Chương 1: Những vấn đề lý luận và chuẩn mực quốc tế, pháp luật của một số quốc gia về thi hành án phạt tù đối với phạm nhân là người chưa thành niên Chương 2: Pháp luật và thực trạng áp dụng pháp luật về thi hành án phạt tù đối với phạm nhân là người chưa thành niên ở Việt Nam Chương 3: Giải pháp nâng cao chất lượng thi hành án phạt tù đối với phạm nhân là người chưa thành niên. 8 TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu 1. Tình hình nghiên cứu ở Việt Nam Xuất phát từ đặc điểm tâm sinh lý, khả năng nhận thức của người chưa thành niên, từ tầm quan trọng và ý nghĩa của việc xử lý tội phạm do người chưa thành niên thực hiện, việc giáo dục người chưa thành niên phạm tội và xây dựng một xã hội lành mạnh, văn minh, vấn đề tư pháp người chưa thành niên nói chung và thi hành án phạt tù đối với phạm nhân là người chưa thành niên nói riêng luôn được quan tâm nghiên cứu trong khoa học tư pháp hình sự ở cả trong và ngoài nước.
Ở Việt Nam từ trước đến nay đã có nhiều công trình nghiên cứu, luận án tiến sĩ, luận văn thạc sĩ, bài báo khoa học viết về các vấn đề liên quan đến người chưa thành niên và lĩnh vực thi hành án hình sự. Các công trình này khá đa dạng, phong phú về nội dung, mục đích nghiên cứu và không chỉ giới hạn trong lĩnh vực luật học mà còn có cả ở lĩnh vực xã hội học, tâm lý học, giáo dục học. - Về hướng nghiên cứu các vấn đề liên quan đến người chưa thành niên có thể kể đến một số công trình như: luận án “Nguồn gốc xã hội của việc vi phạm pháp luật ở người chưa thành niên hiện nay (năm 2002) của TSKH. Hồ Diệu Thúy; chuyên khảo “Vai trò của pháp luật trong quá trình hình thành nhân cách” của TS.
Nguyễn Đình Đặng Lục (nhà xuất bản CTQG xuất bản năm 1997 và tái bản năm 2005 và 2013); chuyên khảo “Người chưa thành niên phạm tội – đặc điểm tâm lý và chính sách xử lý” của TS. Đặng Thanh Nga và TS. Trương Quang Vinh (NXB Tư pháp, Hà Nội, 2011); luận án “Bảo đảm quyền của người chưa thành niên trong tố tụng hình sự ở Việt Nam” của TS. Lê Minh Thắng (2012) v.v… - Về hướng nghiên cứu các vấn đề liên quan đến lĩnh vực thi hành án hình sự có thể kể đến một số công trình như: chuyên khảo “Một số vấn đề về thi hành án hình sự” của TS.
Trần Quang Tiệp (NXB CAND, HN, 2002); luận án “Hoàn thiện quản lý nhà nước trong lĩnh vực thi hành án hình sự” của TS. Vũ Trọng Hách (2004); chuyên khảo “Những vấn đề lý luận và thực tiễn về công tác giáo dục phạm nhân trong giai đoạn hiện nay” của PGS. Nguyễn Hữu Duyện (NXB CAND, 2010); đề tài khoa học cấp Bộ “Cơ sở lý luận và thực tiễn hoàn thiện pháp luật thi hành án hình sự ở Việt Nam” do TS. Nguyễn Đức Phúc chủ nhiệm (2016); chuyên khảo “Giáo dục pháp luật cho phạm nhân ở Việt Nam” của TS.
Ngô Văn Trù (NXB CAND, 2017); luận án “Bảo đảm quyền con người của người bị kết án phạt tù trong thi hành án hình sự ở Việt Nam” của TS. Lê Hữu Trí (2017) v.v… 9 Kết quả nghiên cứu của các công trình nói trên có liên quan đến nội dung của Luận án này như sau: Về lý luận: - Liên quan đến nghiên cứu vấn đề chính sách thi hành án phạt tù đối với phạm nhân là người chưa thành niên: + Luận án “Nguồn gốc xã hội của việc vi phạm pháp luật ở người chưa thành niên hiện nay” của TSKH. Hồ Diệu Thúy đã khẳng định tình trạng vi phạm pháp luật ở người chưa thành niên là một hiện tượng xã hội (tiêu cực) và xã hội phải chịu trách nhiệm ở phạm vi nhất định về tình trạng này, đồng thời khuyến cáo chính sách hình sự cần nhân đạo hơn, mang tính giáo dục hơn. Nghiên cứu này đã mang lại tiền đề lý luận cho việc đánh giá về vai trò, khả năng tác động của pháp luật thi hành án phạt tù đến việc hiện thực hóa mục đích của việc áp dụng hình phạt tù, đồng thời cũng là tiền đề lý luận cho việc luận giải về chính sách nhân đạo, đề cao giáo dục trong thi hành án phạt tù đối với phạm nhân là người chưa thành niên.
+ Chuyên khảo “Vai trò của pháp luật trong quá trình hình thành nhân cách” của TS. Nguyễn Đình Đặng Lục đã nghiên cứu làm rõ lý luận về sự hình thành, phát triển nhân cách và vai trò của pháp luật trong sự hình thành, phát triển nhân cách của người chưa thành niên; những đặc điểm tâm lý, ý thức pháp luật của người chưa thành niên. Nghiên cứu này đã mang lại tiền đề lý luận cho việc luận giải chính sách giam giữ, giáo dục và các chính sách chấp hành án khác trong thi hành án phạt tù đối với phạm nhân là người chưa thành niên. + Cũng liên quan đến chính sách giam giữ phạm nhân, chuyên khảo “Những vấn đề lý luận và thực tiễn về công tác giáo dục phạm nhân trong giai đoạn hiện nay” của PGS.
Nguyễn Hữu Duyện đã nghiên cứu, phân tích đặc điểm tâm lý, đặc điểm về trình độ văn hóa, hiểu biết, tính cách, thái độ của các nhóm phạm nhân khác nhau (nhóm phạm nhân xâm phạm an ninh quốc gia, nhóm phạm nhân xâm phạm trật tự an toàn xã hội, nhóm phạm nhân phạm tội lần đầu, phạm nhân nguyên là cán bộ, nhân dân lao động, nhóm phạm nhân có nhiều tiền án, tiền sự, thực hiện tội phạm có sử dụng bạo lực), từ đó chỉ ra tính chất cực kỳ phức tạp của môi trường tập trung phạm nhân trong trại giam, nơi chủ yếu giam giữ các phạm nhân đã thành niên. Nghiên cứu này cho phép rút ra hệ quả: nếu bộ phận phạm nhân là người chưa thành niên chiếm thiểu số cũng được bố trí chấp hành án phạt tù chung trại giam với phạm nhân thành niên thì sẽ không thể tránh khỏi những tác động xấu của môi 10 trường trại giam đa loại phạm nhân. Đây là một tiền đề lý luận để luận giải về chính sách giam giữ phạm nhân là người chưa thành niên. - Liên quan đến nghiên cứu về nguyên tắc thi hành án phạt tù đối với phạm nhân là người chưa thành niên: Chuyên khảo “Người chưa thành niên phạm tội – đặc điểm tâm lý và chính sách xử lý” của TS.
Đặng Thanh Nga và TS. Trương Quang Vinh đã xác định một số nguyên tắc cơ bản về tư pháp người chưa thành niên. Chuyên khảo “Một số vấn đề về thi hành án hình sự” của TS. Trần Quang Tiệp đã nghiên cứu làm rõ về khái niệm, nhiệm vụ, các nguyên tắc của pháp luật thi hành án hình sự.
Chuyên khảo “Những vấn đề lý luận và thực tiễn về công tác giáo dục phạm nhân trong giai đoạn hiện nay” của PGS. Nguyễn Hữu Duyện đã làm rõ những nội dung cơ bản về triết lý giáo dục cải tạo phạm nhân của Việt Nam, làm rõ những vấn đề lý luận chung về giáo dục phạm nhân, các nguyên tắc, nội dung, phương pháp, hình thức giáo dục phạm nhân. Những nghiên cứu nói trên đã tạo ra tiền đề lý luận cho Luận án trong việc tiếp tục đi sâu nghiên cứu lý luận về nguyên tắc thi hành án phạt tù đối với phạm nhân là người chưa thành niên, đặc biệt là những nguyên tắc đặc thù. Về pháp luật và thực tiễn áp dụng pháp luật: - Liên quan đến nghiên cứu về mô hình quản lý, tổ chức thi hành án phạt tù đối với phạm nhân là người chưa thành niên: + Luận án “Hoàn thiện quản lý nhà nước trong lĩnh vực thi hành án hình sự” của TS.
Vũ Trọng Hách (2003) đã chỉ ra mô hình quản lý, tổ chức thi hành án phạt tù ở Việt Nam theo Pháp lệnh Thi hành án phạt tù 1993, theo đó hệ thống trại giam được chia thành ba loại trại giam (loại I, loại II và loại III) khác nhau về đối tượng giam giữ, về tổ chức cán bộ, đặc thù quản lý, giam giữ phạm nhân, trong đó 21 trại giam loại III trên toàn quốc là những trại giam có tổ chức giam giữ phạm nhân là người chưa thành niên. Tuy nhiên, kể từ năm 2007 mô hình này đã thay đổi, không còn phân chia ba loại trại giam nữa. Vì vậy, vấn đề mô hình quản lý, tổ chức thi hành án phạt tù đối với phạm nhân là người chưa thành niên cần phải được nghiên cứu, khảo sát lại. Vũ Trọng Hách nghiên cứu mô hình quản lý, tổ chức thi hành án phạt tù từ góc độ quản lý nhà nước chứ chưa tiếp cận từ góc độ đáp ứng yêu cầu đặc thù của giáo dục phạm nhân là người chưa thành niên.
+ Đánh giá về đội ngũ cán bộ trại giam, thông qua nghiên cứu việc bảo vệ và tổ chức thực hiện các quyền con người của người bị kết án phạt tù, luận án “Bảo đảm quyền con người của người bị kết án phạt tù trong thi hành án hình sự ở Việt 11 Nam” của TS. Lê Hữu Trí (2017) đã phát hiện một số hạn chế về phẩm chất, trình độ, năng lực của đội ngũ cán bộ thi hành án phạt tù nói chung. Chuyên khảo “Những vấn đề lý luận và thực tiễn về công tác giáo dục phạm nhân trong giai đoạn hiện nay” của PGS. Nguyễn Hữu Duyện cũng đánh giá đội ngũ cán bộ quản giáo và các cán bộ khác ở trại giam không có chuyên môn sư phạm, tâm lý cần thiết cho hoạt động giáo dục phạm nhân.
Tuy nhiên, các nghiên cứu này chưa đi sâu đánh giá phẩm chất, trình độ, năng lực của cán bộ trực tiếp quản lý, giáo dục phạm nhân là người chưa thành niên. - Liên quan đến nghiên cứu về chế độ giam giữ, chế độ giáo dục và các chế độ khác đối với phạm nhân là người chưa thành niên: + Đề tài khoa học cấp Bộ “Cơ sở lý luận và thực tiễn hoàn thiện pháp luật thi hành án hình sự ở Việt Nam” do TS. Nguyễn Đức Phúc chủ nhiệm (2016) đã khảo sát thực trạng pháp luật và thực hiện pháp luật thi hành án hình sự ở Việt Nam.
