Chương 1: GIỚI THUYẾT CHUNG 1. Tổng quan về phê bình sinh thái và văn học trẻ em 1. Phê bình sinh thái như là một hướng tiếp cận văn học 1. Khái niệm phê bình sinh thái Có nhiều thuật ngữ khác được sử dụng cùng với Phê bình sinh thái (Ecocriticism), đó là: Nghiên cứu văn học và môi trường (Studies ofliter and environment), Sinh thái học văn học (Listerary ecology), Thi pháp sinh thái (Ecopoetics), Phê bình văn học môi trường (Environmental literary criticism), Phê bình xanh (Green studies) hay Phê bình văn hóa xanh (Green cultural studies).
Giới nghiên cứu đã có nhiều tranh luận về tên gọi của thuật ngữ phê bình sinh thái. Theo Cheryll Glotfelty giáo sư nổi tiếng thuộc lĩnh vực văn học và môi trường, “phần lớn các học giả thích dùng thuật ngữ Phê bình sinh thái (Ecocriticism). Hơn nữa, họ thích tiền tố eco (sinh thái) hơn tiền tố enviro (môi trường), bởi vì theo nghĩa rộng tiền tố enviro (môi trường) mang quan điểm con người là trung tâm và có tính nhị nguyên, ngụ ý rằng con người là đối tượng trung tâm, tất cả mọi thứ kể cả môi trường đều phụ thuộc vào con người. Ngược lại, tiền tố eco (sinh thái) ám chỉ vạn vật cộng đồng phụ thuộc lẫn nhau tạo thành một hệ thống và những yếu tố trong hệ thống đó luôn có sự hòa hợp, gắn bó chặt chẽ với nhau” [ 9, tr.
Vậy thế nào là phê bình sinh thái? Các học giả trên thế giới đã đưa ra khá nhiều khái niệm về phê bình sinh thái. “Joshep Meeker định nghĩa thuật ngữ Sinh thái văn học như sau: Sinh thái văn học là nghiên cứu về chủ đề và mối quan hệ của sinh vật học xuất hiện trong tác phẩm văn học. William Rueckert đã định nghĩa: Sinh thái học văn học là kết hợp văn học và sinh thái học, cung cấp khái niệm sinh thái và sinh thái học cho nghiên cứu văn học, cung cấp 12 khái niệm sinh thái học cho việc đọc giảng dạy và sáng tác văn học để từ đó phát triển thành môn thi pháp sinh thái” [ 12, tr. Cheryll Glotfelty cho rằng “định nghĩa của William Rueckert quá chú trọng đến khoa học sinh thái, như thế là quá hạn hẹp”.
Karl Kroeber nêu rõ hơn: “Phê bình sinh thái không lấy phương pháp nghiên cứu của sinh thái, sinh hóa học, toán học hay phương pháp nghiên cứu của bất kỳ một môn khoa học tự nhiên nào để phân tích văn học. Nó chỉ lấy khái niệm cơ bản nhất của triết học sinh thái đưa vào phê bình văn học. Nghĩa là phê bình sinh thái không xuất phát từ sinh thái học, mà xuất phát từ triết học sinh thái dưới sự dẫn dắt của tư tưởng triết học sinh thái” [ 9, tr. Hán đưa ra định nghĩa: “Phê bình sinh thái là nghiên cứu văn học (và các ngành nghệ thuật khác) từ bối cảnh xã hội và địa cầu.
Văn học không phải là một lĩnh vực tồn tại riêng và cách biệt với thế giới bên ngoài. vì vậy nếu chúng ta nghiên cứu văn học giới hạn trong bản thân nó thì sẽ làm cản trở mối liên hệ rất quan trọng của văn học với hệ thống khác mà chính những mối liên hệ đó đã kết hợp sự biểu đạt quan niệm giá trị của chúng ta” [ 3, tr. Năm 1994, tại hội thảo khoa học về phê bình sinh thái ở thành phố Salt Lake (Mỹ), Các học giả tập trung thảo luận về định nghĩa của thuật ngữ phê bình sinh thái. Trong số gần 20 định nghĩa có định nghĩa của Scott Slovic được đánh giá là quan trọng nhất, ảnh hưởng lớn nhất: “Phê bình sinh thái là chỉ hai phương diện nghiên cứu: Vừa có thể sử dụng bất kỳ một phương pháp nghệ thuật nào để nghiên cứu lối viết tự nhiên, vừa có thể khảo sát cặn kẽ hàm nghĩa sinh thái và mối quan hệ giữa con người với tự nhiên trong bất cứ văn bản văn học nào, cho dù những văn bản ấy thoạt nhìn có vẻ như rõ ràng miêu tả thế giới phi nhân loại.
Điểm nóng của nghiên cứu mới này là phản ánh nhận thức ngày càng lớn của xã hội 13 đương đại về tầm quan trọng và tính dễ bị tổn thương của thế giới phi nhân loại” [ 2, tr. Năm 1996, Trong lời giới thiệu cho tuyển tập phê bình sinh thái: Các mốc quan trọng trong sinh thái học văn học, giáo sư Cheryll Glotfelry nhà phê bình sinh thái đầu tiên của Mỹ đưa ra định nghĩa về phê bình sinh thái như sau: “Phê bình sinh thái là khoa học nghiên cứu mối quan hệ giữa văn học và môi trường tự nhiên”. Bà còn giải thích thêm: “Toàn bộ phê bình sinh thái có chung một tiền đề cơ bản, đó chính là văn hóa nhân loại được gắn kết với thế giới vật chất, và có ảnh hưởng qua lại với thế giới đó. Phê bình sinh thái lấy mối quan hệ qua lại giữa tự nhiên và văn hóa, đặc biệt là văn hóa sáng tạo về ngôn ngữ và văn học làm chủ đề.
Một cách với tư cách là một quan điểm phê bình phê bình sinh thái đứng một chân ở văn học một chân ở trái đất, với tư cách là một diễn ngôn lý thuyết nó làm hài hòa mối quan hệ giữa nhân loại và thế giới phi nhân loại” [ 9, tr. Từ việc phân tích những định nghĩa của các học giả Âu Mỹ, Vương Nặc cho rằng phê bình sinh thái cần có một định nghĩa mới, định nghĩa mới này cần đáp ứng ba điểm sau: Một là, dứt khoát rõ ràng không được thoát khỏi hàm ý sinh thái, cần chỉ ra được một cách rõ ràng khởi điểm logic và giá trị cốt lõi của phê bình sinh thái. Hai là, cần tuân thủ tính chính xác của học thuật, tính chặt chẽ của logic. Ba là, cần bổ sung những khiếm khuyết về nguyên tắc thẩm mỹ sinh thái của các học giả Âu Mỹ.
Căn cứ và rút ra những kinh nghiệm từ ưu và khuyết điểm trong định nghĩa của người đi trước, cố gắng thực hiện ba yêu cầu trên của một thuật ngữ, học giả Vương Nặc đưa ra định nghĩa như sau: “Phê bình sinh thái là phê bình văn học nghiên cứu mối quan hệ giữa văn học và tự nhiên từ định hướng tư tưởng của chủ nghĩa sinh thái, đặc biệt là chủ nghĩa chỉnh thể sinh thái. Nó phải phơi bày nguồn gốc văn hóa tư tưởng của nguy cơ sinh thái được phản ánh trong tác phẩm văn 14 học, đồng thời khám phá thẩm mỹ sinh thái và biểu hiện nghệ thuật của nó trong tác phẩm” [ 54, tr. Trong tổng hợp các định nghĩa nêu trên và trên cơ sở phân tích định nghĩa của Vương Nặc, chúng tôi đề xuất định nghĩa phê bình sinh thái như sau: “Phê bình sinh thái là phê bình văn học nghiên cứu này mối quan hệ giữa văn học và tự nhiên từ định hướng từ tư tưởng của chủ nghĩa sinh thái, đặc biệt là chủ nghĩa chỉnh thể sinh thái thông qua việc khám phá thẩm mỹ sinh thái và biểu hiện nghệ thuật của nó trong tác phẩm” [54, tr. Đặc trưng của phê bình sinh thái Phê bình sinh thái, theo cách định danh của Jonathan Bate, là phê bình “Sự nóng lên của toàn cầu” (global warming criticism) với ý thức “tưởng nhớ trái đất thông qua sự phơi bày trước con người khoản nợ của văn hóa đối với tự nhiên” [4, tr.
Là một tân binh của đội quân lý luận phê bình văn học, phê bình sinh thái hấp thu các tiền đề lý luận của nhiều ngành khoa học khác nhau, kết hợp với phương thức nghiên cứu và nhiệm vụ nghiên cứu riêng biệt để tạo nên những đặc trưng của mình. Cụ thể như sau: *) Chú ý đến định hướng đạo đức sinh thái Nhiệm vụ trọng tâm của phê bình sinh thái là nghiên cứu sinh thái tự nhiên và sinh thái tinh thần trong văn học. Với tư cách và nhiệm vụ của một học giả khoa học nhân văn, đồng thời cũng là một “chiến binh môi trường”, qua công trình khoa học, nhà phê bình sinh thái chú ý “xây dựng ý thức sinh thái và đặc biệt là tinh thần sinh thái của nhân loại trong bối cảnh nguy cơ môi trường ngày một nghiêm trọng” [5, tr. Định hướng đạo đức sinh thái chính là điểm khác biệt của phê bình sinh thái so với phê bình đề tài tự nhiên trong văn học truyền thống.
Xuất phát điểm và đích đến của phê bình sinh thái là ý thức sinh thái. Người phê bình phải nhìn thế giới tự nhiên trong văn bản bằng ý thức sinh thái, 15 chứ không phải bằng cảm thức thẩm mỹ thông thường chỉ xem tự nhiên là đối tượng nghiên cứu của văn học, là khách thể của văn chương. Nghĩa là phải tôn trọng ba nguyên tắc của mỹ học sinh thái: nguyên tắc về tính tự nhiên, nguyên tắc tính chỉnh thể, nguyên tắc về tính giao thoa. So sánh những kết quả “nghiên cứu của phê bình sinh thái” với đề tài tự nhiên được nghiên cứu trong các trường phái phê bình văn học trước đó, có thể thấy phê bình sinh thái đã có một bước tiến trong việc nghiên cứu mối quan hệ giữa tự nhiên và văn hóa nhân loại từ thái độ đạo đức đối với tự nhiên: không chỉ xem tự nhiên là khách thể, mà còn phải xem tự nhiên và nhân loại là một chỉnh thể.
Phê bình sinh thái không chỉ đưa người đọc tiếp cận với tự nhiên mà còn kêu gọi họ có ý thức về tính môi trường qua văn học thể hiện thái độ của nhà phê bình về văn hóa ứng xử của con người đối với tự nhiên. *) Đọc lại văn học kinh điển truyền thống từ góc nhìn sinh thái Không chỉ chọn đối tượng là các tác phẩm hiện đương đại, phê bình sinh thái đọc lại văn học kinh điển truyền thống từ góc độ văn hóa sinh thái để tìm ra ý nghĩa văn hóa sinh thái và ý nghĩa mỹ học sinh thái từng bị chìm khuất. từ đó xây dựng lại các quan hệ thẩm mỹ đẹp đẽ trong bản thân mỗi con người, giữa con người với con người, con người với xã hội, con người với tự nhiên, con người với Trái đất. Nghĩa là khi đọc lại văn học kinh điển, phê bình sinh thái phải bám sát nhiệm vụ, vai trò của mình “Vai trò quan trọng của phê bình văn học có cảm thức sinh thái là ở tiềm năng thúc đẩy toàn nhân loại nuôi dưỡng và bồi đắp tố chất sinh thái nhân văn” [5, tr.