CHƯƠNG 1 _ ` NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIÊN VỀ TĂNG TRƯỞNG KINH TẾ VÀ CÔNG BẰNG XÃ HỘI TRONG PHÁT TRIỂN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG ĐỊNH HƯỚNG XÃ HỘI CHỦ NGHĨA. Ngày nay, tất cả các quốc gia trên thế giới đều quan tâm tới sự ổn định và phát triển bển vững kinh tế - xã hội với nội dung cơ bản là tăng trưởng kinh tế và công bằng xã hội. Tăng trưởng kinh tế (TTKT) và công bằng xã hội (CBXH) là mục tiêu, khát vọng của nhân loại trong suốt lịch sử. Xét cho cùng, cả hai mục tiêu này đều hướng vào con người, vì sự phát triển và không ngừng hoàn thiện của con người.
Tuy nhiên, quá trình giải quyết cụ thể để nhằm đạt được hai mục tiêu này không phải dễ dàng. Bởi vi chúng có những phương thức vận động khác nhau trong việc tác động tới con người, tổn tại trong một thực thể vừa thống nhất, vừa mâu thuẫn với nhau. Những nỗ lực thúc đẩy TTKT một cách thái quá nhiều hic lại dẫn đến kết quả bất bình đẳng xã hội, làm trầm trọng thêm những mâu thuẫn dẫn đến tình trạng mất ổn định xã hội, thậm chí phá vỡ nên tắng kinh tế - xã hội của một quốc gia, dân tộc. Ngược lại, nếu chỉ chú trọng vào việc giải quyết mục tiêu CBXH rất có thể lại dẫn đến kết quả suy giảm, thậm chí triệt tiêu động lực của TTKT.
Cả hai xu hướng giải quyết nói trên đều gây ảnh hưởng tiêu cực tới sự phát triển kinh tế - xã hội. Những nhận thức cơ bản về TTKT, CBXH và mối quan hệ giữa chúng. Tăng trưởng kinh tế, phát triển kinh tế và công bằng xã hội 1.1 Quan niệm mới về TTKT và PTKT: * Tăng trưởng và phát triển kinh tế, Đã có nhiều quan niệm khác nhau về tăng trưởng kinh tế. “Tăng trưởng kinh tế (Economic growth) Sự gia tăng sản lượng tiểm năng theo thời gian của một nền kinh tế”.
Tăng trưởng kinh tế là khái niệm dùng để chỉ “sự thay đối về số lượng, kích thước vật chất của nên kinh tế”. Là “sự gia tăng về quy mô sản lượng quốc gia hoặc quy mô sản lượng quốc gia tính bình quân trên đầu người qua một thời gian nhất định”. Là “sự gia tăng về thu nhập của nên kinh tế trong một thời kỳ nhất định (thường là 1 năm)”. Là “sự tăng thêm về quy mô, sản lượng sản phẩm hàng hoá dịch vụ trong một thời kỳ nhất định (thường là một năm) ”(12- tr.
Dù tiếp cận từ góc độ nào thì các quan niệm về TTKT đều có một điểm chung là phần ánh sự thay đổi quy mô và kích thước của nên kinh tế. Theo quan niệm của kinh tế học phương Tây, trong nền kinh tế thị trường, TTKT là sự gia tăng của giá trị tổng sản phẩm quốc dân (GNP) hoặc là sự gia tăng của giá trị GNP bình quân đầu người theo thời gian. Mặt khác, để định lượng chính xác hơn mức độ TTKT của một quốc gia, người ta thường chỉ tính sản lượng ròng của nền kinh tế thông qua chỉ số tổng sản phẩm quốc nội (GDP). Bởi vậy, TTKT được tính theo mức tăng của GDP hoặc mức tăng của GDP bình quân đâu người theo thời gian.
Nếu tổng sản phẩm hàng hoá và dịch vụ của một quốc gia tăng lên thì nó được coi là TTKT. Cả hai chỉ tiêu GNP và GDP đều phản ánh toàn bộ giá trị sản phẩm cuối cùng và dịch vụ do các hoạt động của nền kinh tế tạo ra, chúng chỉ khác nhau ở phạm vi tính toán. GNP phần ánh mức gia tăng của tổng giá trị tính bằng tiền của các hàng hoá và dịch vụ cuối cùng mà một quốc gia sản xuất được bởi những yếu tố của mình trong một khoảng thời gian nhất định. Trong khi đó, GDP lại phản ánh mức gia tăng như trên nhưng chỉ xét theo phạm vi lãnh thổ quốc gia.
Khả năng thực sự của một nên kinh tế thị trường trong việc tạo ra nhiều hàng hoá dịch vụ hơn phụ thuộc vào sử dụng nhiễu hay ít theo thời gian và có hiệu quả cao hay thấp các yếu tố, như vốn đầu tư, lực lượng lao động, tài nguyên, khoa học công nghệ và mức tổng cầu. Điều đó có nghĩa là TTKT được thể hiện ở cả quy mô và tốc độ. Theo đó, quy mô tăng trưởng phản ánh sự gia tăng nhiều hay ít, còn tốc độ phản ánh sự gia tăng diễn ra nhanh hay chậm giữa các chu trình kinh tế. Sự phát triển nhanh chóng của khoa học, công nghệ và quá trình toàn cầu hoá kinh tế đã tác động mạnh mẽ tới TTKT.
Trong điều kiện đó, TTKT không chỉ bó hẹp ở chỉ tiêu tăng GNP theo đầu người mà còn bao hàm cả sự biến đổi cua cơ cấu sản xuất, cơ cấu xã hội, sự biến đổi về tư duy, và thể chế và chính ngay cả bản thân con người. Hơn nữa, sự tăng trưởng ấy không chỉ giới hạn ở mỗi quốc gia mà còn gắn với xu hướng quốc tế hoá, toàn cầu hoá kinh tế. Theo sự vận động và phát triển của xã hội loài người, yêu cầu đặt ra ngày càng cao hơn đó là vấn để TTKT mang tính ổn định bển vững. Nhà kinh tế học người Mỹ Walter Wiliam Rostow đã dùng khái niệm tăng trưởng để xây dựng một lý thuyết tổng quát về phát triển.
Theo đó, nội dung kinh tế của phát triển chính là TTKT. TTKT được coi là một trong những điều kiện cơ bản để nâng cao đời sống vật chất và tinh thần cho con người, tức là để có phát triển kinh tế. Tuy nhiên, TTKT và phát triển kinh tế (PTKT) là hai khái niệm không hoàn toàn đồng nhất với nhau. Tăng trưởng nặng về số lượng, phát triển coi trọng chất lượng; tăng trưởng gần như chỉ là mặt kinh tế, phát triển bao quát nhiễu hơn, gồm khắp các mặt của đời sống xã hội.
Không phải có TTKT là có PTKT. PTKT chẳng những đòi hỏi phải có TTKT làm tiên để mà còn phải có sự dịch chuyển cơ cấu kinh tế theo hướng hiện đại và các mặt của đời sống xã hội phải đạt được những chuyển biến tích cực, nhất là chất lượng cuộc sống con người phẩi được nâng lên. TTKT tác động tới con người, nhưng chỉ mới ở phạm vi hẹp là thu nhập bình quân đầu người hay ở góc độ kinh tế. Nó chưa phản ánh được đời sống về mặt văn hoá, tỉnh thần của con người.
Trong khi đó, PTKT xem xét tác động tới con người một cách toàn diện hơn, không chỉ mặt kinh tế mà còn mặt xã hội nữa và phạm vi rộng lớn hơn. Nội hàm của khái niệm PTKT rộng hơn khái niệm TTKT và được coi là quá trình mang tính kinh tế- xã hội, gắn kết chặt chẽ giữa hai mục tiêu, hai quá trình đó. Xem xét mối liên hệ giữa TTKT với PTKT cho thấy có những điểm khác biệt về chất. Ở đây có một loạt các vấn để đặt ra cho bài toán TTKT.
Liệu TTKT có tự động dẫn đến PTKT hay không? Có hay không một mô hình kinh tế mà trong đó TTKT không chịu tác động của các biến số xã hội? Tính bên vững của TTKT như thế nào? Hội nghị thượng đỉnh trái đất về Môi trường và Phát triển (Braxin-1992) và gần đây, Hội nghị thượng đỉnh thế giới về Phát triển bền vững (Cộng hoà Nam Phi- 2002) đưa ra khái niệm phát triển bên vững( PTBV). Theo đó, PTBV là kiểu PTKT vừa đáp ứng được nhu câu của các thế hệ hiện tại, lại vừa không ảnh hưởng đến khả năng mà các thế hệ tương lai đáp ứng các nhu cầu của mình. PTBV là quá trình phát triển có sự kết hợp chặt chẽ, hợp lý và hài hoà giữa ba mặt của sự phát triển, gồm: phát triển kinh tế ( nhất là TTKT ), phát triển xã hội (nhất là tiến bộ xã hội, CBXH, xoá đói giảm nghèo, giải quyết việc làm) và bảo vệ môi trường (nhất là xử lý, khắc phục ô nhiễm, cải thiện chất lượng môi trường. Tiêu chí đánh giá PTBV là sự TTKT ổn định; thực hiện tốt tiến bộ và CBXH, khai thác hợp lý, sử dụng tiết kiệm tài nguyên thiên nhiên, bảo vệ và nâng cao được chất lượng môi trường sống.
Như vậy, ở đây quan niệm về phát triển của nhân loại đạt được bước tiến dài từ xuất phát điểm là TTKT tới đỉnh cao mang tính nhân văn cao cả là PTBV. TTKT là điều kiện cơ bản để chăm lo về đời sống vật chất và tỉnh thần của con người. Bản thân việc mang lại cuộc sống ấm no, hạnh phúc, hoàn thiện thể lực và trí lực của con người cả hiện tại trước mắt và tương lai lâu đài và ổn định xã hội lại là mục tiêu cuối cùng của PTBV. TTKT đi đôi với PTKT trở thành một xu thế phát triển tất yếu của thời đại, mở ra khả năng và vận hội to lớn cho sự phát triển của dân tộc ta.
Sự hoạch định mục tiêu phát triển của đất nước theo “Dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ, văn minh” đã phần ánh đúng quy luật phát triển tất yếu của cách mạng Việt Nam. s* Các chỉ tiêu phản ánh phát triển kinh tế: Có hai nhóm chỉ tiêu phản ánh mức độ PTKT: Thứ nhất là nhóm các chỉ tiêu phản ánh về TTKT thông qua giá trị hàng hoá, dịch vụ tăng thêm. Ở nhóm các chỉ tiêu này, người ta sử dụng rộng rãi và thống nhất chuẩn mực các khái niệm tổng sản phẩm quốc dân (GNP), tổng sản phẩm quốc nội (GDP). Thứ hai là nhóm các chỉ tiêu phản ánh sự tiến bộ xã hội, dịch chuyển cơ cấu kinh tế, cải thiện và nâng cao đời sống mọi mặt của người dân.
Những năm 1990 trở về trước, người ta đánh giá sự phát triển của con người chỉ căn cứ vào tiêu chí độc lập, một công cụ độc tôn là thu nhập bình quân đầu người (GDP/ người). Tiêu chí này gặp nhiều hạn chế vì đơn điệu và quá nhiều điểm không thống nhất giữa các nước trong cách tính, nhất là về tỷ giá giữa các đơn vị tiền tệ. Khi nhân loại đạt được sự thống nhất về nhận thức: con người và sự phát triển con người là mục tiêu quan trọng nhất của sự tiến bộ xã hội thì chỉ tiêu về thu nhập, tài sản. chưa phản ánh hết mặt xã hội của đời sống con người.
Theo quan niệm mới về phát triển toàn diện và bển vững, đầu những năm 90 của thế kỷ XX, Chương trình phát triển của Liên Hiệp Quốc đưa vào sử dụng chỉ số phát triển con người (HDI). Nó bao gồm những chỉ tiêu để đo sự phát triển của con người.