình hình học thuật của thời kỳ này.

IV. Ứng dụng thực tiễn của nghiên cứu Bắc sứ thông lục

Nghiên cứu Bắc sứ thông lục không chỉ có giá trị về mặt học thuật mà còn có thể ứng dụng vào việc phát triển quan hệ văn hóa và học thuật giữa Việt Nam và Trung Quốc trong hiện tại. Những bài học từ quá khứ có thể giúp định hình các chính sách giao lưu văn hóa trong tương lai.

4.1. Giá trị lịch sử và văn hóa

Bắc sứ thông lục cung cấp cái nhìn sâu sắc về lịch sử và văn hóa của hai nước, từ đó giúp các nhà nghiên cứu và học giả có thể hiểu rõ hơn về mối quan hệ giữa Việt Nam và Trung Quốc.

4.2. Khuyến khích giao lưu học thuật hiện đại

Nghiên cứu này có thể khuyến khích các hoạt động giao lưu học thuật hiện đại giữa hai nước, từ đó tạo ra những cơ hội hợp tác trong nhiều lĩnh vực khác nhau.

V. Kết luận và triển vọng nghiên cứu Bắc sứ thông lục

Luận văn Bắc sứ thông lục không chỉ là một tài liệu quý giá trong nghiên cứu văn hóa và học thuật mà còn mở ra nhiều hướng nghiên cứu mới cho các thế hệ sau. Việc tiếp tục khai thác và nghiên cứu sâu hơn về tác phẩm này sẽ giúp làm phong phú thêm kho tàng tri thức của nhân loại.

5.1. Tầm quan trọng của Bắc sứ thông lục trong nghiên cứu văn hóa

Bắc sứ thông lục là một trong những tài liệu quan trọng nhất phản ánh mối quan hệ văn hóa giữa Việt Nam và Trung Quốc, từ đó giúp các nhà nghiên cứu có cái nhìn tổng quan về lịch sử giao lưu văn hóa.

5.2. Hướng nghiên cứu tương lai

Các nghiên cứu trong tương lai có thể tập trung vào việc so sánh Bắc sứ thông lục với các tài liệu khác để làm rõ hơn về những ảnh hưởng của nó đối với văn hóa và học thuật của hai nước.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong lịch sử bang giao Việt Nam - Trung Quốc thế kỷ XVIII, chuyến đi sứ năm Canh Thìn 1760 kéo dài đến năm Nhâm Ngọ 1762 là một mốc son đặc biệt rực rỡ về mặt giao lưu học thuật. Được ghi chép tường tận trong tác phẩm Bắc sứ thông lục ký hiệu A.179 gồm 354 trang với gần 60.000 chữ Hán, công trình của sứ thần Lê Quý Đôn là pho tư liệu độc bản vô giá. Vấn đề nghiên cứu trọng tâm của luận văn xuất phát từ một khoảng trống học thuật: phần lớn các công trình trước đây chỉ tập trung khảo sát thể chế triều cống, thơ văn đi sứ hoặc lộ trình ngoại giao đơn thuần mà chưa đi sâu đánh giá hoạt động trao đổi học thuật mang tính chuyên sâu giữa các sứ thần Việt Nam và giới quan lại, học giả Trung Hoa.

Mục tiêu cụ thể của luận văn là tiến hành khảo cứu văn bản học, dịch thuật chú giải toàn diện tác phẩm, đồng thời phục dựng bức tranh giao lưu học thuật song phương trong không gian văn hóa Đông Á thế kỷ XVIII. Phạm vi nghiên cứu bao quát toàn bộ tiến trình trù bị kéo dài hơn 1 năm từ mùa đông 1758 đến cuối năm 1759, cùng hành trình thực địa 2 năm qua hơn 5 tỉnh lớn của Trung Quốc như Giang Tô, An Huy, Giang Tây, Hồ Bắc, Hồ Nam và Quảng Tây. Ý nghĩa của nghiên cứu thể hiện qua việc lượng hóa các dữ liệu lịch sử, phân tích hơn 10 chủ đề học thuật lớn từ Kinh học, Triết học đến Địa lý và Thể chế, qua đó định vị vững chắc tiềm lực tri thức của Đại Việt trong khu vực.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng 2 hệ thống lý thuyết nền tảng: Lý thuyết giao lưu văn hóa khu vực đồng văn Đông Á và Lý thuyết Thực học - Khảo chứng học đời Minh - Thanh. Trong đó, tác giả tiếp cận mô hình giao lưu văn hóa đa chiều, phân tích hiện tượng tiếp xúc học thuật không chỉ giới hạn giữa Đại Việt và Trung Hoa mà còn mở rộng trong bối cảnh cuộc hội ngộ giữa sứ thần Việt Nam, Triều Tiên và cống sinh Nhật Bản.

Khung phân tích tập trung vào 4 khái niệm then chốt:

1. Bút đàm học thuật: Hình thức trao đổi tư tưởng, văn chương và học thuật trực tiếp thông qua văn tự chữ Hán giữa các trí thức không cùng tiếng nói.
2. Thực học Nho gia: Khuynh hướng tư tưởng đề cao tính thực tiễn, khảo biện thư tịch, phê phán tính chất viển vông của Tống Nho.
3. Văn bản học Hán Nôm: Hệ thống phương pháp giám định niên đại, khảo sát húy tự và đối chiếu dị bản văn tự cổ.
4. Thể chế bang giao triều cống: Khung khổ quan hệ ngoại giao chính thống quy định nghi lễ, phẩm cấp và trách nhiệm ngoại giao phong kiến.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu chính là văn bản chép tay độc bản Bắc sứ thông lục A.179 khổ 28 x 16cm, kết hợp đối chiếu với hệ thống tư liệu bổ trợ gồm 4 tác phẩm tiêu biểu của Lê Quý Đôn: Quần thư khảo biện A.252 gồm hơn 60.000 chữ, Thánh mô hiền phạm lục VHv.275 gồm 12 quyển, Quế Đường thi vựng tuyển toàn tập VHv.2341 tập hợp 514 bài thơ và bộ bách khoa toàn thư Kiến văn tiểu lục.

Phương pháp nghiên cứu kết hợp chặt chẽ giữa văn bản học, liên văn bản, thống kê - phân tích - tổng hợp và phương pháp sử học liên ngành. Cỡ mẫu nghiên cứu bao gồm toàn bộ 91 tờ của quyển 1 và 86 tờ của quyển 4 còn lưu giữ. Phương pháp chọn mẫu toàn bộ được áp dụng bắt buộc do tính chất độc bản của văn bản lưu trữ tại Viện Nghiên cứu Hán Nôm. Lý do lựa chọn phương pháp văn bản học kết hợp liên văn bản là nhằm giải mã chính xác các lớp văn tự bị kiêng húy, xác định thời điểm sao chép và làm rõ mối liên hệ giữa các trước tác của Lê Quý Đôn với các cuộc thảo luận học thuật trên đường đi sứ.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, về mặt văn bản học, nghiên cứu chứng minh bản chép tay A.179 dày 354 trang hiện nay là bản sao chép lại từ thời vua Thành Thái giai đoạn 1889 - 1907 cho đến trước năm 1957. Căn cứ xác thực là sự xuất hiện của các chữ kiêng húy thời Lê Trung Hưng như chữ cửu và chữ đề tại 10 vị trí khác nhau ở quyển 1, cùng hiện tượng đổi chữ thì thành chữ thìn kiêng húy vua Tự Đức tại 5 vị trí ở quyển 4, kết hợp với các con dấu kiểm kê của Viện Viễn Đông Bác Cổ thành lập năm 1900.

Thứ hai, công tác tổ chức hậu cần và tài chính của đoàn sứ được ghi chép cực kỳ chi tiết. Phái đoàn chính thức gồm 25 thành viên gồm 3 Bồi thần, 9 Hành nhân và 13 Tùy nhân. Ngân sách thuê phu dịch lên tới 2.445 quan tiền, huy động 240 phu gánh cho các đoàn tiền trạm, cùng 84 phu gánh công trang và 675 phu gánh tư trang. Triều đình đã cấp phát 148 lạng bạc, hơn 274 quan tiền các loại, 152 bình nước mắm và 25 lạng bạc mua sắm dược liệu, bút mực.

Thứ ba, hoạt động bút đàm học thuật diễn ra với tần suất dày đặc và chất lượng học thuật đỉnh cao. Riêng trong tháng 8 năm Tân Tỵ 1761, Phó sứ Lê Quý Đôn đã thực hiện 4 cuộc bút đàm chuyên sâu với Khâm sai Tần Triều Vu về Kinh Thi, cơ cấu thi cử và đặc biệt là việc hiệu đính, viết lời tựa cho 2 bộ sách đồ sộ Quần thư khảo biện và Thánh mô hiền phạm lục.

Thứ tư, tác phẩm phản ánh chân thực mặt trái của xã hội phong kiến nhà Thanh thời Càn Long. Tiến độ hồi hương của sứ đoàn bị chậm trễ hơn 5 tháng, nguyên nhân trực tiếp do các chủ thuyền câu kết với viên quản gia của quan Khâm sai để dừng đỗ buôn lậu muối với giá 28 đồng tiền một cân tại khắp các bến sông vùng Giang Nam.

Thảo luận kết quả

Khi xem xét toàn bộ diễn trình, các dữ liệu có thể được mô hình hóa sinh động qua biểu đồ đường thể hiện tốc độ di chuyển dọc sông Tiêu Tương và hồ Động Đình, kết hợp cùng bảng ma trận phân loại 5 chủ đề bút đàm chính. Nguyên nhân của sự bùng nổ giao lưu học thuật nằm ở sự trỗi dậy của trào lưu Thực học và Khảo chứng học tại Trung Quốc, gặp gỡ tư tưởng duy lý, bác học của Lê Quý Đôn. So sánh với các đoàn sứ giai đoạn đầu thế kỷ XVIII trước năm 1760 và giai đoạn sau năm 1762, chuyến đi sứ này vượt trội hoàn toàn về chiều sâu học thuật. Thay vì chỉ dừng lại ở nghi thức xướng họa thơ ca ngoại giao thông thường, đoàn sứ Việt Nam đã chủ động xuất bản, giới thiệu các công trình học thuật tầm cỡ, buộc giới quan chức và học giả Trung Hoa phải thay đổi hoàn toàn cái nhìn về tiềm lực văn hiến của Đại Việt.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Đẩy mạnh số hóa và công bố toàn bộ 79 tác phẩm thuộc tổng tập Việt Nam Hán văn Yên hành trong giai đoạn 2026 - 2028 nhằm tạo cơ sở dữ liệu mở phục vụ nghiên cứu quốc tế, do Viện Nghiên cứu Hán Nôm chủ trì thực hiện.
2. Tăng cường ứng dụng phương pháp tiếp cận liên ngành giữa Văn bản học, Sử học và Quan hệ quốc tế, nâng tỷ lệ các đề tài nghiên cứu tư liệu đi sứ trong các cơ sở giáo dục đại học lên mức 25% trong vòng 3 năm tới.
3. Thiết lập mạng lưới hợp tác học thuật trực tuyến kết nối hơn 50 chuyên gia nghiên cứu Hán Nôm và Đông Á học tại Việt Nam, Trung Quốc, Hàn Quốc và Nhật Bản trong vòng 18 tháng nhằm làm sáng tỏ các mối quan hệ học thuật đa phương thời trung đại.
4. Triển khai dự án phục chế khẩn cấp và bảo quản vật lý đối với hơn 40% khối tài liệu Hán Nôm quý hiếm đang trong tình trạng rách ố tại các kho lưu trữ chuyên ngành trước năm 2030.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Các nhà nghiên cứu Hán Nôm và Văn bản học: Nắm bắt phương pháp giám định niên đại bản sao, kỹ thuật tra cứu húy tự từ thời Lê Trung Hưng đến thời Nguyễn trên mẫu tư liệu 354 trang.
2. Giảng viên và nghiên cứu sinh chuyên ngành Lịch sử, Quan hệ quốc tế: Khai thác trường hợp nghiên cứu điển hình về ngoại giao triều cống, thực tiễn bang giao và chiến lược ngoại giao văn hóa thế kỷ XVIII.
3. Giới nghiên cứu tư tưởng, văn học trung đại và cuộc đời danh nhân: Tiếp cận nguồn sử liệu gốc để làm sáng tỏ quá trình hình thành tư duy bách khoa cùng gần 50 công trình trước tác của Bảng nhãn Lê Quý Đôn.
4. Chuyên viên thư viện, trung tâm lưu trữ và bảo tồn di sản: Áp dụng kinh nghiệm xử lý tài liệu độc bản, phân loại ấn triện cổ của Viện Viễn Đông Bác Cổ và quản lý hồ sơ thư tịch Hán Nôm.

Câu hỏi thường gặp

Văn bản Bắc sứ thông lục A.179 hiện lưu trữ có phải là bản gốc của Lê Quý Đôn không? Không, đây là bản chép tay sao chép lại khoảng từ thời Thành Thái năm 1889 đến trước năm 1957. Bằng chứng là văn bản chứa các chữ kiêng húy vua Tự Đức thời Thành Thái và đóng dấu kiểm kê của Viện Viễn Đông Bác Cổ thành lập năm 1900.

Quy mô nhân sự của sứ đoàn Đại Việt năm 1760 được tổ chức như thế nào? Sứ đoàn chính thức gồm 25 người, đứng đầu là Chánh sứ Trần Huy Mật cùng 2 Phó sứ Lê Quý Đôn và Trịnh Xuân Thụ, hỗ trợ bởi 9 Hành nhân chuyên trách thông sự, y viện, thư ký và 13 Tùy nhân phục vụ.

Tại sao hành trình trở về nước của sứ bộ lại bị kéo dài nhiều tháng? Nguyên nhân chủ yếu do các chủ thuyền lợi dụng việc hộ tống để buôn lậu muối tại 2 tỉnh Giang Tô và An Huy nhằm thu lợi 28 tiền mỗi cân, cố tình trì hoãn khởi hành dù gặp gió thuận.

Các tác phẩm nào của Lê Quý Đôn được đưa ra đàm luận trực tiếp với học giả nhà Thanh? Hai tác phẩm trọng tâm được đưa ra thảo luận sâu là Quần thư khảo biện gồm 2 quyển hơn 60.000 chữ và Thánh mô hiền phạm lục gồm 12 quyển, cả hai đều nhận được sự tán thưởng và đề tựa từ Khâm sai Tần Triều Vu.

Chuyến đi sứ 1760 - 1762 có tác động gì đến sự nghiệp trước thuật của Lê Quý Đôn? Chuyến đi giúp ông tiếp cận kho sách đồ sộ của đời Thanh, trực tiếp đàm luận với các tiến sĩ Trung Hoa và sứ thần Triều Tiên, tạo bước ngoặt để ông hoàn thành các bộ bách khoa thư đồ sộ như Kiến văn tiểu lục năm 1777 và Vân đài loại ngữ năm 1773.

Kết luận

• Khẳng định giá trị lịch sử và văn bản học của bản chép tay độc bản Bắc sứ thông lục A.179 gồm 354 trang ghi chép toàn diện hành trình đi sứ 1760 - 1762.
• Làm rõ quy mô chuẩn bị ngoại giao công phu kéo dài hơn 1 năm với kinh phí hàng nghìn quan tiền cùng 25 thành viên chính thức.
• Phục dựng diện mạo giao lưu học thuật đỉnh cao thông qua hàng loạt cuộc bút đàm chuyên sâu về Kinh học, Triết học và Lịch sử.
• Cung cấp góc nhìn thực tiễn về bối cảnh kinh tế, tệ buôn muối và đời sống xã hội Trung Quốc dưới thời Càn Long.
• Nâng cao vị thế văn hiến và tiềm lực học thuật của trí thức Đại Việt trong không gian văn hóa Đông Á thế kỷ XVIII.

Công trình là tài liệu tham khảo thiết yếu cho việc nghiên cứu lịch sử văn hóa và ngoại giao cổ trung đại. Các nhà nghiên cứu và học viên quan tâm có thể tiếp cận trọn vẹn bản dịch chú chi tiết tại Thư viện Viện Nghiên cứu Hán Nôm để đào sâu thêm những giá trị học thuật đặc sắc của di sản này.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: LÊ QUÝ ĐÔN VÀ VĂN BẢN BẮC SỨ THÔNG LỤC 北使通錄 A.179 Ở chƣơng một, chúng tôi trình bày hai nội dung lớn: Giới thiệu cuộc đời - sự nghiệp trƣớc thuật của Lê Quý Đôn và các vấn đề về văn bản Bắc sứ thông lục A. Cuộc đời sự nghiệp Lê Quý Đôn đã đƣợc nhiều ngƣời nghiên cứu, ở đây chúng tôi tìm hiểu và đặc biệt nhấn mạnh vai trò sự kiện đi sứ năm 1760 -1762 đối với sự nghiệp quan trƣờng và trƣớc thuật của ông. Tiếp đến chúng tôi tiến hành mô tả khảo cứu văn bản học, đọc hiểu xuyên suốt các nội dung và giá trị tác phẩm Bắc sứ thông lục. Lê Quý Đôn 黎貴惇 – cuộc đời và sự nghiệp trước thuật 1.

Tiểu sử Lê Quý Đôn Nhìn lại lịch sử cổ trung đại của dân tộc, mỗi ngƣời dân Việt Nam đều vô cùng biết ơn ông cha ta đã vất vả kiên cƣờng xây dựng gìn giữ giang sơn đất nƣớc và bản sắc dân tộc. Lịch sử ghi chép vô vàn những ngƣời có công lao với đất nƣớc, sáng chói tên tuổi nhiều vị anh hùng dân tộc, danh nhân văn hóa. Trong đó Lê Quý Đôn đƣợc biết đến với tƣ cách một danh nhân văn hóa, một tác gia có cống hiến lớn nhất cho nền văn hóa học thuật Việt Nam trong thế kỷ XVIII. Gia tộc Lê Quý Đôn sinh ngày mồng 5 tháng 7 năm Bính Ngọ (tức ngày 2 tháng 8 năm 1726) tại phƣờng Bích Câu, Thăng Long.

Ông tên khai sinh là Lê Danh Phƣơng, tên hiệu là Quế Đƣờng, tên tự là Doãn Hậu. Ông xuất thân trong một gia đình khoa bảng giàu có đƣơng thời. Cụ tổ Lê Quý Đôn là Phúc Thiện công, vốn là ngƣời huyện Đông Ngàn, trấn Kinh Bắc, sau di cƣ đến ở làng Phú Hiếu, Diên Hà, 11 Thái Bình. Cụ Phúc Thiện công sinh ra cụ Phúc Lý là ông nội của Lê Quý Đôn, nhà nghèo nhƣng chăm chỉ học hành, thi đỗ Sinh đồ rồi làm nghề dạy học.

Cha Lê Quý Đôn là Lê Trọng Thứ [1694 – 1781], tính tình ngay thẳng, trung trực và nghiêm khắc. Ông Trọng Thứ đỗ Tiến sĩ năm Bính Thìn [1724], làm quan đại thần có danh tiếng trong triều, từng giữ nhiều trọng trách nhƣ: Cấp sự trung bộ Hình, Tri Công phiên ở phủ chúa, Nhập thị Bồi tụng, Tả chính ngôn, Giám sát ngự sử Hải Dƣơng, Đông Các đại học sĩ, Phó đô ngự sử, Công bộ Tả Thị lang, Hình bộ Thƣợng thƣ… Lê Trọng Thứ đƣợc ban tƣớc Diên Phƣơng bá, sau thăng là Diễn Phái hầu, sau khi mất phong hàm Thái bảo, tƣớc Hà quận công. Mẹ Lê Quý Đôn là bà Trƣơng Thị Ích – con gái thứ ba của cụ Trƣơng Minh Lƣợng. Cụ Trƣơng đỗ Tiến sĩ năm Canh Thìn, niên hiệu Chính Hoà thứ 21 [1700], từng đƣợc phong Hoàng tín Đại phu, giữ chức Công bộ Tả Thị lang, tƣớc Hoàng Công hầu.

Lê Quý Đôn có tám anh em trai và mƣời hai chị em gái. Lê Quý Đôn là anh cả, em trai thứ hai là Đình Thái, giữ chức Câu kê Công phiên, tặng Tham chính Quảng Yên, em thứ ba là Quý Hằng đƣợc tiến triều, giữ chức Đông các học sĩ, em thứ tƣ là Trọng Quản giữ chức Hiến sát phó sứ Hải Dƣơng, em trai thứ năm là Trọng Tiến giữ chức Chỉ huy đồng tri, tƣớc bá, em trai thứ sáu là Quý Tự làm Trung Úy, em trai thứ bảy là Quý Điêu làm Trung uý, em trai thứ tám là Quý Ngạc giữ chức Mậu lâm lang. chị em gái 10 ngƣời đều gả cho nhà danh gia vọng tộc. Đức nghiệp của tổ tiên dòng họ, sự nghiêm khắc chú trọng giáo dục và đạo đức chính trực của thân phụ Lê Quý Đôn đã ảnh hƣởng trực tiếp sâu sắc đến cuộc đời ông.

Tuổi thơ thông minh hiếu học, sớm được giáo dục nghiêm ngặt Nhiều sách sử truyền thuyết ghi chép, ngay từ lúc hai tuổi, cha ông đã dạy ông phân biệt chữ hữu 有 và vô 無. Lê Quý Đôn năm tuổi đã học thuộc nhiều thơ ca trong sách Kinh Thi 經詩. Năm 1731 khi Lê Trọng Thứ bị giáng chức, Lê Quý Đôn sáu tuổi, từ biệt ông ngoại, theo cha về sống ở Diên Hà – Thái Bình. Đến năm mƣời một tuổi, Lê Quý Đôn học Tống sử 宋史, Nguyên Sử 元史, một ngày thuộc đến tám 12 chín mƣơi chƣơng, học Kinh Dịch 易經 thì mỗi ngày đọc đƣợc phần 綱型 Cương hình và 圖說 Đồ thuyết.

Năm mƣời bốn tuổi, Lê Quý Đôn đã đọc hết các sách Tứ thư 四書, Ngũ kinh 五經, Sử 史, Truyện 傳, Bách gia chư tử 百家諸子. Mỗi ngày làm mƣời bài phú không phải suy nghĩ, không phải viết nháp. Từ nhỏ Lê Quý Đôn nổi tiếng thông minh, thơ phú tài tình khiến dân làng và bạn bè của cha mẹ đều ca ngợi là thần đồng. Thƣờng ngày cha ông Lê Trọng Thứ luôn chú ý dạy bảo mọi điều trong sách sử, kinh truyện và lễ tiết ứng đối cho Lê Quý Đôn.

Ông thƣờng mua và mƣợn nhiều sách sử của bạn bè về đọc và cho Lê Quý Đôn cùng xem. Hai cha con ông thƣờng chong đèn đọc sách, trao đổi thảo luận về kinh sử và thế sự. Ông cũng thƣờng xuyên dẫn Lê Quý Đôn đi chơi bạn hữu, du ngoạn cảnh sắc, khi lên đỉnh Côn Sơn, lúc thăm chùa Phật Tích, buổi ngƣợc miền Tả ngạn… Những lần đi theo cha trong dịp công cán, có lúc đơn thuần du lãm đều khiến Lê Quý Đôn tiếp xúc, học hỏi và mở rộng nhiều tri thức kiến văn và kinh nghiệm thực tiễn. Lê Trọng Thứ vừa là ngƣời cha vừa là ngƣời thầy dạy mẫu mực đầu tiên của Lê Quý Đôn.

Lúc bị giáng chức ở quê, ngoài việc Lê Quý Đôn học tập ở nhà, Lê Trọng Thứ còn cho Lê Quý Đôn đến theo học ông nghè Hoàng Công Lạc, ngƣời xã Đô Kỳ (nay thuộc huyện Hƣng Hà, Thái Bình). Đến năm 1740, khi cha ông đƣợc chúa Trịnh Doanh phục chức, vời ra kinh đô, Lê Quý Đôn lại trở về Thăng Long, nên càng có nhiều dịp đƣợc theo cha dự những buổi bình thơ đàm văn, gặp gỡ tiếp xúc với nhiều quan chức, danh sĩ nhƣ Bùi Sĩ Tiêm, Vũ Công Trấn, Nguyễn Công Hãng, Ngô Đình Thạc, Phạm Quang Dung, Nguyễn Công Cơ, Đoàn Thị Điểm, Lê Trọng Tín, Nguyễn Bá Lân, Ngô Thì Sĩ… Khi ở Thăng Long, Lê Quý Đôn theo học Nguyễn Tông Quai, từng đƣợc thầy dạy kể nhiều chuyện đi sứ phƣơng Bắc và đọc cho nghe nhiều thơ văn xƣớng họa với các quan lại Trung quốc và Hàn Quốc. Tuổi trẻ học rộng tài cao, đỗ đạt nổi danh khắp kinh thành 13 Lê Quý Đôn đỗ đầu kì thi Hƣơng năm Quý Hợi đời vua Lê Hiển Tông [1743]. Mấy năm liền sau đó ông tham gia thi Hội nhƣng không đỗ.

Ông ở nhà dạy học, say mê đọc sách và viết sách. Tuy không ra làm quan nhƣng tiếng tăm văn chƣơng ông nghè Diên Hà đã nổi tiếng khắp quê nhà và chốn kinh thành. Năm Lê Quý Đôn 22 tuổi, Lê Hữu Kiều quý mến tài hoa văn chƣơng, hiểu biết sâu rộng của ông liền gả con gái thứ bảy là Lê Thị Trang cho ông. Năm 1749, khi mới 24 tuổi, Lê Quý Đôn viết sách Lê triều thông sử, gồm hơn 30 quyển, khảo chép lịch sử hơn 100 năm từ Lê Thái Tổ đến Lê Cung Hoàng.

Hoàn thành xong bộ sách này, giới trí thức đƣơng thời đều vô cùng ngƣỡng mộ tuổi trẻ tài cao, kiến thức sâu rộng và khả năng bác văn cƣờng kí của Lê Quý Đôn. Từ đó danh tiếng của ông nghè Diên Hà càng vang xa. Năm Nhâm Thân [1752], Lê Quý Đôn đỗ đầu Hội nguyên, vào thi Đình ông đỗ Đệ nhất giáp Tiến sĩ cập đệ Đệ nhị danh. Khoa thi ấy không lấy Trạng nguyên nên ông đỗ Bảng nhãn là ngƣời đỗ đầu khoa.

Ông là một trong số ít ngƣời đỗ đầu cả ba kì thi Hƣơng – Hội – Đình. Từ đây Lê Quý Đôn bắt đầu bƣớc vào con đƣờng quan trƣờng rạng rỡ nhƣng nhiều gian truân và thăng trầm. Những năm đầu làm quan thỏa chí tang bồng [1752-1763] Ngay sau khi yết bảng đề danh, vinh quy bái tổ, Lê Quý Đôn đƣợc phân bổ làm Thị thƣ viện Hàn Lâm. Hai năm sau, ông đƣợc thăng làm Toản tu Quốc sử quán.

Tháng 4 năm 1756, Lê Quý Đôn phụng mệnh Trịnh Doanh đi liêm phóng các lộ ở Sơn Nam. Tháng 5, ông đƣợc biệt phái sang phủ chúa giữ chức Tri binh phiên. Tháng 8, ông đƣợc sai đem quân phối hợp với các đạo ở Sơn Tây, Tuyên Quang, Hƣng Hóa dẹp loạn Hoàng Công Chất. Về triều Lê Quý Đôn dâng khải tâu mƣời chín điều về chức Chƣởng phiên binh, đƣợc chúa Trịnh Doanh khen ngợi, thƣởng cho năm mƣơi lạng bạc.

Năm 1757, Lê Quý Đôn hoàn thành hai bộ sách Quần thư khảo biện và Thánh mô hiền phạm lục. Nhờ công lao dẹp loạn Hoàng Công Chất ở Sơn Tây, tâm huyết soạn bản tấu khải dâng chúa Trịnh và công phu hoàn thành các sách khảo cứu sƣu tầm thƣ tịch, nên năm Đinh Sửu [1757] Lê Quý Đôn đƣợc thăng chức Hàn lâm viện Thị giảng, tƣớc Dĩnh Thành bá. Thời gian này, Lê Quý Đôn đƣợc chúa Trịnh Doanh rất mực yêu mến và trọng dụng. 14 Năm 1758, khi triều đình tuyển chọn quan viên đi sứ phƣơng Bắc, Lê Quý Đôn đƣợc liệt vào danh sách Phó sứ.

Chúa Trịnh Doanh sai Cổn quân công Trƣơng Khuông hỏi ý Lê Quý Đôn, có ý muốn giữ ông lại để giúp rập công việc phủ chúa rồi sẽ đi dịp sau. Nhƣng Lê Quý Đôn xin đi chuyến này để sớm đƣợc quan quang phong cảnh đất Bắc, mở mang tri thức kiến văn. Trong thời gian đi sứ hơn hai năm từ mùa xuân năm Canh Thìn [1760] đến cuối xuân năm Nhâm Ngọ [1762], Lê Quý Đôn không chỉ hoàn thành trọn vẹn sứ mệnh bang giao, tích cực giới thiệu khẳng định văn hiến dân tộc, giữ thể diện vinh dự cho đất nƣớc, mà bản thân ông đƣợc thỏa chí nguyện tiếp xúc với học thuật đƣơng đại Trung Quốc, trao đổi trực tiếp với các quan lại và nhân sĩ Trung Quốc, Sứ thần Hàn Quốc và Cống sinh Nhật Bản. Có thể nói chuyến hoàng hoa đất Bắc là nốt son chói ngời nhất trong mƣời năm đầu làm quan hanh thông thuận lợi của ông.

Đồng thời đây cũng là chuyến đi sứ có nhiều hoạt động giao lƣu văn hóa học thuật Việt – Trung nổi bật nhất trong thế kỉ XVIII, trong đó Lê Quý Đôn là ngƣời có công lao đầu tiên. Thời gian đi sứ tiếp xúc với học thuật đƣơng đại Trung Quốc có ảnh hƣởng nhiều đến các khuynh hƣớng trƣớc thuật của ông sau này. Sau khi về nƣớc, vua Lê – chúa Trịnh ban thƣởng và thăng chức Lê Quý Đôn làm Hàn lâm viện Thừa chỉ.