CHƯƠNG I: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ KẾ TOÁN THU CHI SỰ NGHIỆP TRONG ĐƠN VỊ SỰ NGHIỆP CÔNG LẬP CÓ THU 1. Khái niệm và phân loại đơn vị sự nghiệp công lập có thu 1. Khái niệm và đặc điểm Trong những năm gần đây, với sự phát triển không ngừng của nền kinh tế thì các đơn vị hành chính sự nghiệp (HCSN) dưới sự quản lý của nhà nước cũng từng bước đi vào phát triển ổn định và vững chắc góp phần không nhỏ vào công cuộc đổi mới kinh tế- xã hội của đất nước. Các đơn vị HCSN là các đơn vị thuộc bộ máy quản lý Nhà nước Trung ương và địa phương, các cơ quan, đoàn thể, các tổ chức xã hội, các đơn vị thuộc lực lượng vũ trang, các hội quần chúng hoạt động bằng các nguồn kinh phí do Ngân sách Nhà nước (NSNN) cấp và được bổ sung từ các nguồn khác như như hội phí, học phí, viện phí, kinh phí được tài trợ, thu từ hoạt động kinh doanh dịch vụ.
nhằm thực hiện nhiệm vụ kinh tế, chính trị được giao. Với đặc thù riêng có của mình, các đơn vị HCSN phải chấp hành nghiêm chỉnh các quy định của Nhà nước về kế toán, thống kê. Mọi khoản thu, chi phải được hạch toán theo đúng niên độ ngân sách, cấp ngân sách và mục lục NSNN. Đồng thời các khoản chi phải được kiểm tra, kiểm soát chặt chẽ, phải có trong dự toán được duyệt, đúng chế độ, tiêu chuẩn và định mức do cơ quan Nhà nước có thẩm quyền quy định và được thủ trưởng đơn vị sử dụng ngân sách chuẩn chi.
Theo tính chất hành chính sự nghiệp, đơn vị HCSN bao gồm các loại hình hoạt động sau: - Các đơn vị hành chính thuần tuý gồm các cơ quan quyền lực, cơ quan quản lý xã hội, cơ quan quản lý Nhà nước như UBND huyện, quận. - Các đơn vị sự nghiệp bao gồm các đơn vị sự nghiệp văn hoá, giáo dục, y tế, kinh tế… - Các tổ chức đoàn thể, xã hội, nghề nghiệp, quần chúng… Đơn vị sự nghiệp công lập là đơn vị thuộc khu vực nhà nước, do nhà nước thành lập thực hiện các hoạt động cung ứng các “ dịch vụ sự nghiệp công” nhằm 8 đảm bảo sự nghiệp hoạt động bình thường của các ngành kinh tế quốc dân, sản phẩm do đơn vị sự nghiệp công lập tạo ra đều mang tính bền vững và gắn bó với quá trình tạo ra của cải vật chất và giá trị tinh thần cho xã hội, hoạt động bằng nguồn kinh phí NSNN cấp hoặc các nguồn đảm bảo khác. Đơn vị sự nghiệp công lập được chia ra làm 2 loại: - Đơn vị sự nghiệp công lập có thu: nguồn kinh phí hoạt động từ nguồn NSNN và nguồn thu sự nghiệp, nguồn thu khác của đơn vị những đơn vị này được nhà nước giao nhiệm vụ thực hiện cung cấp các dịch vụ công và được phép thu một phần kinh phí để bù đắp một phần chi phí hoạt động, phần kinh phí còn thiếu sẽ được nhà nước cấp, do vậy người sử dụng dịch vụ công chỉ phải trả phí, lệ phí có những dịch vụ chỉ phải trả một phần hoặc toàn bộ kinh phí. - Đơn vị sự nghiệp công lập không có thu: Hoạt động bằng nguồn kinh phí từ nguồn NSNN cấp, hoạt động của đơn vị cũng nhằm cung cấp các dịch vụ công cho xã hội, tuy nhiên đơn vị sự nghiệp công lập không có thu không được thu bất kỳ một khoản thu nào từ các dịch vụ công nên toàn bộ chi phí hoạt động được nhà nước cấp.
Đặc điểm của đơn vị sự nghiệp công lập có thu - Được Nhà nước đầu tư cơ sở vật chất, bảo đảm kinh phí hoạt động thường xuyên để thực hiện nhiệm vụ chính trị, chuyên môn được giao. - Được phép thực hiện một số khoản thu theo quy định của Nhà nước như học phí, viện phí, thu theo đơn đặt hàng của Nhà nước, thu lãi tiền gửi, thu từ kết quả hoạt động sản xuất kinh doanh dịch vụ và các khoản thu sự nghiệp khác. Phân loại đơn vị sự nghiệp công lập có thu 1. Phân loại đơn vị sự nghiệp công lập có thu theo lĩnh vực hoạt động Căn cứ theo ngành, lĩnh vực hoạt động của đơn vị sự nghiệp công lập chia thành: đơn vị sự nghiệp y tế, đơn vị sự nghiệp giáo dục, đơn vị sự nghiệp kinh tế.
- Đơn vị sự nghiệp y tế là tổ chức do cơ quan nhà nước có thẩm quyền thành lập và quản lý theo quy định của pháp luật, có tư cách pháp nhân, con dấu, tài khoản và bộ máy kế toán theo quy định của pháp luật về kế toán để thực hiện nhiệm vụ 9 cung cấp dịch vụ công hoặc phục vụ quản lý nhà nước trong lĩnh vực chuyên môn y tế như: Y tế dự phòng; khám bệnh; chữa bệnh; điều dưỡng và phục hồi chức năng; giám định y khoa; pháp y; pháp y tâm thần; y dược cổ truyền; kiểm nghiệm dược; mỹ phẩm; trang bị y tế; an toàn vệ sinh thực phẩm; dân số- kế hoạch hóa gia đình; sức khỏe sinh sản; truyền thông giáo dục sức khỏe. Đặc điểm hoạt động theo nguyên tắc phục vụ xã hội không nhằm mục đích lợi nhuận hoạt động cung cấp cho xã hội dịch vụ khám bệnh, chữa bệnh chăm sóc sức khỏe cho cộng đồng , đảm bảo tầng lớp nhân dân có cơ hội tiếp cận với dịch vụ y tế, thúc đẩy kinh tế phát triển, đảm bảo nguồn nhân lực dồi dào, khỏe mạnh để lao động tạo ra của cải vật chất ngày hiệu quả, gắn bó với quá trình tái sản xuất xã hội. Gắn liền với chương trình phát triển kinh tế xã hội nhà nước chính phủ tổ chức. - Đơn vị sự nghiệp kinh tế là các đơn vị sự nghiệp hoạt động trong lĩnh vực nông nghiệp, lâm nghiệp, thủy sản, thủy lợi, giao thông, công nghiệp địa chính, khí tượng thủy văn các đơn vị này hoạt động là nhằm mục đích phục cho các ngành kinh tế này, các đơn vị sự nghiệp này có số thu tương đối ổn định - Đơn vị sự nghiệp giáo dục là các đơn vị sự nghiệp hoạt động trong lĩnh vực GD ĐT, hoạt động không vì mục tiêu lợi nhuận, do cơ quan có thẩm quyền thành lập, được nhà nước đầu tư cơ sở vật chất, đảm bảo một phần hay toàn bộ chi phí hoạt động để thực hiện nhiệm vụ Nhà nước giao Hoạt động của đơn vị sự nghiệp giáo dục đào tạo công lập mang tính định hướng của nhà nước trong từng thời kỳ, đặc biệt là đối với hoạt động đào tạo, so với các đơn vị sự nghiệp khác thì hoạt động của đơn vị sự nghiệp giáo dục thường ổn định hơn vì thời gian và nội dung và các chương trình học tập ít bị thay đổi , mục tiêu của đơn vị sự nghiệp giáo dục- đào tạo thường hướng vào nhu cầu xã hội và định hướng của nhà nước để đáp ứng nhu cầu về nhân lực cho sự phát triển của nền kinh tế Sản phẩm của đơn vị sự nghiệp giáo dục là cung ứng các dịch vụ đặc biệt vì sản phẩm của nó là tri thức, trong tất cả các lĩnh vực hoạt động sự nghiệp thì hoạt 10 động sự nghiệp giáo dục đào tạo chuyên môn hóa trong việc giáo dục và đào tạo con người.
- Đơn vị sự nghiệp khoa học công nghệ là các đơn vị sự nghiệp hoạt động trong lĩnh vực khoa học công nghệ, hoạt động không vì mục tiêu lợi nhuận, do cơ quan có thẩm quyền thành lập, được nhà nước đầu tư cơ sở vật chất, đảm bảo một phần hay toàn bộ chi phí hoạt động để thực hiện nhiệm vụ Nhà nước giao, hoạt động trong lĩnh vực nghiên cứu khoa học, nghiên cứu và triển khai thực nghiệm, phát triển công nghệ, ứng dụng công nghệ, dịch vụ khoa học và công nghệ, phát huy sáng kiến và hoạt động sáng tạo nhằm phát triển khoa học và công nghệ, được thành lập dưới hình thức viện hàn lâm, viện, trung tâm, phòng thí nghiệm, trạm nghiên cứu, trạm quan trắc, trạm thử nghiệm và hình thức khác do Bộ trưởng Bộ khoa học công nghệ quy định. - Đơn vị sự nghiệp thể thao du lịch là các đơn vị sự nghiệp công lập do các tổ chức của cơ quan nhà nước có thẩm quyền thành lập, cung cấp các dịch vụ công trong các lĩnh vực quản lý các dịch vụ công về văn hóa, nghệ thuật biểu diễn, điện ảnh, mỹ thuật, triển lãm, gia đình, thể thao và du lịch. theo quy định của pháp luật - Đơn vị sự nghiệp lao động thương binh và xã hội là đơn vị sự nghiệp hoạt động cung cấp các dịch vụ công trong lĩnh vực làm việc, dạy nghề, lao động, tiền lương, tiền công, bảo hiểm xã hội, an toàn lao động, người có công, bảo trợ xã hội, bảo vệ và chăm sóc trẻ em, bình đẳng giới. - Đơn vị sự nghiệp truyền thông thông tin và các lĩnh vực khác được pháp luật quy định.
Phân loại đơn vị sự nghiệp công lập có thu theo mức độ tự chủ. Từ trước năm 2015, việc phân loại đơn vị sự nghiệp công lập có thu học theo mức tự chủ tài chính được căn cứ vào mức tự chủ chi thường xuyên, việc xác định mức tự đảm bảo chi phí hoạt động thường xuyên được xác định theo công thức sau: Mức tự bảo đảm chi phíhoạt động Tổng số nguồn thu sự nghiệp = x100% thường xuyêncủa đơn vị (%) Tổng số chi hoạt động thường xuyên 11 Căn cứ vào mức độ so sánh tổng chi hoạt động thường xuyên và tổng nguồn thu sự nghiệp,đơn vị sự nghiệp công lập có thu được chia làm ba loại: - Đơn vị có nguồn thu sự nghiệp tự bảo đảm toàn bộ chi phí hoạt động thường xuyên (gọi tắt là đơn vị sự nghiệp tự bảo đảm chi phí hoạt động). Đơn vị sự nghiệp tự bảo đảm chi phí hoạt động, gồm: * Đơn vị sự nghiệp có mức tự bảo đảm chi phí hoạt động thường xuyên xác định theo công thức trên, bằng hoặc lớn hơn 100%. * Đơn vị sự nghiệp đã tự bảo đảm chi phí hoạt động từ nguồn thu sự nghiệp, và từ nguồn ngân sách nhà nước do cơ quan có thẩm quyền của nhà nước đặt hàng.
- Đơn vị có nguồn thu sự nghiệp tự bảo đảm một phần chi phí hoạt động thường xuyên, phần còn lại được ngân sách nhà nước cấp. Đơn vị sự nghiệp tự bảo đảm một phần chi phí hoạt động, là đơn vị sự nghiệp có mức tự bảo đảm chi phí hoạt động thường xuyên xác định theo công thức trên, từ trên 10% đến dưới 100%. nhà nước cấp (gọi tắt là đơn vị sự nghiệp tự bảo đảm một phần chi phí hoạt động).