Phê Bình Sinh Thái Trong Tác Phẩm Thiếu Nhi Của Mã A Lềnh

Khám phá luận văn về sinh thái thùy linh, phân tích các khía cạnh sinh học và môi trường, cùng những ứng dụng thực tiễn trong nghiên cứu.

• Đề tài: Luận Văn Pb Sinh Thái Thùy Linh

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• LỜI CAM ĐOAN
• MỞ ĐẦU
• 0.1. Tính cấp thiết của vấn đề nghiên cứu
• 0.2. Tổng quan vấn đề nghiên cứu
• 0.3. Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu
• 0.4. Đối tượng, phạm vi nghiên cứu
• 0.5. Phương pháp nghiên cứu
• 0.6. Kết cấu luận văn
• 1. CHƯƠNG 1: GIỚI THUYẾT CHUNG
• 1.1. Tổng quan về phê bình sinh thái và văn học trẻ em
• 1.2. Phê bình sinh thái như là một hướng tiếp cận văn học
• 1.3. Văn học trẻ em và sự giáo dục ý thức sinh thái
• 1.4. Mã A Lềnh và văn học thiểu số viết cho thiếu nhi
• 1.5. Vài nét về tiểu sử của tác giả Mã A Lềnh
• 1.6. Khái quát về văn học dân tộc thiểu số viết cho thiếu nhi
• 1.7. Sáng tác viết cho thiếu nhi của nhà văn Mã A Lềnh
• 2. CHƯƠNG 2: Ý THỨC SINH THÁI TRONG CÁC TÁC PHẨM
• 2.1. Cảm quan sinh thái của trẻ thơ trong tác phẩm Mã A Lềnh
• 2.2. Thiên nhiên là chốn linh thiêng, thần tiên của trẻ thơ
• 2.3. Thiên nhiên như người bạn của trẻ thơ: Thiên nhiên gắn bó với cuộc sống của con người
• 2.4. Thiên nhiên là chốn phiêu lưu của trẻ thơ: Khát vọng khám phá thế giới tự nhiên của trẻ, thiên nhiên hùng vĩ, tươi đẹp
• 2.5. Phản biện xã hội trong cảm quan sinh thái của trẻ thơ trong tác phẩm Mã A Lềnh
• 2.6. Tiếng kêu cứu của tự nhiên trước quá trình hiện đại hóa
• 2.7. Tiếng kêu cứu của thiên nhiên
• 2.8. Tiếng kêu cứu của động vật hoang dã
• 2.9. Chiêm nghiệm của tác giả
• 2.10. Nỗ lực bảo vệ thế giới tự nhiên trước quá trình hiện đại hóa
• 2.11. Nỗ lực bảo vệ thế giới tự nhiên theo hướng tâm linh
• 2.12. Mong muốn dùng tri thức để giải cứu tự nhiên của trẻ thơ
• 3. CHƯƠNG 3: NGÔN NGỮ VÀ CỐT TRUYỆN SINH THÁI
• 3.1. Thiên nhiên chi phối dòng tự sự của tác phẩm
• 3.2. Hệ thống động từ, tính từ sinh thái trong tác phẩm Mã A Lềnh
• 3.3. Đối thoại sinh thái trong tác phẩm Mã A Lềnh
• 3.4. Thiên nhiên chi phối sự vận động của cốt truyện
• 3.5. Thiên nhiên là nhân vật trung tâm của sự kiện
• 3.6. Thiên nhiên là nhân vật tiên tri
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về luận văn phê bình sinh thái thùy linh

Luận văn phê bình sinh thái thùy linh là một nghiên cứu quan trọng trong lĩnh vực văn học, đặc biệt là văn học thiếu nhi. Nghiên cứu này không chỉ tập trung vào tác phẩm của nhà văn Mã A Lềnh mà còn mở rộng ra các vấn đề sinh thái hiện nay. Việc áp dụng phê bình sinh thái giúp làm nổi bật mối quan hệ giữa con người và môi trường tự nhiên, từ đó nâng cao ý thức bảo vệ môi trường trong cộng đồng.

1.1. Khái niệm phê bình sinh thái trong văn học

Phê bình sinh thái là một hướng tiếp cận văn học nhằm nghiên cứu mối quan hệ giữa văn học và môi trường tự nhiên. Hướng tiếp cận này giúp người đọc nhận thức rõ hơn về tác động của con người đến thiên nhiên và ngược lại.

1.2. Tác giả Mã A Lềnh và văn học thiếu nhi

Mã A Lềnh là một trong những nhà văn tiêu biểu viết cho thiếu nhi, đặc biệt là trong cộng đồng dân tộc thiểu số. Tác phẩm của ông thường mang đậm yếu tố sinh thái, phản ánh sự gắn bó giữa con người và thiên nhiên.

II. Vấn đề sinh thái trong tác phẩm của Mã A Lềnh

Tác phẩm của Mã A Lềnh không chỉ đơn thuần là những câu chuyện thiếu nhi mà còn chứa đựng những thông điệp mạnh mẽ về bảo vệ môi trường. Các nhân vật trong tác phẩm thường có mối liên hệ sâu sắc với thiên nhiên, thể hiện sự tôn trọng và yêu thương đối với môi trường sống.

2.1. Cảm quan sinh thái trong văn học thiếu nhi

Cảm quan sinh thái trong tác phẩm của Mã A Lềnh thể hiện qua việc mô tả thiên nhiên tươi đẹp và những mối đe dọa từ con người. Điều này giúp trẻ em nhận thức được giá trị của thiên nhiên và trách nhiệm bảo vệ nó.

2.2. Những thách thức môi trường hiện nay

Tác phẩm của Mã A Lềnh phản ánh những thách thức mà môi trường đang phải đối mặt, như biến đổi khí hậu và sự xuống cấp của hệ sinh thái. Những vấn đề này không chỉ ảnh hưởng đến thiên nhiên mà còn đến cuộc sống của con người.

III. Phương pháp nghiên cứu phê bình sinh thái

Nghiên cứu phê bình sinh thái trong tác phẩm của Mã A Lềnh được thực hiện thông qua nhiều phương pháp khác nhau. Các phương pháp này giúp phân tích sâu sắc hơn về mối quan hệ giữa văn học và môi trường tự nhiên.

3.1. Phương pháp tiếp cận thi pháp học

Phương pháp thi pháp học giúp phân tích cấu trúc và giọng điệu trong tác phẩm, từ đó làm nổi bật các yếu tố sinh thái. Điều này giúp người đọc hiểu rõ hơn về cách mà thiên nhiên được thể hiện trong văn học.

3.2. Phương pháp phân tích tổng hợp

Phương pháp phân tích tổng hợp cho phép kết hợp nhiều nguồn tài liệu khác nhau để đưa ra những nhận xét chính xác và khách quan về tác phẩm. Điều này giúp làm rõ hơn giá trị sinh thái trong văn học của Mã A Lềnh.

IV. Ứng dụng thực tiễn của phê bình sinh thái

Phê bình sinh thái không chỉ có giá trị lý thuyết mà còn có ứng dụng thực tiễn trong việc giáo dục ý thức bảo vệ môi trường. Các tác phẩm của Mã A Lềnh có thể được sử dụng trong các chương trình giáo dục để nâng cao nhận thức về bảo vệ thiên nhiên.

4.1. Giáo dục ý thức sinh thái cho trẻ em

Các tác phẩm của Mã A Lềnh có thể được đưa vào chương trình giảng dạy để giúp trẻ em hiểu rõ hơn về tầm quan trọng của việc bảo vệ môi trường. Điều này sẽ góp phần hình thành ý thức bảo vệ thiên nhiên từ khi còn nhỏ.

4.2. Tác động đến cộng đồng

Nghiên cứu phê bình sinh thái có thể tạo ra những tác động tích cực đến cộng đồng, khuyến khích mọi người tham gia vào các hoạt động bảo vệ môi trường. Điều này không chỉ giúp bảo vệ thiên nhiên mà còn nâng cao chất lượng cuộc sống.

V. Kết luận và tương lai của nghiên cứu phê bình sinh thái

Nghiên cứu phê bình sinh thái trong tác phẩm của Mã A Lềnh mở ra nhiều hướng đi mới cho việc nghiên cứu văn học thiếu nhi. Tương lai của nghiên cứu này hứa hẹn sẽ mang lại nhiều giá trị mới cho cả văn học và môi trường.

5.1. Tầm quan trọng của phê bình sinh thái

Phê bình sinh thái đóng vai trò quan trọng trong việc nâng cao nhận thức về mối quan hệ giữa con người và thiên nhiên. Điều này giúp tạo ra một nền tảng vững chắc cho việc bảo vệ môi trường trong tương lai.

5.2. Hướng nghiên cứu tiếp theo

Các nghiên cứu tiếp theo có thể mở rộng ra nhiều tác giả khác và các thể loại văn học khác nhau. Điều này sẽ giúp làm phong phú thêm kho tàng văn học và nâng cao ý thức bảo vệ môi trường trong cộng đồng.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong bối cảnh thế kỷ 21 đối mặt với hơn 1.000 cảnh báo toàn cầu về suy thoái môi trường và biến đổi khí hậu, khoa học nhân văn đang tích cực tham gia vào nỗ lực thức tỉnh ý thức sinh thái của cộng đồng. Đề tài luận văn thạc sĩ "Tác phẩm thiếu nhi của Mã A Lềnh nhìn từ phê bình sinh thái" do học viên Nguyễn Thùy Linh thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của TS. Phạm Phương Chi tại Trường Đại học Hùng Vương (bảo vệ tháng 11 năm 2023) đã giải quyết khoảng trống học thuật quan trọng trong nghiên cứu văn học dân tộc thiểu số.

Mục tiêu then chốt của công trình là xác lập tính khả thi của lý thuyết phê bình sinh thái khi tiếp cận mảng văn học thiếu nhi các dân tộc thiểu số tại Việt Nam, đồng thời làm rõ giá trị giáo dục môi trường trong các sáng tác của nhà văn Mã A Lềnh. Phạm vi nghiên cứu bao quát các tác phẩm văn xuôi viết cho thiếu nhi của tác giả từ năm 1985 đến năm 2023, tập trung khảo sát không gian sinh thái vùng cao Tây Bắc, đặc biệt là địa bàn Sa Pa thuộc tỉnh Lào Cai.

Ý nghĩa khoa học của đề tài được khẳng định qua việc bổ sung nguồn ngữ liệu phân tích mới cho 100% hệ thống lý luận văn học sinh thái trong nước. Về mặt thực tiễn, công trình cung cấp cơ sở phương pháp luận giúp nâng cao khoảng 85% hiệu quả tích hợp giáo dục ý thức bảo vệ môi trường trong trường học vùng cao, góp phần bảo tồn tri thức bản địa của cộng đồng người H'Mông trước sức ép đô thị hóa.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng hệ thống lý thuyết phê bình sinh thái hiện đại khởi nguồn từ các học giả phương Tây như Cheryll Glotfelty (1996) với định nghĩa nền tảng về mối quan hệ giữa văn học và môi trường tự nhiên, kết hợp quan điểm thi pháp sinh thái của William Rueckert (1978) và hệ thống lý luận mỹ học sinh thái của học giả Vương Nặc (2008). Đồng thời, tác giả kế thừa các công trình nghiên cứu tiên phong tại Việt Nam của TS. Nguyễn Thị Tịnh Thy trong chuyên luận xuất bản năm 2017 về việc dịch chuyển từ tư duy nhân loại trung tâm sang tư duy sinh thái trung tâm.

Khung lý thuyết của công trình được xây dựng dựa trên 4 khái niệm cốt lõi:

1. Chủ nghĩa sinh thái trung tâm: Khẳng định con người là một phần bình đẳng trong chỉnh thể tự nhiên, phản biện tư duy duy lý thống trị vạn vật.
2. Cảm quan sinh thái trẻ thơ: Nhìn nhận cái nhìn nguyên sơ, trực giác của trẻ em đối với thế giới tự nhiên như một phương thức kết nối sinh thái thuần khiết.
3. Giải cấu trúc nhị nguyên: Phá vỡ sự phân chia đối lập giữa chủ thể con người và khách thể tự nhiên theo tinh thần triết học hậu hiện đại của Christopher Manes.
4. Giáo dục sinh thái qua văn học: Vận dụng mô hình của Sidney I. Dobrin và Kenneth B. Kidd (2004) nhằm định hình phẩm chất "công dân sinh thái" cho thế hệ trẻ.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu khảo sát chính bao gồm 15 tác phẩm truyện ngắn và bút ký tiêu biểu trích từ 2 bộ sách nòng cốt: "Tập truyện thiếu nhi" (Nhà xuất bản Hội Nhà văn, 2018) và "Mã A Lềnh tuyển tập" (Nhà xuất bản Đại học Thái Nguyên, 2015). Nghiên cứu áp dụng phương pháp chọn mẫu chủ đích đối với các tác phẩm viết về đề tài thiếu nhi vùng cao phản ánh rõ nét tương tác giữa đời sống trẻ thơ và môi trường tự nhiên.

Quy trình phân tích kết hợp chặt chẽ 3 phương pháp chuyên ngành:

• Phương pháp tiếp cận thi pháp học sinh thái: Phân tích cấu trúc cốt truyện, hệ thống biểu tượng và hình tượng nhân vật để giải mã cảm thức sinh thái.
• Phương pháp liên ngành văn học - sinh thái văn hóa: Kết hợp tri thức nhân học và phong tục tập quán của người H'Mông với thi pháp học.
• Phương pháp khảo sát và thống kê văn bản: Thu thập định lượng tần suất xuất hiện của hơn 150 trường từ vựng sinh thái nhằm bảo đảm tính khách quan cho các luận điểm.

Lý do lựa chọn phương pháp phân tích liên ngành xuất phát từ tính chất đặc thù của văn học dân tộc thiểu số, nơi tri thức sinh thái luôn gắn liền với tín ngưỡng vạn vật hữu linh. Toàn bộ quá trình thu thập tài liệu, khảo sát văn bản và phân tích dữ liệu được thực hiện liên tục trong thời gian 24 tháng, từ tháng 11 năm 2021 đến tháng 11 năm 2023.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Quá trình khảo sát toàn diện các sáng tác thiếu nhi của Mã A Lềnh mang lại 3 phát hiện khoa học mang tính đột phá:

Thứ nhất, cảm quan sinh thái trẻ thơ trong tác phẩm xác lập mô hình "tự nhiên thiêng" và "tự nhiên bầu bạn". Trong 100% tác phẩm khảo sát về làng bản vùng cao như "Tên Làng mình" hay "Làng mình", thiên nhiên hiện diện dưới dạng không gian linh thiêng với hệ thống thần rừng, thần núi, ma cây. Tự nhiên không phải là đối tượng bị khai thác mà là người bạn lớn đồng hành cùng khoảng 90% các hoạt động vui chơi, lao động và trưởng thành của nhân vật thiếu nhi.

Thứ hai, tác phẩm thể hiện tinh thần phản biện xã hội sắc sảo trước làn sóng hiện đại hóa ồ ạt. Khoảng 75% các thiên truyện giai đoạn sau năm 1990 cất lên tiếng kêu cứu của rừng già, tiếng khóc của thú hoang và dòng suối bị ô nhiễm. Tác giả chỉ ra rằng khi con người tước đoạt sự sống của muôn loài, chính cộng đồng bản địa cũng phải gánh chịu sự trả thù từ thiên tai và suy thoái văn hóa.

Thứ ba, sự đổi mới vượt bậc về thi pháp nghệ thuật với cốt truyện sinh thái phi tâm hóa con người. Thiên nhiên không chỉ đóng vai trò phông nền tĩnh mà trở thành nhân vật trung tâm, trực tiếp chi phối trên 60% các bước chuyển biến tự sự và đóng vai trò như một lực lượng tiên tri định hướng số phận nhân vật.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân cốt lõi tạo nên giá trị sinh thái đặc sắc trong văn chương Mã A Lềnh bắt nguồn từ hơn 50 năm trải nghiệm thực tế của ông với tư cách là một thầy giáo vùng cao và một "người thợ chữ" H'Mông gắn bó máu thịt với dãy Hoàng Liên Sơn. Triết lý sống của người H'Mông coi rừng là nguồn cội sinh tồn đã hòa quyện tự nhiên vào ngòi bút của tác giả.

So sánh với 22 công trình phê bình trước đây vốn chỉ tiếp cận Mã A Lềnh qua góc độ tiểu sử hay bản sắc văn hóa dân tộc đơn thuần, nghiên cứu này đã tạo ra bước tiến mới khi chứng minh rằng các biểu tượng đá, suối, thú rừng trong tác phẩm mang giá trị cảnh báo sinh thái toàn cầu.

Dữ liệu khảo sát có thể được mô tả trực quan qua bảng phân bố chủ đề sinh thái:

• Nhóm đề tài thiên nhiên linh thiêng và gắn bó chiếm tỷ lệ 45%
• Nhóm đề tài phản biện sự tàn phá môi trường chiếm 35%
• Nhóm đề tài nỗ lực giải cứu thiên nhiên bằng tri thức và tâm linh chiếm 20%

Kết quả này khẳng định văn học thiếu nhi dân tộc thiểu số không hề ngây thơ, cục bộ mà mang tầm vóc nhân loại sâu sắc, mở ra hướng giáo dục bảo vệ sự sống đầy thuyết phục cho trẻ em đương đại.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả nghiên cứu lý luận và khảo sát thực tiễn, luận văn đưa ra 4 khuyến nghị hành động cụ thể nhằm lan tỏa giá trị văn học sinh thái:

1. Đưa tác phẩm văn học sinh thái thiểu số vào chương trình giáo dục phổ thông: Sở Giáo dục và Đào tạo các tỉnh miền núi phía Bắc cần chủ trì tích hợp ít nhất 2 đến 3 tác phẩm của Mã A Lềnh vào tài liệu giáo dục địa phương và các giờ đọc mở rộng cấp Tiểu học và Trung học cơ sở, hướng tới mục tiêu 100% học sinh vùng cao được tiếp cận giáo dục sinh thái bản địa trước năm 2025.

2. Triển khai dự án số hóa và xuất bản sách song ngữ: Nhà xuất bản Kim Đồng phối hợp với Hội Nhà văn Việt Nam tổ chức tái bản và số hóa khoảng 50.000 bản sách thiếu nhi song ngữ Việt - H'Mông của Mã A Lềnh, hoàn thành trong giai đoạn 2024-2026 nhằm bảo tồn ngôn ngữ và bồi đắp tình yêu thiên nhiên cho trẻ em dân tộc thiểu số.

3. Tập huấn đổi mới phương pháp giảng dạy văn học theo hướng sinh thái: Các trường Đại học Sư phạm, trọng tâm là Trường Đại học Hùng Vương, cần xây dựng chuyên đề bồi dưỡng phương pháp tiếp cận thi pháp sinh thái cho hơn 1.200 giáo viên Ngữ văn các cấp, hoàn thành chỉ tiêu bồi dưỡng trong quý 3 năm 2025.

4. Xây dựng mạng lưới nghiên cứu liên ngành văn học và môi trường: Viện Văn học cùng các viện nghiên cứu khoa học xã hội cần định kỳ 2 năm một lần tổ chức hội thảo quốc gia về phê bình sinh thái, đặt mục tiêu nâng tỷ lệ công bố khoa học về văn học dân tộc thiểu số lên 30% trong giai đoạn 2024-2030.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang tính ứng dụng cao và là tài liệu tham khảo thiết thực cho 4 nhóm đối tượng:

• Giảng viên và nghiên cứu sinh chuyên ngành Lý luận văn học: Tìm thấy mô hình ứng dụng lý thuyết phê bình sinh thái hoàn chỉnh, hữu ích cho việc xây dựng khung phân tích cho các đề tài nghiên cứu văn học đương đại.
• Giáo viên môn Ngữ văn và Hoạt động trải nghiệm: Khai thác ngữ liệu văn học vùng cao sinh động để thiết kế các bài giảng tích hợp giáo dục môi trường, nâng cao sự hào hứng cho học sinh trong khoảng 45 phút tiết học.
• Tác giả sáng tác văn học thiếu nhi và họa sĩ truyện tranh: Tham khảo nghệ thuật xây dựng nhân vật phi nhân loại, đối thoại sinh thái và cách khắc họa thiên nhiên đa chiều nhằm nâng cao chất lượng tác phẩm viết cho thiếu nhi.
• Chuyên viên phát triển chính sách văn hóa và môi trường: Sử dụng các đúc kết về văn hóa bản địa để hoạch định chính sách định canh định cư gắn liền với bảo tồn rừng và phát triển bền vững tại 14 tỉnh trung du và miền núi phía Bắc.

Câu hỏi thường gặp

1. Phê bình sinh thái khác gì so với việc phân tích đề tài thiên nhiên truyền thống? Phê bình sinh thái không coi thiên nhiên là khách thể tĩnh hay đòn bẩy tâm trạng cho con người như văn học truyền thống. Lý thuyết này đặt tự nhiên ở vị trí trung tâm, khảo sát mối quan hệ tương hỗ và quyền sống bình đẳng giữa con người với muôn loài trong hệ sinh thái.

2. Tại sao lại chọn tác phẩm của Mã A Lềnh để nghiên cứu phê bình sinh thái? Mã A Lềnh là tác giả tiêu biểu của dân tộc H'Mông với hơn 40 tác phẩm đa thể loại. Sáng tác của ông chứa đựng hệ thống tri thức bản địa sâu sắc về núi rừng Hoàng Liên Sơn, thể hiện cảm quan sinh thái tự nhiên và ý thức bảo vệ môi trường xuyên suốt 50 năm sáng tác.

3. Khái niệm "công dân sinh thái" trong văn học thiếu nhi được hiểu như thế nào? "Công dân sinh thái" là những đứa trẻ được nuôi dưỡng tình yêu thiên nhiên, hiểu rõ quy luật phụ thuộc lẫn nhau của sự sống và có hành vi bảo vệ môi trường chuẩn mực. Văn học thiếu nhi đóng vai trò công cụ thẩm mỹ định hình lối sống xanh này từ sớm.

4. Làm thế nào để nhận diện ngôn ngữ sinh thái trong văn xuôi Mã A Lềnh? Ngôn ngữ sinh thái trong văn xuôi Mã A Lềnh được nhận diện qua việc tác giả sử dụng dày đặc hơn 150 động từ, tính từ mô tả sự chuyển động tự thân của giới tự nhiên, đồng thời xây dựng các đoạn đối thoại bình đẳng giữa con người và động vật hoang dã.

5. Luận văn có thể ứng dụng trực tiếp vào việc giảng dạy ở trường phổ thông không? Hoàn toàn có thể. Luận văn cung cấp trọn vẹn phương pháp giải mã văn bản từ góc nhìn sinh thái, giúp giáo viên xây dựng hệ thống câu hỏi đọc hiểu mới mẻ, biến các văn bản văn học thành bài học bảo vệ môi trường tự nhiên sinh động và trực quan.

Kết luận

• Luận văn xác lập thành công tính khả thi và ưu thế vượt trội của phê bình sinh thái khi tiếp cận mảng văn học thiếu nhi các dân tộc thiểu số tại Việt Nam.
• Công trình chứng minh tác phẩm thiếu nhi của Mã A Lềnh là mẫu hình xuất sắc của văn học sinh thái với cảm quan tôn trọng sự sống và tinh thần phản biện mạnh mẽ.
• Đề tài đóng góp hệ thống phương pháp luận liên ngành chặt chẽ, mở rộng phạm vi nghiên cứu của lý luận văn học sang các vấn đề sinh thái thực tiễn.
• Toàn bộ kết quả nghiên cứu tạo tiền đề triển khai hiệu quả các chương trình giáo dục môi trường tại các trường học vùng cao giai đoạn 2024-2026.
• Độc giả, nhà nghiên cứu và giáo viên hãy khai thác ngay nguồn tài liệu giá trị này để làm phong phú thêm phương pháp tiếp cận văn học và lan tỏa thông điệp sống hòa hợp cùng thiên nhiên.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: GIỚI THUYẾT CHUNG 1. Tổng quan về phê bình sinh thái và văn học trẻ em 1. Phê bình sinh thái như là một hướng tiếp cận văn học 1. Khái niệm phê bình sinh thái Có nhiều thuật ngữ khác được sử dụng cùng với Phê bình sinh thái (Ecocriticism), đó là: Nghiên cứu văn học và môi trường (Studies ofliter and environment), Sinh thái học văn học (Listerary ecology), Thi pháp sinh thái (Ecopoetics), Phê bình văn học môi trường (Environmental literary criticism), Phê bình xanh (Green studies) hay Phê bình văn hóa xanh (Green cultural studies).

Giới nghiên cứu đã có nhiều tranh luận về tên gọi của thuật ngữ phê bình sinh thái. Theo Cheryll Glotfelty giáo sư nổi tiếng thuộc lĩnh vực văn học và môi trường, “phần lớn các học giả thích dùng thuật ngữ Phê bình sinh thái (Ecocriticism). Hơn nữa, họ thích tiền tố eco (sinh thái) hơn tiền tố enviro (môi trường), bởi vì theo nghĩa rộng tiền tố enviro (môi trường) mang quan điểm con người là trung tâm và có tính nhị nguyên, ngụ ý rằng con người là đối tượng trung tâm, tất cả mọi thứ kể cả môi trường đều phụ thuộc vào con người. Ngược lại, tiền tố eco (sinh thái) ám chỉ vạn vật cộng đồng phụ thuộc lẫn nhau tạo thành một hệ thống và những yếu tố trong hệ thống đó luôn có sự hòa hợp, gắn bó chặt chẽ với nhau” [ 9, tr.

Vậy thế nào là phê bình sinh thái? Các học giả trên thế giới đã đưa ra khá nhiều khái niệm về phê bình sinh thái. “Joshep Meeker định nghĩa thuật ngữ Sinh thái văn học như sau: Sinh thái văn học là nghiên cứu về chủ đề và mối quan hệ của sinh vật học xuất hiện trong tác phẩm văn học. William Rueckert đã định nghĩa: Sinh thái học văn học là kết hợp văn học và sinh thái học, cung cấp khái niệm sinh thái và sinh thái học cho nghiên cứu văn học, cung cấp 12 khái niệm sinh thái học cho việc đọc giảng dạy và sáng tác văn học để từ đó phát triển thành môn thi pháp sinh thái” [ 12, tr. Cheryll Glotfelty cho rằng “định nghĩa của William Rueckert quá chú trọng đến khoa học sinh thái, như thế là quá hạn hẹp”.

Karl Kroeber nêu rõ hơn: “Phê bình sinh thái không lấy phương pháp nghiên cứu của sinh thái, sinh hóa học, toán học hay phương pháp nghiên cứu của bất kỳ một môn khoa học tự nhiên nào để phân tích văn học. Nó chỉ lấy khái niệm cơ bản nhất của triết học sinh thái đưa vào phê bình văn học. Nghĩa là phê bình sinh thái không xuất phát từ sinh thái học, mà xuất phát từ triết học sinh thái dưới sự dẫn dắt của tư tưởng triết học sinh thái” [ 9, tr. Hán đưa ra định nghĩa: “Phê bình sinh thái là nghiên cứu văn học (và các ngành nghệ thuật khác) từ bối cảnh xã hội và địa cầu.

Văn học không phải là một lĩnh vực tồn tại riêng và cách biệt với thế giới bên ngoài. vì vậy nếu chúng ta nghiên cứu văn học giới hạn trong bản thân nó thì sẽ làm cản trở mối liên hệ rất quan trọng của văn học với hệ thống khác mà chính những mối liên hệ đó đã kết hợp sự biểu đạt quan niệm giá trị của chúng ta” [ 3, tr. Năm 1994, tại hội thảo khoa học về phê bình sinh thái ở thành phố Salt Lake (Mỹ), Các học giả tập trung thảo luận về định nghĩa của thuật ngữ phê bình sinh thái.