Luận văn: Phát triển sản xuất quế bền vững tại huyện Ba Chẽ, Quảng Ninh

Luận văn phân tích phát triển sản xuất quế bền vững tại huyện Ba Chẽ, tỉnh Quảng Ninh, nhằm nâng cao giá trị kinh tế và bảo vệ môi trường.

• Trường học: Không có thông tin
• Chuyên ngành: Kinh tế nông nghiệp
• Đề tài: Phát triển sản xuất quế theo hướng bền vững trên địa bàn huyện Ba Chẽ, tỉnh Quảng Ninh
• Loại tài liệu: Luận văn
• Năm xuất bản: Không có thông tin
• Địa điểm: Không có thông tin

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ KHOA HỌC CỦA ĐỀ TÀI
• 1.1. Cơ sở lý luận của vấn đề nghiên cứu
• 1.2. Phát triển bền vững
• 2. CHƯƠNG 2: ĐẶC ĐIỂM ĐỊA BÀN VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 4. KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về phát triển sản xuất quế bền vững tại Ba Chẽ

Phát triển sản xuất quế theo hướng bền vững là một trong những mục tiêu quan trọng nhằm nâng cao đời sống cho người dân huyện Ba Chẽ, tỉnh Quảng Ninh. Cây quế không chỉ mang lại giá trị kinh tế cao mà còn góp phần bảo vệ môi trường và phát triển bền vững. Huyện Ba Chẽ có điều kiện tự nhiên thuận lợi cho việc trồng quế, với diện tích đất đai phong phú và nguồn nước dồi dào. Tuy nhiên, việc phát triển sản xuất quế vẫn gặp nhiều thách thức như biến đổi khí hậu, thị trường tiêu thụ không ổn định và kỹ thuật canh tác chưa đồng bộ.

1.1. Đặc điểm tự nhiên và kinh tế xã hội huyện Ba Chẽ

Huyện Ba Chẽ có địa hình đa dạng với nhiều đồi núi, khí hậu ôn hòa, rất thích hợp cho việc phát triển cây quế. Kinh tế huyện chủ yếu dựa vào nông nghiệp, trong đó cây quế đóng vai trò quan trọng trong việc tạo thu nhập cho người dân. Tuy nhiên, sự phát triển kinh tế còn gặp nhiều khó khăn do cơ sở hạ tầng chưa phát triển và thị trường tiêu thụ sản phẩm chưa ổn định.

1.2. Vai trò của cây quế trong phát triển kinh tế địa phương

Cây quế không chỉ mang lại giá trị kinh tế cao mà còn góp phần bảo vệ môi trường sinh thái. Sản phẩm từ quế như vỏ quế và tinh dầu quế được sử dụng rộng rãi trong ngành công nghiệp thực phẩm và dược phẩm. Việc phát triển sản xuất quế bền vững sẽ giúp nâng cao thu nhập cho người dân và giảm tỷ lệ hộ nghèo trong khu vực.

II. Thách thức trong phát triển sản xuất quế bền vững tại Ba Chẽ

Mặc dù có nhiều tiềm năng, nhưng việc phát triển sản xuất quế tại huyện Ba Chẽ vẫn đối mặt với nhiều thách thức. Biến đổi khí hậu, sự cạnh tranh từ các sản phẩm khác và thị trường tiêu thụ không ổn định là những vấn đề cần được giải quyết. Ngoài ra, kỹ thuật canh tác và quản lý sản xuất cũng cần được cải thiện để nâng cao hiệu quả kinh tế.

2.1. Biến đổi khí hậu và tác động đến sản xuất quế

Biến đổi khí hậu đang ảnh hưởng nghiêm trọng đến sản xuất nông nghiệp, trong đó có cây quế. Thay đổi thời tiết, hạn hán và mưa bão có thể làm giảm năng suất và chất lượng sản phẩm quế. Cần có các biện pháp ứng phó kịp thời để bảo vệ sản xuất.

2.2. Thị trường tiêu thụ và giá cả sản phẩm quế

Thị trường tiêu thụ sản phẩm quế hiện nay còn bấp bênh, giá cả không ổn định. Điều này ảnh hưởng đến quyết định đầu tư của người dân vào sản xuất quế. Cần có các giải pháp marketing hiệu quả để nâng cao giá trị sản phẩm quế trên thị trường.

III. Phương pháp phát triển sản xuất quế bền vững

Để phát triển sản xuất quế bền vững, cần áp dụng các phương pháp canh tác hiện đại, kết hợp với việc bảo vệ môi trường. Việc áp dụng công nghệ mới trong sản xuất sẽ giúp nâng cao năng suất và chất lượng sản phẩm. Đồng thời, cần có sự hỗ trợ từ chính quyền địa phương trong việc xây dựng chính sách phát triển sản xuất quế.

3.1. Ứng dụng công nghệ trong sản xuất quế

Việc áp dụng công nghệ mới trong sản xuất quế sẽ giúp nâng cao năng suất và chất lượng sản phẩm. Các kỹ thuật canh tác hiện đại như tưới tiêu thông minh, sử dụng phân bón hữu cơ và biện pháp phòng trừ sâu bệnh hiệu quả sẽ góp phần tăng cường sức cạnh tranh của sản phẩm quế.

3.2. Chính sách hỗ trợ từ chính quyền địa phương

Chính quyền địa phương cần có các chính sách hỗ trợ cho người dân trong việc phát triển sản xuất quế. Các chương trình đào tạo, hỗ trợ tài chính và xây dựng cơ sở hạ tầng sẽ giúp người dân nâng cao năng lực sản xuất và tiếp cận thị trường.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu

Kết quả nghiên cứu cho thấy việc phát triển sản xuất quế bền vững tại huyện Ba Chẽ đã mang lại nhiều lợi ích cho người dân. Năng suất và sản lượng quế đã tăng lên đáng kể, góp phần nâng cao thu nhập và cải thiện đời sống cho người dân. Tuy nhiên, cần tiếp tục theo dõi và đánh giá để có những điều chỉnh kịp thời.

4.1. Kết quả sản xuất quế trong những năm qua

Trong những năm qua, sản xuất quế tại huyện Ba Chẽ đã có những bước phát triển đáng kể. Diện tích trồng quế tăng lên, năng suất và sản lượng cũng được cải thiện. Điều này cho thấy tiềm năng phát triển của cây quế trong khu vực.

4.2. Lợi ích kinh tế từ sản xuất quế bền vững

Việc phát triển sản xuất quế bền vững không chỉ mang lại lợi ích kinh tế cho người dân mà còn góp phần bảo vệ môi trường. Cây quế giúp cải thiện chất lượng đất, giữ nước và bảo tồn đa dạng sinh học trong khu vực.

V. Kết luận và hướng phát triển tương lai

Phát triển sản xuất quế theo hướng bền vững là một trong những giải pháp quan trọng để nâng cao đời sống cho người dân huyện Ba Chẽ. Cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các bên liên quan để thực hiện các giải pháp phát triển hiệu quả. Hướng tới tương lai, việc phát triển sản xuất quế cần được chú trọng hơn nữa để đảm bảo sự phát triển bền vững.

5.1. Định hướng phát triển sản xuất quế trong tương lai

Định hướng phát triển sản xuất quế trong tương lai cần tập trung vào việc nâng cao chất lượng sản phẩm, mở rộng thị trường tiêu thụ và bảo vệ môi trường. Cần có các chương trình hỗ trợ người dân trong việc áp dụng công nghệ mới và cải thiện kỹ thuật canh tác.

5.2. Tầm quan trọng của việc bảo tồn và phát triển quế

Bảo tồn và phát triển cây quế không chỉ mang lại lợi ích kinh tế mà còn góp phần bảo vệ môi trường và phát triển bền vững. Cần có các biện pháp bảo tồn nguồn gen quý và phát triển hệ sinh thái đa dạng trong khu vực.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Huyện Ba Chẽ, tỉnh Quảng Ninh sở hữu diện tích tự nhiên đạt 60.651,25 ha, trong đó quỹ đất lâm nghiệp chiếm hơn 52.000 ha và nhóm đất vàng đỏ chiếm tới 97,06% tổng diện tích. Đây là địa bàn có điều kiện lập địa, khí hậu nhiệt đới gió mùa với lượng mưa hàng năm trên 2.000 mm, đặc biệt phù hợp cho cây quế bản địa sinh trưởng. Mặc dù cây quế đã gắn bó lâu đời với sinh kế của đồng bào dân tộc thiểu số như Dao, Tày, Sán Chỉ, thực trạng sản xuất vẫn đối mặt với nhiều thách thức: quy mô manh mún, chu kỳ thu hoạch kéo dài trên 15 năm, kỹ thuật quảng canh và thị trường tiêu thụ bấp bênh khiến diện tích canh tác có thời điểm bị suy giảm.

Nghiên cứu này được thực hiện nhằm đánh giá toàn diện thực trạng phát triển sản xuất quế giai đoạn 2017 - 2019, từ đó đề xuất hệ thống giải pháp phát triển bền vững trên cả ba trụ cột kinh tế, xã hội và môi trường sinh thái đến năm 2025, tầm nhìn 2030. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào không gian địa bàn huyện Ba Chẽ, khảo sát chuyên sâu tại 3 xã trọng điểm gồm Đồn Đạc, Thanh Sơn và Lương Mông trong năm 2019. Luận văn mang ý nghĩa thực tiễn sâu sắc khi đóng góp luận cứ khoa học cho chiến lược nâng cao thu nhập bình quân đầu người từ 25,6 triệu đồng năm 2017 lên trên 37,6 triệu đồng năm 2019, đồng thời hỗ trợ chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp theo hướng gia tăng giá trị.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn xây dựng trên nền tảng lý thuyết phát triển bền vững từ Báo cáo Brundtland năm 1987 của Ủy ban Môi trường và Phát triển Thế giới (WCED), nhấn mạnh sự cân bằng giữa phát triển kinh tế, công bằng xã hội và bảo vệ môi trường sinh thái. Khung lý thuyết này kết hợp với quan điểm của Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hợp Quốc (FAO) năm 1989 về phát triển nông nghiệp bền vững, tập trung vào việc quản trị tài nguyên thiên nhiên, duy trì độ phì nhiêu của đất và bảo tồn nguồn gen bản địa.

Nghiên cứu vận dụng mô hình kinh tế nông nghiệp hàng hóa và chuỗi giá trị nông sản để phân tích quá trình chuyển dịch từ tự cung tự cấp sang sản xuất tập trung. Các khái niệm cốt lõi bao gồm: nông nghiệp bền vững (duy trì năng suất dài hạn không gây thoái hóa đất), chuỗi giá trị lâm sản ngoài gỗ (NTFPs), hiệu quả kinh tế thâm canh trên 1 ha, và tính bền vững xã hội qua chỉ số tạo việc làm, giảm nghèo đa chiều.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của luận văn kết hợp chặt chẽ giữa dữ liệu thứ cấp và dữ liệu sơ cấp. Dữ liệu thứ cấp được thu thập từ Niên giám thống kê huyện Ba Chẽ giai đoạn 2017 - 2019, các báo cáo tổng kết của Sở Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn tỉnh Quảng Ninh, và các đề án quy hoạch phát triển lâm nghiệp địa phương.

Dữ liệu sơ cấp được điều tra thông qua phiếu khảo sát nông hộ trong năm 2019. Để đảm bảo tính đại diện và độ tin cậy khoa học, tác giả áp dụng công thức chọn mẫu Slovin từ tổng thể N = 893 hộ trồng quế trên địa bàn với sai số cho phép e = 10%, xác định quy mô mẫu chuẩn n = 90 hộ gia đình. Phương pháp chọn mẫu phân tầng có chủ đích được áp dụng tại 3 xã Đồn Đạc, Thanh Sơn và Lương Mông do đây là 3 địa bàn có diện tích trồng quế lớn nhất huyện và đại diện cho các tiểu vùng sinh thái đặc trưng. Phương pháp phân tích bao gồm thống kê mô tả, so sánh dãy số thời gian, tính toán hiệu quả tài chính bình quân trên 1 ha và phân tích ma trận SWOT để nhận diện điểm mạnh, điểm yếu, cơ hội cùng thách thức.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, quỹ đất đai và tài nguyên tự nhiên của Ba Chẽ có tiềm năng lâm nghiệp vượt trội khi đất lâm nghiệp đạt trên 52.000 ha, trong đó nhóm đất vàng đỏ (Acrisols) chiếm 59.068,79 ha (tương đương 97,06% diện tích tự nhiên). Độ cao phổ biến từ 300 - 500 m và độ dốc trung bình 20 - 25 độ tạo điều kiện lý tưởng cho cây quế tích lũy hàm lượng tinh dầu cao.

Thứ hai, lực lượng lao động nông nghiệp chiếm tỷ trọng áp đảo với 71,3% tổng lao động toàn huyện (tương ứng 9.855 người trong tổng số 13.811 lao động). Tỷ lệ lao động qua đào tạo có bước tiến rõ rệt, tăng từ 46,7% năm 2017 lên 63,5% năm 2019, tạo nền tảng thuận lợi để tiếp thu khoa học kỹ thuật thâm canh.

Thứ ba, tăng trưởng giá trị sản xuất toàn huyện duy trì tốc độ cao từ 15,0% năm 2017 lên 16,6% năm 2019, đóng góp vào sự gia tăng thu nhập bình quân đầu người từ 25,6 triệu đồng lên 37,6 triệu đồng.

Thứ tư, phương thức canh tác của 90 hộ điều tra vẫn mang nặng tính truyền thống. Năng lực thâm canh thấp, trên 80% sản phẩm tiêu thụ dưới dạng vỏ khô thô hoặc cành lá tươi bán cho thương lái, chuỗi liên kết chế biến sâu chưa phát triển khiến giá trị gia tăng thực tế bị phân tán.

Thảo luận kết quả

Thực trạng sản xuất quế tại Ba Chẽ cho thấy sự thiếu đồng bộ giữa mở rộng diện tích và đầu tư công nghệ chế biến. Khi so sánh với huyện Văn Yên (tỉnh Yên Bái) - nơi sở hữu gần 50.000 ha quế, doanh thu trên 700 tỷ đồng mỗi năm nhờ chứng nhận chỉ dẫn địa lý và 200 ha quế hữu cơ - Ba Chẽ vẫn chưa khai thác hết giá trị thương hiệu. Tương tự, mô hình tại huyện Trà Bồng (tỉnh Quảng Ngãi) với chính sách hỗ trợ 100% giống, xây dựng 23,7 km đường lâm sinh và phát triển Hội Quế Trà Bồng là bài học then chốt cho Ba Chẽ.

Các dữ liệu nghiên cứu về biến động cơ cấu kinh tế và năng suất quế có thể được trực quan hóa hiệu quả qua biểu đồ cột chồng so sánh tỷ trọng 3 ngành kinh tế và bảng ma trận SWOT đa chiều. Sự sụt giảm cơ cấu ngành nông nghiệp từ 49,9% năm 2017 xuống 47,7% năm 2019 phản ánh đúng quy luật dịch chuyển, nhưng nông nghiệp vẫn giữ vai trò trụ đỡ an sinh xã hội cho 78,9% dân số nông thôn của huyện.

Đề xuất và khuyến nghị

Thứ nhất, quy hoạch vùng chuyên canh và chuẩn hóa nguồn giống. Phòng Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn huyện cần phối hợp với các trung tâm nghiên cứu để tuyển chọn 100% nguồn giống quế bản địa chất lượng cao, xây dựng 1 - 2 vườn ươm đạt chuẩn cung ứng trên 1,5 triệu cây giống mỗi năm. Target metric là đạt 100% diện tích trồng mới sử dụng giống kiểm định vào năm 2025.

Thứ hai, phát triển mô hình liên kết hợp tác xã và chế biến sâu. Ủy ban nhân dân huyện Ba Chẽ chủ trì thu hút ít nhất 2 doanh nghiệp đầu tư nhà máy chiết xuất tinh dầu và chế biến dược liệu, thành lập tối thiểu 3 hợp tác xã sản xuất quế tại các xã Đồn Đạc, Thanh Sơn và Lương Mông giai đoạn 2021 - 2025. Giải pháp này nhằm nâng tỷ lệ sản phẩm qua chế biến sâu đạt trên 40% sản lượng toàn huyện.

Thứ ba, xây dựng thương hiệu OCOP và mở rộng diện tích hữu cơ. Sở Khoa học và Công nghệ tỉnh Quảng Ninh phối hợp cùng huyện Ba Chẽ đăng ký nhãn hiệu tập thể Quế Ba Chẽ, phấn đấu đạt chuẩn OCOP 4 sao và chuyển đổi tối thiểu 150 ha quế sang tiêu chuẩn hữu cơ quốc tế trước năm 2025.

Thứ tư, đầu tư hạ tầng lâm sinh và chính sách tín dụng ưu đãi. Hội đồng nhân dân và Ủy ban nhân dân huyện Ba Chẽ cần lồng ghép nguồn vốn Chương trình Nông thôn mới để kiên cố hóa thêm 30 km đường lâm sinh, nâng cấp hệ thống kênh mương thủy lợi phục vụ tưới tiêu. Đồng thời, Ngân hàng Chính sách Xã hội triển khai các gói vay ưu đãi lãi suất thấp cho trên 500 lượt hộ nông dân vay vốn chu kỳ dài 10 - 15 năm phục vụ thâm canh rừng quế bền vững.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nhóm 1: Các nhà hoạch định chính sách và cán bộ quản lý nhà nước tại Ủy ban nhân dân huyện Ba Chẽ, Sở Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn tỉnh Quảng Ninh. Luận văn cung cấp khung dữ liệu thực chứng và cơ sở khoa học để xây dựng đề án phát triển cây dược liệu, cây lâm nghiệp giai đoạn 2020 - 2025.

Nhóm 2: Doanh nghiệp chế biến lâm sản, tinh dầu và các Hợp tác xã nông nghiệp. Luận văn cung cấp thông tin phân tích thị trường, tiềm năng nguồn nguyên liệu tại 3 xã trọng điểm để xây dựng dự án liên kết bao tiêu sản phẩm và đầu tư công nghệ chiết xuất.

Nhóm 3: Giảng viên, học viên cao học và sinh viên các chuyên ngành Kinh tế Nông nghiệp, Phát triển Nông thôn, Quản lý Tài nguyên Rừng. Công trình là tài liệu tham khảo giá trị về phương pháp nghiên cứu định lượng với mẫu khảo sát 90 hộ và phương pháp luận về nông nghiệp bền vững.

Nhóm 4: Các chủ rừng, hộ gia đình trực tiếp canh tác quế tại các vùng trung du miền núi phía Bắc. Tài liệu cung cấp góc nhìn thực tiễn về kỹ thuật thâm canh, bài học từ các mô hình đạt doanh thu trên 50 triệu đồng mỗi ha/năm để chuyển đổi phương thức sản xuất hiệu quả.

Câu hỏi thường gặp

Câu hỏi 1: Điều kiện tự nhiên của huyện Ba Chẽ có những lợi thế đặc thù nào cho việc phát triển rừng quế? Trả lời: Ba Chẽ sở hữu 59.068,79 ha đất vàng đỏ màu mỡ (chiếm 97,06% diện tích), lượng mưa dồi dào trên 2.000 mm/năm và độ cao từ 300 - 500 m. Đây là những chỉ số sinh thái tối ưu giúp cây quế sinh trưởng mạnh, đạt độ dày vỏ tiêu chuẩn và tích lũy hàm lượng cinnamaldehyd trong tinh dầu đạt mức cao.

Câu hỏi 2: Vì sao luận văn lựa chọn cỡ mẫu điều tra là 90 hộ gia đình tại 3 xã? Trả lời: Cỡ mẫu 90 hộ được xác định chuẩn xác qua công thức Slovin từ tổng thể 893 hộ trồng quế với sai số 10%. Ba xã Đồn Đạc, Thanh Sơn và Lương Mông được chọn vì chiếm diện tích quế lớn nhất huyện, phản ánh trung thực đặc điểm canh tác của 71,3% lực lượng lao động nông nghiệp địa phương.

Câu hỏi 3: Cây quế đóng góp vai trò như thế nào trong cơ cấu kinh tế huyện Ba Chẽ? Trả lời: Cây quế là cây lâm sản ngoài gỗ chủ lực, tạo việc làm chính cho hơn 9.855 lao động nông nghiệp. Canh tác quế đã trực tiếp thúc đẩy thu nhập bình quân đầu người toàn huyện tăng từ 25,6 triệu đồng lên 37,6 triệu đồng trong giai đoạn 2017 - 2019.

Câu hỏi 4: Bài học quan trọng nhất từ Văn Yên và Trà Bồng mà Ba Chẽ cần áp dụng là gì? Trả lời: Bài học mấu chốt là phát triển chuỗi giá trị gắn với thương hiệu địa phương. Văn Yên đạt doanh thu trên 700 tỷ đồng/năm nhờ 200 ha quế hữu cơ và chỉ dẫn địa lý, trong khi Trà Bồng hỗ trợ 100% giống và làm 23,7 km đường lâm sinh để hỗ trợ nông dân.

Câu hỏi 5: Luận văn đề xuất giải pháp trọng tâm nào để giải quyết tình trạng đầu ra bấp bênh của sản phẩm quế? Trả lời: Giải pháp trọng tâm là thành lập tối thiểu 3 hợp tác xã chuyên ngành và thu hút ít nhất 2 doanh nghiệp chế biến sâu tinh dầu tại chỗ. Mô hình này giúp chuyển dịch từ xuất thô sang chế biến đạt chuẩn OCOP 4 sao, đảm bảo hợp đồng bao tiêu ổn định.

Kết luận

• Luận văn hệ thống hóa cơ sở lý luận và thực tiễn về phát triển nông nghiệp bền vững, chứng minh tính cấp thiết của việc phát triển cây quế trên 52.000 ha đất lâm nghiệp huyện Ba Chẽ.
• Đánh giá toàn diện thực trạng giai đoạn 2017 - 2019 thông qua mẫu khảo sát chuẩn khoa học gồm 90 hộ, chỉ rõ tiềm năng lao động dồi dào với tỷ lệ qua đào tạo đạt 63,5%.
• Nhận diện chính xác các điểm nghẽn về hạ tầng giao thông lâm sinh, kỹ thuật quảng canh và sự phụ thuộc vào xuất khẩu nguyên liệu thô.
• Đóng góp hệ thống 4 nhóm giải pháp đột phá gắn liền các mốc thời gian 2020 - 2025 và tầm nhìn 2030, chú trọng mục tiêu xây dựng thương hiệu OCOP và mở rộng 150 ha quế hữu cơ.
• Khẳng định giá trị thực tiễn trong việc hỗ trợ mục tiêu tăng thu nhập bình quân đầu người vượt mức 37,6 triệu đồng/năm và bảo vệ môi trường sinh thái rừng đầu nguồn.

Nghiên cứu mở ra hướng đi bền vững cho kinh tế lâm nghiệp huyện Ba Chẽ; các nhà quản lý, doanh nghiệp và nhà nghiên cứu quan tâm có thể khai thác trọn vẹn khung giải pháp này để triển khai vào thực tiễn địa phương ngay trong giai đoạn hiện nay.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 CƠ SỞ KHOA HỌC CỦA ĐỀ TÀI 1. Cơ sở lý luận của vấn đề nghiên cứu 1. Phát triển Phát triển là gì: Hiện nay, mọi quốc gia đều phấn đấu vì mục tiêu phát triển và trải qua thời gian, khái niệm về phát triển cũng đã đi đến thống nhất. Phát triển kinh tế được hiểu là quá trình tăng tiến về mọi mặt của nền kinh tế.

Phát triển kinh tế được xem như là quá trình biến đổi cả về lượng và về chất; nó là sự kết hợp một cách chặt chẽ quá trình hoàn thiện của hai vấn đề về kinh tế và xã hội ở mỗi quốc gia. Theo cách hiểu như vậy, nội dung của phát triển kinh tế được khái quát theo ba tiêu thức: Một là, sự gia tăng tổng lượng của cải trong mỗi nền kinh tế, theo đó, thu nhập bình quân trên một đầu người ngày càng được cải thiện. Đây là tiêu thức thể hiện quá trình biến đổi về lượng của nền kinh tế, là điều kiện cần để nâng cao mức sống vật chất của một quốc gia và thực hiện những mục tiêu khác của phát triển. Hai là, sự chuyển đổi cơ cấu kinh tế theo hướng gia tăng đóng góp của ngành công nghiệp chế tạo và dịch vụ.

Đây là tiêu thức phản ánh sự biến đổi về chất kinh tế của một quốc gia. Ba là, sự thay đổi tích cực không ngừng trên các lĩnh vực kinh tế - xã hội (KT-XH). Mục tiêu cuối cùng của sự phát triển kinh tế trong các quốc gia không phải là tăng trưởng hay chuyển dịch cơ cấu kinh tế, mà là việc xoá bỏ nghèo đói, suy dinh dưỡng, sự tăng lên của tuổi thọ bình quân, khả năng tiếp cận đến các dịch vụ y tế, nước sạch, trình độ dân trí giáo dục của quảng đại quần chúng nhân dân v. Hoàn thiện các tiêu chí trên là sự thay đổi về chất xã hội của quá trình phát triển.

Phát triển bền vững 1. Khái niệm phát triển bền vững Thuật ngữ "phát triển bền vững" xuất hiện lần đầu tiên vào năm 1980 trong ấn phẩm Chiến lược bảo tồn Thế giới (công bố bởi Hiệp hội Bảo tồn Thiên nhiên và Tài nguyên Thiên nhiên Quốc tế - IUCN) với nội dung rất đơn giản: "Sự phát triển của nhân loại không thể chỉ chú trọng tới phát triển kinh tế mà còn phải tôn trọng những nhu cầu tất yếu của xã hội và sự tác động đến môi trường sinh thái học". Khái niệm này được phổ biến rộng rãi vào năm 1987 nhờ Báo cáo Brundtland (còn gọi là Báo cáo Our Common Future) của Ủy ban Môi trường và Phát triển Thế giới - WCED (nay là Ủy ban Brundtland). Báo cáo này ghi rõ: Phát triển bền vững là "sự phát triển có thể đáp ứng được những nhu cầu hiện tại mà không ảnh hưởng, tổn hại đến những khả năng đáp ứng nhu cầu của các thế hệ tương lai.

Nói cách khác, phát triển bền vững phải bảo đảm có sự phát triển kinh tế hiệu quả, xã hội công bằng và môi trường được bảo vệ, gìn giữ. Để đạt được điều này, tất cả các thành phần kinh tế - xã hội, nhà cầm quyền, các tổ chức xã hội. phải bắt tay nhau thực hiện nhằm mục đích dung hòa 3 lĩnh vực chính: kinh tế - xã hội - môi trường. Sau đó, năm 1992, tại Rio de Janeiro, các đại biểu tham gia Hội nghị về Môi trường và Phát triển của Liên hiệp quốc đã xác nhận lại khái niệm này, và đã gửi đi một thông điệp rõ ràng tới tất cả các cấp của các chính phủ về sự cấp bách trong việc đẩy mạnh sự hòa hợp kinh tế, phát triển xã hội cùng với bảo vệ môi trường.

Năm 2002, Hội nghị thượng đỉnh Thế giới về Phát triển bền vững (còn gọi là Hội nghị Rio+10 hay Hội nghị thượng đỉnh Johannesburg) nhóm họp tại Johannesburg, Cộng hòa Nam Phi với sự tham gia của các nhà lãnh đạo cũng như các chuyên gia về kinh tế, xã hội và môi trường của gần 200 quốc gia đã tổng kết lại kế hoạch hành động về phát triển bền vững 10 năm qua và 6 đưa ra các quyết sách liên quan tới các vấn đề về nước, năng lượng, sức khỏe, nông nghiệp và sự đa dạng sinh thái. Ở Việt Nam, chủ đề phát triển bền vững cũng đã được chú ý nhiều trong giới nghiên cứu cũng như những nhà hoạch định đường lối, chính sách. Quan niệm về phát triển bền vững thường được tiếp cận theo hai khía cạnh: Một là, phát triển bền vững là phát triển trong mối quan hệ duy trì những giá trị môi trường sống, coi giá trị môi trường sinh thái là một trong những yếu tố cấu thành những giá trị cao nhất cần đạt tới của sự phát triển. Hai là, phát triển bền vững là sự phát triển dài hạn, cho hôm nay và cho mai sau; phát triển hôm nay không làm ảnh hưởng tới mai sau.

Trong mục 4, Điều 3, Luật Bảo vệ môi trường, phát triển bền vững được định nghĩa: “Phát triển bền vững là phát triển đáp ứng được nhu cầu của thế hệ hiện tại mà không làm tổn hại đến khả năng đáp ứng nhu cầu đó của các thế hệ tương lai trên cơ sở kết hợp chặt chẽ, hài hòa giữa tăng trưởng kinh tế, bảo đảm tiến bộ xã hội và bảo vệ môi trường”. Đây là định nghĩa có tính tổng quát, nêu bật những yêu cầu và mục tiêu trọng yếu nhất của phát triển bền vững, phù hợp với điều kiện và tình hình ở Việt Nam. Nội dung chủ yếu của phát triển bền vững - Phát triển bền vững về kinh tế: Là phát triển nhanh và an toàn, chất lượng. Phát triển bền vững về kinh tế đòi hỏi sự phát triển của hệ thống kinh tế trong đó cơ hội để tiếp xúc với những nguồn tài nguyên được tạo điều kiện thuận lợi và quyền sử dụng những nguồn tài nguyên thiên nhiên cho các hoạt động kinh tế được chia sẻ một cách bình đẳng.

Yếu tố được chú trọng ở đây là tạo ra sự thịnh vượng chung cho tất cả mọi người, không chỉ tập trung mang lại lợi nhuận cho một số ít, trong một giới hạn cho phép của hệ sinh thái cũng như không xâm phạm những quyền cơ bản của con người. 7 Khía cạnh phát triển bền vững về kinh tế gồm một số nội dung cơ bản: Một là, giảm dần mức tiêu phí năng lượng và các tài nguyên khác thông qua công nghệ tiết kiệm và thay đổi lối sống; Hai là, thay đổi nhu cầu tiêu thụ không gây hại đến đa dạng sinh học và môi trường; Ba là, bình đẳng trong tiếp cận các nguồn tài nguyên, mức sống, dịch vụ y tế và giáo dục; Bốn là, xóa đói, giảm nghèo tuyệt đối; Năm là, công nghệ sạch và sinh thái hóa công nghiệp (tái chế, tái sử dụng, giảm thải, tái tạo năng lượng đã sử dụng). Nền kinh tế được coi là bền vững cần đạt được những yêu cầu sau: (1) Có tăng trưởng GDP và GDP đầu người đạt mức cao. Nước phát triển có thu nhập cao vẫn phải giữ nhịp độ tăng trưởng, nước càng nghèo có thu nhập thấp càng phải tăng trưởng mức độ cao.

Các nước đang phát triển trong điều kiện hiện nay cần tăng trưởng GDP vào khoảng 5%/năm thì mới có thể xem có biểu hiện phát triển bền vững về kinh tế. (2) Cơ cấu GDP cũng là tiêu chí đánh giá phát triển bền vững về kinh tế. Chỉ khi tỷ trọng công nghiệp và dịch vụ trong GDP cao hơn nông nghiệp thì tăng trưởng mới có thể đạt được bền vững. (3) Tăng trưởng kinh tế phải là tăng trưởng có hiệu quả cao, không chấp nhận tăng trưởng bằng mọi giá.

- Phát triển bền vững về xã hội: Được đánh giá bằng các tiêu chí, như HDI, hệ số bình đẳng thu nhập, các chỉ tiêu về giáo dục, y tế, phúc lợi xã hội, hưởng thụ văn hóa. Ngoài ra, bền vững về xã hội là sự bảo đảm đời sống xã hội hài hòa; có sự bình đẳng giữa các giai tầng trong xã hội, bình đẳng giới; mức độ chênh lệch giàu nghèo không quá cao và có xu hướng gần lại; chênh lệch đời sống giữa các vùng miền không lớn. Công bằng xã hội và phát triển con người, chỉ số phát triển con người (HDI) là tiêu chí cao nhất về phát triển xã hội, bao gồm: thu nhập bình quân đầu người; trình độ dân trí, giáo dục, sức khỏe, tuổi thọ, mức hưởng thụ về văn hóa, văn minh. Phát triển bền vững về xã hội chú trọng vào sự công bằng và xã hội luôn cần tạo điều kiện thuận lợi cho lĩnh vực phát triển con người và cố gắng 8 cho tất cả mọi người cơ hội phát triển tiềm năng bản thân và có điều kiện sống chấp nhận được.

Phát triển bền vững về xã hội gồm một số nội dung chính: Một là, ổn định dân số, phát triển nông thôn để giảm sức ép di dân vào đô thị; Hai là, giảm thiểu tác động xấu của môi trường đến đô thị hóa; Ba là, nâng cao học vấn, xóa mù chữ; Bốn là, bảo vệ đa dạng văn hóa; Năm là, bình đẳng giới, quan tâm tới nhu cầu và lợi ích giới; Sáu là, tăng cường sự tham gia của công chúng vào các quá trình ra quyết định. - Phát triển bền vững về môi trường. Quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa, phát triển nông nghiệp, du lịch; quá trình đô thị hóa, xây dựng nông thôn mới,… đều tác động đến môi trường và gây ảnh hưởng tiêu cực đến môi trường, điều kiện tự nhiên. Bền vững về môi trường là khi sử dụng các yếu tố tự nhiên đó, chất lượng môi trường sống của con người phải được bảo đảm.

Đó là bảo đảm sự trong sạch về không khí, nước, đất, không gian địa lý, cảnh quan. Chất lượng của các yếu tố trên luôn cần được coi trọng và thường xuyên được đánh giá kiểm định theo những tiêu chuẩn quốc gia hoặc quốc tế. Khai thác và sử dụng hợp lý tài nguyên thiên nhiên, bảo vệ môi trường và cải thiện chất lượng môi trường sống. Phát triển bền vững về môi trường đòi hỏi chúng ta duy trì sự cân bằng giữa bảo vệ môi trường tự nhiên với sự khai thác nguồn tài nguyên thiên nhiên phục vụ lợi ích con người nhằm mục đích duy trì mức độ khai thác những nguồn tài nguyên ở một giới hạn nhất định cho phép môi trường tiếp tục hỗ trợ điều kiện sống cho con người và các sinh vật sống trên trái đất.