phần mở đầu, kết luận, danh mục các biểu, bảng và danh mục các tài liệu tham khảo, luận án gồm 3 chƣơng: 8 Chƣơng 1. Một số vấn đề chung về tích hợp trong giáo dục; Chƣơng 2. Một số biện pháp giúp giáo viên xây dựng chủ đề tích hợp trong dạy học môn Toán; Chƣơng 3. Thực nghiệm sƣ phạm.
9 CHƢƠNG 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ CHUNG VỀ TÍCH HỢP TRONG GIÁO DỤC 1. Quan niệm về tích hợp 1. Một số quan niệm về tích hợp qua nghiên cứu của nước ngoài Tích hợp (tiếng Anh: Integration) có nguồn gốc từ tiếng La tinh “integration” với nghĩa: xác lập lại cái chung, cái toàn thể, cái thống nhất trên cơ sở những bộ phận riêng lẻ. Theo từ điển Anh - Anh [58], từ integrate có nghĩa là kết hợp những phần, những bộ phận với nhau trong một tổng thể.
Những phần, những bộ phận này có thể khác nhau nhƣng thích hợp với nhau. Theo từ điển Bách khoa Khoa học Giáo dục của Cộng hòa Liên bang Đức (Enzyklopadie Erziehungswissienscheft, Bd.2, Stuttgart 1984), từ integration có hai khía cạnh: (1) Là quá trình xác lập lại cái chung, cái toàn thể, cái thống nhất từ những cái riêng lẻ; (2) Là trạng thái mà trong đó có cái chung, cái toàn thể được tạo ra từ những cái riêng lẻ. Tích hợp có thể hiểu là sự hợp nhất giữa các loại hình kiến thức và các môn học tƣơng ứng [64]. Trên thực tế có thể có nhiều hình thức tích hợp.
Chẳng hạn, từ bình diện của các m n gần nhau nhƣ: Thiên văn học, Sinh học, Hóa học, Địa chất và Vật lý tạo ra một khóa học Khoa học có thể xem là một bƣớc hƣớng đến tích hợp. Cũng có thể hình dung về một chiếc bánh thập cẩm so với một chiếc bánh có nhiều lớp để biểu thị các mức độ khác nhau của tích hợp. Quan niệm về tích hợp qua một số nghiên cứu trong nước Theo từ điển Anh – Việt [48], integration có nghĩa là: Sự hợp lại thành một hệ thống thống nhất. Trong từ điển tiếng Việt [43], tích hợp đƣợc hiểu là sự lắp ráp, nối kết các thành phần của một hệ thống theo quan điểm tạo nên một hệ thống toàn bộ.
10 Trong từ điển Giáo dục học [9], tích hợp đƣợc hiểu là hành động liên kết các đối tƣợng nghiên cứu, giảng dạy, học tập của cùng một lĩnh vực hoặc vài lĩnh vực khác nhau trong cùng một kế hoạch DH. Theo Dƣơng Tiến Sỹ [20], tích hợp là sự kết hợp một cách hữu cơ, có hệ thống các kiến thức (khái niệm) thuộc các môn học khác nhau thành một ND thống nhất, dựa trên cơ sở các mối quan hệ về lý luận và thực tiễn đƣợc đề cập trong các môn học đó. Theo Đỗ Mạnh Cƣờng [25], trong DH, tích hợp có thể đƣợc coi là sự liên kết các các đối tƣợng giảng dạy, học tập trong cùng một kế hoạch hoạt động để đảm bảo sự thống nhất, hài hòa, trọn vẹn của hệ thống DH nhằm đạt mục tiêu DH tốt nhất. Ví dụ, trong dạy nghề, mục tiêu của hệ thống dạy nghề là NL mà ngƣời học đạt đƣợc sau quá trình học tập.
Bởi thế mọi loại hình, mọi ND tích hợp trong dạy nghề đều nhằm đạt đƣợc sự trọn vẹn của NL ngƣời học nghề. Sự trọn vẹn ấy đƣợc quyết định bởi sự kết hợp hài hòa giữa kiến thức, kỹ năng và thái độ của ngƣời học. Theo góc độ tiếp cận khác nhau, cách hiểu, quan niệm về tích hợp có những phát biểu khác nhau: + Tiếp cận theo góc độ của CT, môn học: tích hợp đƣợc hiểu là sự kết hợp một cách hữu cơ, có hệ thống các kiến thức trong một môn học hoặc giữa các môn học thành một ND thống nhất. Theo từ điển Giáo dục học [9] có các loại tích hợp: Tích hợp chƣơng trình; Tích hợp các bộ môn học; Tích hợp giảng dạy; Tích hợp học tập; Tích hợp kiến thức; kĩ năng;.
+ Tiếp cận theo góc nhìn tổng thể, thì tích hợp là một phƣơng diện của quá trình phát triển liên quan đến tổng hợp trong một thể thống nhất các thành phần và các yếu tố riêng lẻ đã có từ trƣớc đó [34]. + Tiếp cận theo cấu trúc môn học [36], tích hợp là sự kết hợp, tổ hợp các ND từ các môn học/lĩnh vực học tập khác nhau thành một “môn học” mới. Hoặc tích hợp là sự lồng ghép các ND cần thiết vào những ND vốn có của một môn học (theo chủ đề). + Tiếp cận theo góc độ DH [30], tích hợp là sự liên kết các các đối tƣợng giảng dạy, học tập trong cùng một kế hoạch hoạt động để đảm bảo sự thống nhất, hài hòa, trọn vẹn của hệ thống DH, nhằm đạt mục tiêu DH tốt nhất.
DH nhằm hình 11 thành ở HS những NL giải quyết hiệu quả các tình huống thực tiễn dựa trên sự huy động ND, kiến thức, kĩ năng thuộc nhiều lĩnh vực khác nhau; Là định hƣớng DH trong đó GV tổ chức, hƣớng dẫn để HS biết huy động tổng hợp kiến thức, kĩ năng thuộc nhiều lĩnh vực khác nhau nhằm giải quyết các nhiệm vụ học tập, đời sống; thông qua đó hình thành những kiến thức, kĩ năng mới; phát triển đƣợc những NL cần thiết, nhất là NL giải quyết vấn đề trong học tập và trong thực tiễn cuộc sống. + Tiếp cận ở bình diện tổ chức DH [31], DHTH là tổ chức, hƣớng dẫn để HS biết huy động tổng hợp kiến thức, kĩ năng thuộc nhiều lĩnh vực khác nhau nhằm giải quyết các nhiệm vụ học tập; thông qua đó hình thành những kiến thức, kĩ năng mới; phát triển đƣợc những NL cần thiết, nhất là NL giải quyết vấn đề trong học tập và trong thực tiễn cuộc sống. Nhận xét chung: Tuy có nhiều cách phát biểu không nhƣ nhau, nhƣng cũng có những điểm chung trong quan niệm về tích hợp, có thể hiểu: Tích hợp là một quá trình kết hợp các đối tượng khác nhau vào một chỉnh thể thống nhất. Kết quả quá trình kết hợp đó là sự hình thành một hệ thống mới hoặc có thể bao gồm chính các phần có ít nhiều liên hệ với các hệ thống trƣớc đó, chúng có mối liên hệ với nhau chặt chẽ hơn và có sự thay đổi về chất trong bản thân thuộc tích của mỗi bộ phận.
Tích hợp là xu thế tất yếu trong phát triển chương trình giáo dục Qua tìm hiểu một số công trình nghiên cứu về tích hợp của các tác giả nƣớc ngoài nhƣ Susan M. Drake, Robin Fogarty hay Xavier Roegiers,. đều cho rằng tích hợp là xu thế tất yếu trong xây dựng CT GD phổ thông ở thế kỉ XXI. Ở nƣớc ta, hiện có một số nghiên cứu về tích hợp và đa số các nghiên cứu chỉ ra rằng tích hợp là xu thế tất yếu trong xây dựng CT GD phổ thông.
Chẳng hạn: Theo Trần Đức Tuấn [78]: Xây dựng và phát triển CT, SGK theo quan điểm tích hợp, LM là xu hƣớng ở nhiều nƣớc trên thế giới, đặc biệt là các nƣớc tiên tiến. Ở nhà trƣờng phổ thông nhiều nƣớc phát triển nhƣ Mỹ, Anh, Đức, Thụy Điển, Australia và một số nƣớc nhƣ Hàn Quốc, Singapore. đã xuất hiện CT và SGK cho những môn học tích hợp nhƣ: Nghiên cứu xã hội; nghiên cứu môi trƣờng; nghiên cứu tự nhiên; Lịch sử - Địa lý hoặc Địa lý - Chính trị - Giáo dục công dân;. Trong 12 các CT, SGK mang tính tích hợp nhiều ND/môn học khác nhau đƣợc xây dựng thành các lĩnh vực học tập mà ở đó ND, cấu trúc và cách thể hiện không chỉ hạn chế ở kiến thức, kĩ năng, vấn đề của từng bộ môn riêng biệt mà còn hƣớng đến thể hiện các vấn đề LM, xuyên môn và các kĩ năng sống, giá trị, NL chung.
Để tạo điều kiện phát triển DHTH và LM, các nƣớc nhƣ Australia, Canada, Đan Mạch, Phần Lan, Ireland, Italy, New Zealand, Thụy Sĩ, Thổ Nhĩ Kì, Vƣơng quốc Anh. đều đổi mới cấu trúc, ND và cách trình bày của SGK để khuyến khích, hỗ trợ GV tổ chức các hoạt động DH tích cực, hợp tác và tƣơng tác, đồng thời tạo điều kiện để HS học phƣơng pháp học, cách tự học và tự đánh giá kết quả học tập của mình. Theo Đinh Thị Kim Thoa [79]: Tích hợp là xu thế tất yếu vì GD phải mang lại NL cho từng cá nhân. Đối với mỗi giai đoạn thì chúng ta sẽ trang bị cho HS, lựa chọn CT thế nào để có thể hình thành NL thực tiễn cho ngƣời học.
Theo Mai Văn Hƣng [81]: Ngày nay, nhiều nƣớc trên thế giới coi tích hợp LM là một quan điểm cơ bản trong việc triển khai CT môn học từ tiểu học đến THCS và THPT. Một xu hƣớng khá phổ biến là tích hợp các môn học truyền thống, nhƣ Vật lý, Hóa học, Sinh học, tạo thành môn học mới thông qua tích hợp LM và tích hợp xuyên môn. Ngoài ra, còn có một xu hƣớng khác, đó là thực hiện quan điểm tích hợp nhƣng không tạo ra môn học mới, đại diện cho xu hƣớng này là: Đức, Hà Lan, Thụy Điển. Nhiều nƣớc đã xây dựng CT theo hƣớng tích hợp nhƣ: Hàn Quốc, Singapore, Malaysia, Úc, Pháp, Anh, Mỹ, Canada.
Một số nƣớc đã đƣa dự án vào CT GD phổ thông, qua đó thực hiện tích hợp xuyên môn, đƣa HS vào môi trƣờng thực tiễn thông qua việc xác định chủ đề dự án, lập kế hoạch, thực hiện và tổng hợp kết quả dự án. Các chủ đề học theo dự án chủ yếu liên quan đến việc học và đời sống hàng ngày của HS, có thể nằm trong các môn học tích hợp hoặc nằm ngoài CT. Theo Nguyễn Anh Dũng [30]: Qua nghiên cứu CT của hơn 20 nƣớc trên thế giới cho thấy: Tích hợp là một trong những quan điểm GD đã trở thành xu thế trong việc xác định ND DH trong nhà trƣờng phổ thông và trong việc xây dựng CT môn học ở nhiều nƣớc trên thế giới. Quan điểm tích hợp đƣợc xây dựng trên cơ sở những quan niệm tích cực về quá trình học tập và quá trình DH.
Thực tiễn ở nhiều nƣớc đã 13 chứng tỏ rằng, việc thực hiện quan điểm tích hợp trong GD và DH sẽ giúp phát triển những NL giải quyết những vấn đề phức hợp và làm cho việc học tập trở nên có ý nghĩa đối với HS hơn so với việc các môn học, các mặt GD đƣợc thực hiện riêng rẽ. Tình hình nghi n cứu về tích hợp 1. Một số hình thức tích hợp chương trình giáo dục 1. Cách tiếp cận của Susan M.
Tích hợp đa môn Cách này chủ yếu áp dụng với các môn học. Theo đó, GV chọn lựa và sắp xếp các yêu cầu cần đạt từ các môn học, hƣớng vào đạt mục tiêu chung, qua một chủ đề chung.