I. Tổng quan về cơ sở tâm lý rèn luyện ý chí hạ sĩ quan binh sĩ
Ý chí là phẩm chất tâm lý cốt lõi của người quân nhân cách mạng. Trong Quân đội nhân dân Việt Nam, hạ sĩ quan binh sĩ chiếm tỷ lệ lớn nhất trong lực lượng vũ trang. Nhóm đối tượng này trực tiếp tham gia huấn luyện, sẵn sàng chiến đấu và chiến đấu. Nghiên cứu cơ sở tâm lý rèn luyện ý chí của hạ sĩ quan binh sĩ ở các sư đoàn bộ binh có ý nghĩa khoa học và thực tiễn sâu sắc. Luận án tiến sĩ của Nguyễn Thế Minh (2020) đã hệ thống hóa các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước về ý chí. Nghiên cứu chỉ ra ý chí gồm ba thành tố chính: nhận thức, thái độ và hành động. Quá trình rèn luyện ý chí trải qua ba giai đoạn cơ bản. Giai đoạn đầu là hình thành nhận thức về nhiệm vụ. Giai đoạn hai là hình thành thái độ tích cực với nhiệm vụ. Giai đoạn ba là hình thành hành động ý chí vượt qua khó khăn. Kết quả nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học cho công tác giáo dục rèn luyện trong quân đội.
1.1. Khái niệm ý chí và rèn luyện ý chí trong quân đội
Ý chí là quá trình tâm lý có ý thức, biểu hiện ở khả năng con người tự đặt mục đích và thực hiện mục đích đó bằng hành động. Theo các nhà tâm lý học, ý chí bao gồm ba yếu tố: biết khắc phục khó khăn, quyết tâm và bền bỉ. Trong quân đội, ý chí gắn liền với nhiệm vụ chiến đấu bảo vệ Tổ quốc. Rèn luyện ý chí là quá trình tác động có hệ thống nhằm hình thành và phát triển phẩm chất ý chí. Quá trình này đòi hỏi sự nỗ lực liên tục của cá nhân trong điều kiện huấn luyện, rèn luyện khắc nghiệt.
1.2. Vị trí hạ sĩ quan binh sĩ trong sư đoàn bộ binh
Hạ sĩ quan binh sĩ là lực lượng nòng cốt trực tiếp thực hiện nhiệm vụ chiến đấu ở các sư đoàn bộ binh. Nhóm đối tượng này chủ yếu là thanh niên nhập ngũ, độ tuổi từ 18 đến 25. Họ mang đặc điểm tâm lý của lứa tuổi trưởng thành sớm. Hạ sĩ quan binh sĩ có trình độ nhận thức, vốn sống và kinh nghiệm khác nhau. Điều kiện sinh hoạt, huấn luyện trong quân đội đòi hỏi họ phải thích nghi nhanh chóng. Do đó, nghiên cứu tâm lý của nhóm đối tượng này giúp xây dựng biện pháp rèn luyện ý chí phù hợp và hiệu quả.
II. Phân tích yếu tố tâm lý ảnh hưởng rèn luyện ý chí
Nhiều yếu tố tâm lý tác động đến quá trình rèn luyện ý chí của hạ sĩ quan binh sĩ. Yếu tố đầu tiên là trình độ nhận thức về mục đích, ý nghĩa của nhiệm vụ. Nhận thức đúng đắn tạo nền tảng cho hành động ý chí. Yếu tố thứ hai là thái độ đối với nhiệm vụ. Thái độ tích cực thúc đẩy hạ sĩ quan binh sĩ nỗ lực vượt qua khó khăn. Yếu tố thứ ba là động cơ hành động. Động cơ vì tập thể, vì Tổ quốc tạo sức mạnh ý chí lớn lao. Yếu tố thứ tư là môi trường sư đoàn bộ binh. Môi trường huấn luyện khắc nghiệt vừa là thách thức vừa là điều kiện rèn luyện. Nghiên cứu thực tiễn tại các sư đoàn bộ binh cho thấy phần lớn hạ sĩ quan binh sĩ có nhận thức đúng về nhiệm vụ. Tuy nhiên, một bộ phận chưa hình thành thái độ tích cực vững chắc. Hành động ý chí ở mức độ trung bình, cần được nâng cao. Các yếu tố gia đình, xã hội và giáo dục của đơn vị đều có vai trò quan trọng.
2.1. Yếu tố nhận thức và thái độ của hạ sĩ quan binh sĩ
Nhận thức là giai đoạn đầu tiên trong quá trình hình thành ý chí. Hạ sĩ quan binh sĩ cần hiểu rõ mục đích, yêu cầu của nhiệm vụ được giao. Nhận thức đúng đắn về truyền thống quân đội, về trách nhiệm bảo vệ Tổ quốc tạo nền tảng vững chắc. Thái độ là yếu tố then chốt quyết định hành động. Thái độ tích cực hình thành qua đấu tranh động cơ nội tâm. Khi hạ sĩ quan binh sĩ xác định được động cơ đúng đắn, thái độ với nhiệm vụ sẽ tích cực hơn. Giáo dục nhận thức và thái độ cần tiến hành thường xuyên, liên tục.
2.2. Yếu tố hành động ý chí và môi trường rèn luyện
Hành động ý chí là biểu hiện trực tiếp của ý chí trong thực tiễn. Hạ sĩ quan binh sĩ thể hiện ý chí qua việc khắc phục khó khăn trong huấn luyện, luyện tập. Hành động ý chí được rèn luyện từ thấp đến cao, từ đơn giản đến phức tạp. Môi trường sư đoàn bộ binh có vai trò quan trọng trong rèn luyện ý chí. Điều kiện huấn luyện khắc nghiệt, kỷ luật nghiêm tạo áp lực tích cực. Môi trường tập thể giúp hạ sĩ quan binh sĩ học hỏi, hỗ trợ lẫn nhau. Sự gương mẫu của cán bộ chỉ huy có tác động mạnh mẽ đến ý chí chiến đấu.
III. Phương pháp tâm lý xã hội rèn luyện ý chí hiệu quả
Rèn luyện ý chí đòi hỏi phương pháp tâm lý xã hội khoa học, hệ thống. Phương pháp đầu tiên là giáo dục nhận thức qua các buổi học chính trị, truyền thống. Hạ sĩ quan binh sĩ được tìm hiểu về lịch sử hào hùng của dân tộc, của quân đội. Phương pháp thứ hai là rèn luyện qua thực tiễn huấn luyện, luyện tập. Các bài tập thể lực, kỹ thuật quân sự đặt ra thử thách khắc nghiệt. Phương pháp thứ ba là nêu gương điển hình tiên tiến. Tấm gương chiến đấu dũng cảm của các anh hùng liệt sĩ có sức giáo dục mạnh mẽ. Phương pháp thứ tư là xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh trong đơn vị. Tinh thần đoàn kết, tương trợ giúp hạ sĩ quan binh sĩ vững vàng hơn. Phương pháp thứ năm là kết hợp giáo dục tập thể với tự rèn luyện cá nhân. Mỗi hạ sĩ quan binh sĩ cần chủ động khắc phục khó khăn, tu dưỡng bản thân. Các biện pháp cần được triển khai đồng bộ, phù hợp với đặc điểm tâm lý từng nhóm đối tượng.
3.1. Giáo dục nhận thức và hình thành động cơ đúng đắn
Giáo dục nhận thức là bước đầu tiên trong quy trình rèn luyện ý chí. Nội dung giáo dục bao gồm lý tưởng cách mạng, truyền thống quân đội, pháp luật Nhà nước. Hình thức giáo dục đa dạng: học chính trị, sinh hoạt chính trị, tham quan bảo tàng. Hạ sĩ quan binh sĩ cần hiểu rõ mục đích, ý nghĩa nhiệm vụ được giao. Hình thành động cơ đúng đắn là nền tảng cho hành động ý chí. Động cơ vì Tổ quốc, vì nhân dân tạo sức mạnh nội tâm to lớn. Giáo dục cần gắn liền với thực tiễn đời sống quân ngũ.
3.2. Rèn luyện hành động ý chí qua huấn luyện thực tế
Huấn luyện thực tế là phương pháp rèn luyện ý chí hiệu quả nhất. Các bài tập thể lực cường độ cao giúp hạ sĩ quan binh sĩ vượt qua giới hạn bản thân. Huấn luyện trong điều kiện khắc nghiệt: nắng nóng, mưa rét, địa hình phức tạp. Bài tập chiến thuật đặt ra tình huống bất ngờ, đòi hỏi quyết định nhanh chóng. Quá trình rèn luyện từ mức độ thấp đến cao, từ đơn giản đến phức tạp. Mỗi lần vượt qua khó khăn, ý chí của hạ sĩ quan binh sĩ được củng cố thêm. Cán bộ chỉ huy đóng vai trò quan trọng trong việc tạo môi trường rèn luyện.
IV. Kết luận và ứng dụng rèn luyện ý chí trong thực tiễn
Nghiên cứu về cơ sở tâm lý rèn luyện ý chí của hạ sĩ quan binh sĩ ở các sư đoàn bộ binh mang lại nhiều kết quả có giá trị. Luận án đã xác định rõ ba thành tố của ý chí: nhận thức, thái độ và hành động. Quá trình rèn luyện ý chí gồm ba giai đoạn kế tiếp nhau. Giai đoạn hình thành nhận thức là nền tảng ban đầu. Giai đoạn hình thành thái độ là then chốt nhất. Giai đoạn hình thành hành động ý chí là kết quả cuối cùng. Kết quả nghiên cứu thực tiễn cho thấy hạ sĩ quan binh sĩ có mức ý chí trung bình khá. Nhận thức về nhiệm vụ ở mức tốt, thái độ và hành động ý chí cần được nâng cao. Các biện pháp tâm lý xã hội đã được kiểm chứng thực nghiệm đạt hiệu quả tích cực. Nghiên cứu có giá trị lý luận và ứng dụng cao trong công tác giáo dục quân đội.
4.1. Ý nghĩa lý luận của nghiên cứu cơ sở tâm lý
Nghiên cứu đóng góp vào khoa học tâm lý quân sự Việt Nam nhiều nội dung mới. Luận án đã hệ thống hóa lý luận về ý chí và rèn luyện ý chí trong quân đội. Mô hình ba giai đoạn rèn luyện ý chí được xây dựng trên cơ sở khoa học. Tiêu chí đánh giá ý chí hạ sĩ quan binh sĩ được xây dựng cụ thể, đo lường được. Nghiên cứu bổ sung kiến thức về đặc điểm tâm lý hạ sĩ quan binh sĩ sư đoàn bộ binh. Kết quả nghiên cứu là tài liệu tham khảo quý cho các nhà khoa học và cán bộ quân sự.
4.2. Ứng dụng trong công tác huấn luyện và giáo dục quân đội
Kết quả nghiên cứu được áp dụng trực tiếp vào công tác huấn luyện, giáo dục tại các sư đoàn bộ binh. Các biện pháp tâm lý xã hội giúp nâng cao hiệu quả rèn luyện ý chí. Cán bộ chỉ huy sử dụng kết quả nghiên cứu để hiểu rõ tâm lý hạ sĩ quan binh sĩ. Chương trình giáo dục chính trị được xây dựng phù hợp với đặc điểm nhận thức từng nhóm. Nội dung huấn luyện được điều chỉnh tạo thử thách hợp lý cho quá trình rèn luyện ý chí. Nghiên cứu cũng có thể áp dụng rộng rãi trong toàn quân và lực lượng vũ trang.
