Luận án tiến sĩ: Cơ sở tâm lý rèn luyện ý chí của hạ sĩ quan binh sĩ - Học viện Chính trị QĐND Việt Nam

Dưới đây là meta tags cho bài viết 'Cơ sở tâm lý rèn luyện ý chí của hạ sĩ quan binh sĩ': { "ai_description": "Cơ sở tâm lý rèn luyện ý chí là yếu tố quan

• Tác giả: Nguyễn Thế Minh
• Người hướng dẫn: TS Nguyễn Đình Gấm
• Trường học: Học viện Chính trị, Bộ Quốc phòng
• Chuyên ngành: Tâm lý học
• Đề tài: Cơ sở tâm lý rèn luyện ý chí của hạ sĩ quan, binh sĩ ở các sư đoàn bộ binh Quân đội nhân dân Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Tổng quan về cơ sở tâm lý rèn luyện ý chí hạ sĩ quan binh sĩ

Ý chí là phẩm chất tâm lý cốt lõi của người quân nhân cách mạng. Trong Quân đội nhân dân Việt Nam, hạ sĩ quan binh sĩ chiếm tỷ lệ lớn nhất trong lực lượng vũ trang. Nhóm đối tượng này trực tiếp tham gia huấn luyện, sẵn sàng chiến đấu và chiến đấu. Nghiên cứu cơ sở tâm lý rèn luyện ý chí của hạ sĩ quan binh sĩ ở các sư đoàn bộ binh có ý nghĩa khoa học và thực tiễn sâu sắc. Luận án tiến sĩ của Nguyễn Thế Minh (2020) đã hệ thống hóa các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước về ý chí. Nghiên cứu chỉ ra ý chí gồm ba thành tố chính: nhận thức, thái độ và hành động. Quá trình rèn luyện ý chí trải qua ba giai đoạn cơ bản. Giai đoạn đầu là hình thành nhận thức về nhiệm vụ. Giai đoạn hai là hình thành thái độ tích cực với nhiệm vụ. Giai đoạn ba là hình thành hành động ý chí vượt qua khó khăn. Kết quả nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học cho công tác giáo dục rèn luyện trong quân đội.

1.1. Khái niệm ý chí và rèn luyện ý chí trong quân đội

Ý chí là quá trình tâm lý có ý thức, biểu hiện ở khả năng con người tự đặt mục đích và thực hiện mục đích đó bằng hành động. Theo các nhà tâm lý học, ý chí bao gồm ba yếu tố: biết khắc phục khó khăn, quyết tâm và bền bỉ. Trong quân đội, ý chí gắn liền với nhiệm vụ chiến đấu bảo vệ Tổ quốc. Rèn luyện ý chí là quá trình tác động có hệ thống nhằm hình thành và phát triển phẩm chất ý chí. Quá trình này đòi hỏi sự nỗ lực liên tục của cá nhân trong điều kiện huấn luyện, rèn luyện khắc nghiệt.

1.2. Vị trí hạ sĩ quan binh sĩ trong sư đoàn bộ binh

Hạ sĩ quan binh sĩ là lực lượng nòng cốt trực tiếp thực hiện nhiệm vụ chiến đấu ở các sư đoàn bộ binh. Nhóm đối tượng này chủ yếu là thanh niên nhập ngũ, độ tuổi từ 18 đến 25. Họ mang đặc điểm tâm lý của lứa tuổi trưởng thành sớm. Hạ sĩ quan binh sĩ có trình độ nhận thức, vốn sống và kinh nghiệm khác nhau. Điều kiện sinh hoạt, huấn luyện trong quân đội đòi hỏi họ phải thích nghi nhanh chóng. Do đó, nghiên cứu tâm lý của nhóm đối tượng này giúp xây dựng biện pháp rèn luyện ý chí phù hợp và hiệu quả.

II. Phân tích yếu tố tâm lý ảnh hưởng rèn luyện ý chí

Nhiều yếu tố tâm lý tác động đến quá trình rèn luyện ý chí của hạ sĩ quan binh sĩ. Yếu tố đầu tiên là trình độ nhận thức về mục đích, ý nghĩa của nhiệm vụ. Nhận thức đúng đắn tạo nền tảng cho hành động ý chí. Yếu tố thứ hai là thái độ đối với nhiệm vụ. Thái độ tích cực thúc đẩy hạ sĩ quan binh sĩ nỗ lực vượt qua khó khăn. Yếu tố thứ ba là động cơ hành động. Động cơ vì tập thể, vì Tổ quốc tạo sức mạnh ý chí lớn lao. Yếu tố thứ tư là môi trường sư đoàn bộ binh. Môi trường huấn luyện khắc nghiệt vừa là thách thức vừa là điều kiện rèn luyện. Nghiên cứu thực tiễn tại các sư đoàn bộ binh cho thấy phần lớn hạ sĩ quan binh sĩ có nhận thức đúng về nhiệm vụ. Tuy nhiên, một bộ phận chưa hình thành thái độ tích cực vững chắc. Hành động ý chí ở mức độ trung bình, cần được nâng cao. Các yếu tố gia đình, xã hội và giáo dục của đơn vị đều có vai trò quan trọng.

2.1. Yếu tố nhận thức và thái độ của hạ sĩ quan binh sĩ

Nhận thức là giai đoạn đầu tiên trong quá trình hình thành ý chí. Hạ sĩ quan binh sĩ cần hiểu rõ mục đích, yêu cầu của nhiệm vụ được giao. Nhận thức đúng đắn về truyền thống quân đội, về trách nhiệm bảo vệ Tổ quốc tạo nền tảng vững chắc. Thái độ là yếu tố then chốt quyết định hành động. Thái độ tích cực hình thành qua đấu tranh động cơ nội tâm. Khi hạ sĩ quan binh sĩ xác định được động cơ đúng đắn, thái độ với nhiệm vụ sẽ tích cực hơn. Giáo dục nhận thức và thái độ cần tiến hành thường xuyên, liên tục.

2.2. Yếu tố hành động ý chí và môi trường rèn luyện

Hành động ý chí là biểu hiện trực tiếp của ý chí trong thực tiễn. Hạ sĩ quan binh sĩ thể hiện ý chí qua việc khắc phục khó khăn trong huấn luyện, luyện tập. Hành động ý chí được rèn luyện từ thấp đến cao, từ đơn giản đến phức tạp. Môi trường sư đoàn bộ binh có vai trò quan trọng trong rèn luyện ý chí. Điều kiện huấn luyện khắc nghiệt, kỷ luật nghiêm tạo áp lực tích cực. Môi trường tập thể giúp hạ sĩ quan binh sĩ học hỏi, hỗ trợ lẫn nhau. Sự gương mẫu của cán bộ chỉ huy có tác động mạnh mẽ đến ý chí chiến đấu.

III. Phương pháp tâm lý xã hội rèn luyện ý chí hiệu quả

Rèn luyện ý chí đòi hỏi phương pháp tâm lý xã hội khoa học, hệ thống. Phương pháp đầu tiên là giáo dục nhận thức qua các buổi học chính trị, truyền thống. Hạ sĩ quan binh sĩ được tìm hiểu về lịch sử hào hùng của dân tộc, của quân đội. Phương pháp thứ hai là rèn luyện qua thực tiễn huấn luyện, luyện tập. Các bài tập thể lực, kỹ thuật quân sự đặt ra thử thách khắc nghiệt. Phương pháp thứ ba là nêu gương điển hình tiên tiến. Tấm gương chiến đấu dũng cảm của các anh hùng liệt sĩ có sức giáo dục mạnh mẽ. Phương pháp thứ tư là xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh trong đơn vị. Tinh thần đoàn kết, tương trợ giúp hạ sĩ quan binh sĩ vững vàng hơn. Phương pháp thứ năm là kết hợp giáo dục tập thể với tự rèn luyện cá nhân. Mỗi hạ sĩ quan binh sĩ cần chủ động khắc phục khó khăn, tu dưỡng bản thân. Các biện pháp cần được triển khai đồng bộ, phù hợp với đặc điểm tâm lý từng nhóm đối tượng.

3.1. Giáo dục nhận thức và hình thành động cơ đúng đắn

Giáo dục nhận thức là bước đầu tiên trong quy trình rèn luyện ý chí. Nội dung giáo dục bao gồm lý tưởng cách mạng, truyền thống quân đội, pháp luật Nhà nước. Hình thức giáo dục đa dạng: học chính trị, sinh hoạt chính trị, tham quan bảo tàng. Hạ sĩ quan binh sĩ cần hiểu rõ mục đích, ý nghĩa nhiệm vụ được giao. Hình thành động cơ đúng đắn là nền tảng cho hành động ý chí. Động cơ vì Tổ quốc, vì nhân dân tạo sức mạnh nội tâm to lớn. Giáo dục cần gắn liền với thực tiễn đời sống quân ngũ.

3.2. Rèn luyện hành động ý chí qua huấn luyện thực tế

Huấn luyện thực tế là phương pháp rèn luyện ý chí hiệu quả nhất. Các bài tập thể lực cường độ cao giúp hạ sĩ quan binh sĩ vượt qua giới hạn bản thân. Huấn luyện trong điều kiện khắc nghiệt: nắng nóng, mưa rét, địa hình phức tạp. Bài tập chiến thuật đặt ra tình huống bất ngờ, đòi hỏi quyết định nhanh chóng. Quá trình rèn luyện từ mức độ thấp đến cao, từ đơn giản đến phức tạp. Mỗi lần vượt qua khó khăn, ý chí của hạ sĩ quan binh sĩ được củng cố thêm. Cán bộ chỉ huy đóng vai trò quan trọng trong việc tạo môi trường rèn luyện.

IV. Kết luận và ứng dụng rèn luyện ý chí trong thực tiễn

Nghiên cứu về cơ sở tâm lý rèn luyện ý chí của hạ sĩ quan binh sĩ ở các sư đoàn bộ binh mang lại nhiều kết quả có giá trị. Luận án đã xác định rõ ba thành tố của ý chí: nhận thức, thái độ và hành động. Quá trình rèn luyện ý chí gồm ba giai đoạn kế tiếp nhau. Giai đoạn hình thành nhận thức là nền tảng ban đầu. Giai đoạn hình thành thái độ là then chốt nhất. Giai đoạn hình thành hành động ý chí là kết quả cuối cùng. Kết quả nghiên cứu thực tiễn cho thấy hạ sĩ quan binh sĩ có mức ý chí trung bình khá. Nhận thức về nhiệm vụ ở mức tốt, thái độ và hành động ý chí cần được nâng cao. Các biện pháp tâm lý xã hội đã được kiểm chứng thực nghiệm đạt hiệu quả tích cực. Nghiên cứu có giá trị lý luận và ứng dụng cao trong công tác giáo dục quân đội.

4.1. Ý nghĩa lý luận của nghiên cứu cơ sở tâm lý

Nghiên cứu đóng góp vào khoa học tâm lý quân sự Việt Nam nhiều nội dung mới. Luận án đã hệ thống hóa lý luận về ý chí và rèn luyện ý chí trong quân đội. Mô hình ba giai đoạn rèn luyện ý chí được xây dựng trên cơ sở khoa học. Tiêu chí đánh giá ý chí hạ sĩ quan binh sĩ được xây dựng cụ thể, đo lường được. Nghiên cứu bổ sung kiến thức về đặc điểm tâm lý hạ sĩ quan binh sĩ sư đoàn bộ binh. Kết quả nghiên cứu là tài liệu tham khảo quý cho các nhà khoa học và cán bộ quân sự.

4.2. Ứng dụng trong công tác huấn luyện và giáo dục quân đội

Kết quả nghiên cứu được áp dụng trực tiếp vào công tác huấn luyện, giáo dục tại các sư đoàn bộ binh. Các biện pháp tâm lý xã hội giúp nâng cao hiệu quả rèn luyện ý chí. Cán bộ chỉ huy sử dụng kết quả nghiên cứu để hiểu rõ tâm lý hạ sĩ quan binh sĩ. Chương trình giáo dục chính trị được xây dựng phù hợp với đặc điểm nhận thức từng nhóm. Nội dung huấn luyện được điều chỉnh tạo thử thách hợp lý cho quá trình rèn luyện ý chí. Nghiên cứu cũng có thể áp dụng rộng rãi trong toàn quân và lực lượng vũ trang.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI 1. Các công trình nghiên cứu ở nƣớc ngoài về ý chí, rèn luyện ý chí 1. Các nghiên cứu về phẩm chất ý chí, cấu trúc ý chí 1. Các nghiên cứu về phẩm ý chí con người, quân nhân Tác giả A.V Xuvorov (1950), với tác phẩm “Khoa học để chiến thắng” [114], đã chỉ ra phẩm chất cần thiết của một người lính: Lòng yêu Tổ quốc, ý thức về nghĩa vụ quân sự; lòng tin vào thắng lợi; nhanh trí, sáng kiến, tương trợ; ý chí kiên cường, mưu trí, tích cực.

Trong đó, nhanh trí, sáng kiến, ý chí kiên cường, mưu trí là biểu hiện về phẩm chất ý chí của người lính. Tác giả Ceruchiaski (1961), với cuốn "Bồi dưỡng ý chí" [10], nghiên cứu về ý chí con người, tác giả đã chỉ ra các phẩm chất đặc trưng của ý chí đó là: Tính mục đích; tính nguyên tắc và độc lập; tính quả quyết; tính kiên định và sự tự kiềm chế; dũng cảm và lòng gan dạ. A Rudich (1962), với cuốn “Tâm lý học thể thao”, theo tác giả ý chí được biểu hiện trong những hành động có chủ tâm nhằm đạt đến mục đích đã định. Rèn luyện ý chí cho vận động viên là phải dựa trên cơ sở phát triển các phẩm chất ý chí của cá nhân như: Tính sáng kiến, tính quả quyết, tính dũng cảm, nghị lực, tinh thần chịu đựng gian khổ [76, tr.

Macarov (1963), với cuốn “Biện luận và các vấn đề của hải quân” [56], đã đưa ra quy tắc “hãy nhớ tới chiến tranh”, để nhắc nhở các thủy thủ, muốn xây dựng các phẩm chất như: dũng cảm; nhanh trí; bình tĩnh; tầm quan sát; sức chịu đựng; sự khéo léo. đây chính là các phẩm chất ý chí cần thiết của người thủy thủ. Trong cuốn “Tâm lý học quân sự” Liên Xô [30], các tác Phạm Hoàng Gia và Thế Trường (biên dịch), đã chỉ ra các phẩm chất ý chí của người chiến 15 sĩ Xô Viết: Tính hướng đích, tính cương quyết, tính cương nghị, tính kiên trì, tính tự kiềm chế và tự chủ, óc sáng kiến, tính cam đảm và gan dạ, tính độc lập, tính kỷ luật, tính kiên định và tinh thần dũng cảm. Tác giả K Platonov (1983), với cuốn "Tâm lý học lý thú" [69], cho rằng ý chí được đặc trưng bằng sự cố gắng nhằm khắc phục những trở ngại trên đường đi tới mục đích.

Tác giả khẳng định: Mục đích cao xa, niềm khát khao mãnh liệt vươn tới mục đích; tinh thần bền bỉ; tính cương quyết là những nhân tố quyết định phẩm chất ý chí. Nhóm tác giả của Trường Đại học tổng hợp Lêningrat, khi nghiên cứu về hoạt động thiết kế kỹ thuật, các tác giả đã nêu ra 109 yêu cầu về phẩm chất tâm lý của người kỹ sư thiết kế. Trong đó có những phẩm chất tiêu biểu như: Tính chấp hành; tính độc lập được xem là những phẩm chất đặc trưng cho hành vi ý chí của người kỹ sư thiết kế [dẫn theo 89, tr.V Đulov, với tác phẩm “Tâm lý học tư pháp”, tác giả đã nêu ra các phẩm chất tâm lý của điều tra viên như tư tưởng vững vàng; khả năng tư duy tốt; tính kiên định, tính cương quyết; tính kiềm chế… Trong đó, tính kiềm chế là phẩm chất ý chí của điều tra viên [dẫn theo 89, tr.G Covaliov, với cuốn “những cơ sở tâm lý học của việc cải tạo phạm nhân”, tác giả đã chỉ ra phẩm chất tâm lý quan trọng trong hoạt động nghiệp vụ của người cán bộ quản giáo đó là phẩm chất ý chí cứng rắn, góp phần vào thành công của người cán bộ quản giáo [dẫn theo 89, tr. Tác giả Stogdill (1997), với cuốn "Nghệ thuật lãnh đạo" (do Nguyễn Hữu Lam dịch), chỉ ra những phẩm chất tâm lý của người lãnh đạo như sự thông minh, hiểu biết nhu cầu, tự tin, hiểu biết nhiệm vụ, có trách nhiệm., trong đó kiên trì trong việc giải quyết các vấn đề là phẩm chất của ý chí [45, tr.

Như vậy, các tác giả đã chỉ ra các phẩm chất ý chí con người và chiến sĩ trong quân đội như: tính hướng đích, tính cương quyết, tính cương nghị, tính 16 kiên trì, tính tự kiềm chế, tính tự chủ, óc sáng kiến, tính can đảm và tính gan dạ, tính độc lập, tính kỷ luật, tính kiên định, tinh thần dũng cảm. Các nghiên cứu về cấu trúc của ý chí Tác giả V.I Selivanov (1947), với cuốn "Tâm lý học và tính tích cực của ý chí" [79] thuộc Đại học tổng hợp Riazan, đã đưa ra mô hình cấu trúc ý chí gồm hai thành phần: Thành phần động cơ; thành phần thực hiện. Đây là hai yếu tố chủ yếu trong hoạt động ý chí của con người, đó là yếu tố thúc đẩy (động cơ) và yếu tố hành động (thực hiện). Song tác giả chưa đề cập đến vấn đề nhận thức, có nghĩa là chưa nêu ra mục đích của hành động.

L Rubintein (1960), trong cuốn "Những cơ sở của tâm lý học đại cương" [75], đã đưa ra cấu trúc ý chí gồm bốn thành phần: Những thúc đẩy và tự ý thức về mục đích; sự đấu tranh của các động cơ; ra quyết định; thực hiện. Bốn thành phần được tác giả đưa ra đây là biểu hiện về các giai đoạn của hành động ý chí đã được nhiều tác giả nêu ra hay còn gọi là cấu trúc của hành động ý chí. Dó đó, các thành phần được tác giả đưa ra chưa thể hiện rõ được cấu trúc ý chí của con người trong hoạt động. Tác giả đã chỉ ra được ba thành tố cơ bản trong cấu trúc ý chí gồm: nhận thức, động cơ, thao tác.

Trong đó thành tố “động cơ” là yếu tố thúc đẩy, biểu hiện về thái độ của con người trong hành động, đây là quan điểm khá rõ ràng về cấu trúc ý chí. Setrenov (1947), với cuốn "Tuyển tập triết học và tâm lý học chọn lọc" [77], xem ý chí là một mặt hoạt động của trí tuệ và những tình cảm đạo đức của nhân cách. Ý chí có cấu trúc ba thành phần: Nhận thức; cảm xúc; hành vi (hoạt động). Như vậy, tác giả đã nêu ra được ba thành phần cơ 17 bản về cấu trúc của ý chí, trong đó thành phần “cảm xúc” thuộc về yếu tố thúc đẩy là sự biểu hiện “thái độ” của con người trong hoạt động.

Tuy nhiên, tác giả cũng chưa đề cập đến yếu tố hành vi, hành động của ý chí. Tóm lại, các tác giả khi nghiên cứu về cấu trúc của ý chí đều cho rằng ý chí được cấu tạo bởi các thành phần khác nhau, trong đó tiêu biểu là các thành phần cơ bản như: nhận thức; đạo đức; tâm sinh lý; động cơ; cảm xúc; hành vi; thao tác… đây chính là những yếu tố quan trọng. Đặc biệt quan điểm cấu trúc ý chí có sự đồng nhất của hai tác giả A. M Setrenov gắn với ba thành tố: nhận thức, động cơ (cảm xúc), thao tác (hành vi), là quan điểm nhận được nhiều đồng thuận của các nhà nghiên cứu hơn cả.

Nghiên cứu về các yếu tố ảnh hưởng đến ý chí, rèn luyện ý chí Tác giả Ceruchiaski với cuốn “Bồi dưỡng ý chí” [8], cho rằng có hai loại trở ngại ảnh hưởng đến hoạt động ý chí của con người, đó là trở ngại bên trong và trở ngại bên ngoài. Trở ngại bên trong là nguyện vọng đối lập, tiêu cực, lười biếng, mệt mỏi, sợ sệt, e thẹn, không cẩn thận, danh dự hão và cố chấp. Trở ngại bên ngoài là những trở ngại khách quan xảy ra trong điều kiện tự nhiên, hoặc những trở ngại do người khác đưa đến hoặc những khó khăn gắn liền với việc giải quyết nhiệm vụ mới. Sipnhep với cuốn “Ý chí rèn luyện trong đấu tranh” [80], khi nghiên cứu về rèn luyện ý chí trong đấu tranh, tác giả cho rằng việc nắm vững chủ nghĩa Mác-Lênin là điều kiện đầu tiên, cơ bản để giáo dục ý chí cho mỗi người.

Ý chí được biểu hiện trong khát vọng vượt khó khăn, trên cơ sở hiểu rõ được mục đích hoạt động vì sự nghiệp chung. Tác giả chỉ ra ý chí đã nảy nở và 18 phát triển trong lao động, khi con người say sưa lao động thì ý chí càng được phát triển và củng cố. Đồng thời, tác giả đã nhấn mạnh đến vai trò to lớn của tập thể trong rèn luyện ý chí, giáo dục khí chất con người. A Ruđich với cuốn “Tâm lý học thể thao” [76], đã cho rằng nhu cầu lại là nguyên nhân kích thích gây ra ý chí, làm cho ý chí phát triển và gây ra hành động của mỗi cá nhân.

Theo tác giả, tất cả những động tác có ý chí, thực chất là những ảnh hưởng đã được học tập và do ảnh hưởng của điều kiện sống. Đối với vận động viên bóng chuyền, giáo dục thể lực là rèn luyện cho họ có kỹ xảo vận động thân thể, ảnh hưởng của giáo dục không chỉ là phát triển thể lực, mà là phát triển cả khả năng về hành động ý chí. Trong cuốn “Tâm lý học quân sự” [30], do tác giả Phạm Hoàn Gia và Thế Trường (biên dịch), cho rằng yếu tố ảnh hưởng đến rèn luyện ý chí của con người đó là “hoàn cảnh”; nhu cầu chính là nguồn gốc hình thành nên tích tích cực của ý chí; trình độ nhận thức và những rung cảm của con người về nghĩa vụ xã hội là một thành phần căn bản của ý chí; sự tu dưỡng của mỗi cá nhân; tập thể có vai trò quan trọng trong việc rèn luyện ý chí của mỗi cá nhân. Ph Sramtrenco với cuốn “Những vấn đề tâm lý học trong chỉ huy bộ đội” [83], đã chỉ ra việc hình thành một cách có hiệu quả các phẩm chất ý chí phụ thuộc vào công tác cá biệt với từng sĩ quan.

Việc giáo dục các phẩm chất ý chí về nhiều mặt phụ thuộc vào sự vận dụng các phương pháp dạy học và giáo dục tiên tiến; phụ thuộc vào điều kiện học tập sát với thực tế chiến đấu; phụ thuộc vào trình độ và kinh nghiệm của đội ngũ cán bộ huấn luyện; sự tham gia của các lực lượng giáo dục trong đơn vị; phụ thuộc vào việc tự rèn luyện ý chí của mỗi người. Kennedy với cuốn “Làm thế nào để phát triển sức mạnh của ý chí” [44], cho rằng sức mạnh ý chí là kết quả của một nhân cách được tổ chức tốt, để phát triển ý chí cần tạo ra một lý tưởng sống và niềm tin vào bản thân. Theo tác giả, sức mạnh ý chí cũng cần có lòng tự trọng, ý chí là tính cách của con người trong hành động, lý tưởng là bí quyết về sức mạnh ý chí.