Luận án tiến sĩ phát triển kỹ năng nghe nói cho trẻ khiếm thính 3 6 tuổi

Luận án tiến sĩ tập trung phát triển kỹ năng nghe nói cho trẻ khiếm thính 3-6 tuổi. Khám phá phương pháp giáo dục sớm hiệu quả nhất.

• Tác giả: Nguyễn Minh Phượng
• Người hướng dẫn: GS.TS. Nguyễn Thị Hoàng Yến
• Trường học: Viện Khoa Học Giáo Dục Việt Nam
• Chuyên ngành: Lí luận và Lịch sử Giáo dục
• Đề tài: Phát Triển Kỹ Năng Nghe – Nói Cho Trẻ Khiếm Thính 3 – 6 Tuổi
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• DANH MỤC CÁC BIỂU ĐỒ
• MỞ ĐẦU
• Tính cấp thiết của đề tài
• Mục đích nghiên cứu
• Khách thể và đối tượng nghiên cứu
• Giả thuyết khoa học
• Nhiệm vụ nghiên cứu
• Giới hạn phạm vi nghiên cứu
• Cách tiếp cận và Phương pháp nghiên cứu
• Luận điểm bảo vệ
• Đóng góp mới của luận án
• Cấu trúc của luận án
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA PHÁT TRIỂN KỸ NĂNG NGHE – NÓI CHO TRẺ KHIẾM THÍNH 3 – 6 TUỔI
• 1.1. Tổng quan nghiên cứu vấn đề
• 1.1.1. Nghiên cứu về kỹ năng nghe – nói của trẻ khiếm thính
• 1.1.2. Nghiên cứu về phát triển kỹ năng nghe – nói cho trẻ khiếm thính
• 1.2. Một số vấn đề cơ bản về trẻ khiếm thính
• 1.2.1. Khái niệm trẻ khiếm thính
• 1.2.2. Đặc điểm tâm lý của trẻ khiếm thính 3 – 6 tuổi
• 1.3. Kỹ năng nghe – nói của trẻ khiếm thính 3 – 6 tuổi
• 1.3.1. Khái niệm kỹ năng nghe – nói
• 1.3.2. Đặc điểm kỹ năng nghe – nói của trẻ khiếm thính 3 – 6 tuổi
• 1.4. Phát triển kỹ năng nghe – nói cho trẻ khiếm thính 3 – 6 tuổi ở lớp mẫu giáo hòa nhập
• 1.4.1. Khái niệm phát triển kỹ năng nghe – nói cho trẻ khiếm thính 3 – 6 tuổi
• 1.4.2. Đặc điểm của lớp mẫu giáo hòa nhập có trẻ khiếm thính
• 1.4.3. Vận dụng lí thuyết hoạt động giao tiếp bằng ngôn ngữ trong việc phát triển kỹ năng nghe – nói cho trẻ khiếm thính
• 1.4.4. Mục tiêu, nội dung, phương pháp, hình thức phát triển kỹ năng nghe – nói cho trẻ khiếm thính 3 – 6 tuổi ở lớp mẫu giáo hòa nhập
• 1.5. Các yếu tố ảnh hưởng đến phát triển kỹ năng nghe – nói cho trẻ khiếm thính 3 – 6 tuổi
• 1.5.1. Các yếu tố có liên quan đến khuyết tật của trẻ
• 1.5.2. Năng lực của giáo viên
• 1.5.3. Sự hỗ trợ thính học cho trẻ khiếm thính
• 1.5.4. Can thiệp sớm
• 1.5.5. Sự tham gia, hỗ trợ của cha mẹ trẻ khiếm thính
• 1.5.6. Sự hỗ trợ của các trẻ cùng độ tuổi
• 1.5.7. Việc lựa chọn phương pháp tiếp cận giao tiếp cho trẻ khiếm thính
• 1.6. Kết luận chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG PHÁT TRIỂN KỸ NĂNG NGHE – NÓI CHO TRẺ KHIẾM THÍNH 3 – 6 TUỔI Ở CÁC LỚP MẪU GIÁO HÒA NHẬP
• 2.1. Khái quát về tổ chức khảo sát thực trạng
• 2.1.1. Mục đích khảo sát
• 2.1.2. Nội dung khảo sát
• 2.1.3. Địa bàn và khách thể khảo sát
• 2.1.4. Phương pháp và công cụ khảo sát
• 2.2. Kết quả khảo sát thực trạng
• 2.2.1. Thực trạng kỹ năng nghe – nói của trẻ khiếm thính 3 – 6 tuổi
• 2.2.2. Thực trạng phát triển kỹ năng nghe – nói cho trẻ khiếm thính 3 – 6 tuổi ở lớp mẫu giáo hòa nhập
• 2.2.3. Đánh giá chung về thực trạng
• 2.3. Kết luận chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: BIỆN PHÁP PHÁT TRIỂN KỸ NĂNG NGHE – NÓI CHO TRẺ KHIẾM THÍNH 3 – 6 TUỔI
• 3.1. Nguyên tắc đề xuất biện pháp phát triển kỹ năng nghe – nói cho trẻ khiếm thính 3 – 6 tuổi
• 3.1.1. Đảm bảo phù hợp với mục tiêu, nội dung chương trình giáo dục mầm non và đặc điểm tâm sinh lý của trẻ khiếm thính 3 – 6 tuổi
• 3.1.2. Đảm bảo tính toàn diện, tính phát triển, tính hệ thống
• 3.1.3. Đảm bảo tính cá biệt hóa
• 3.1.4. Đảm bảo phát huy tính tích cực, tự giác của trẻ
• 3.2. Biện pháp phát triển kỹ năng nghe – nói cho trẻ khiếm thính 3 – 6 tuổi
• 3.2.1. Nhóm biện pháp điều kiện trong phát triển kỹ năng nghe – nói cho trẻ khiếm thính 3 – 6 tuổi
• 3.2.2. Nhóm biện pháp phát triển KNNN trong các hoạt động trong chế độ sinh hoạt hằng ngày ở lớp mẫu giáo hòa nhập
• 3.2.3. Nhóm biện pháp phát triển kỹ năng nghe – nói cho trẻ khiếm thính trong hoạt động hỗ trợ cá nhân
• 3.2.4. Mối quan hệ giữa các biện pháp
• 3.3. Thực nghiệm biện pháp phát triển kỹ năng nghe – nói cho trẻ khiếm thính 3 – 6 tuổi
• 3.3.1. Khái quát về tổ chức thực nghiệm
• 3.3.2. Đánh giá kết quả thực nghiệm
• 3.4. Kết luận chương 3
• KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Toàn cảnh luận án phát triển kỹ năng nghe nói cho trẻ khiếm thính

Luận án tiến sĩ của tác giả Nguyễn Minh Phượng (2021) là một công trình nghiên cứu chuyên sâu, mang tính cấp thiết về vấn đề phát triển kỹ năng nghe nói cho trẻ khiếm thính từ 3 đến 6 tuổi trong môi trường giáo dục hòa nhập. Nghiên cứu này không chỉ hệ thống hóa cơ sở lý luận mà còn khảo sát thực trạng, từ đó đề xuất các biện pháp can thiệp hiệu quả. Mục tiêu cốt lõi của luận án là giúp trẻ suy giảm thính lực có cơ hội phát triển ngôn ngữ theo đúng độ tuổi, giao tiếp hiệu quả và hòa nhập toàn diện. Công trình nhấn mạnh rằng, mặc dù các thiết bị công nghệ như máy trợ thính cho trẻ em và cấy điện cực ốc tai đã mở ra hy vọng, nhưng nếu thiếu các phương pháp giáo dục đặc biệt phù hợp, trẻ vẫn không thể phát huy hết tiềm năng ngôn ngữ. Giai đoạn 3-6 tuổi được xác định là thời kỳ vàng cho việc phát triển ngôn ngữ lời nói, do đó can thiệp sớm cho trẻ khiếm thính là nhiệm vụ trọng tâm. Luận án đã chỉ ra khoảng trống trong các nghiên cứu tại Việt Nam về chủ đề này, đặc biệt là các hướng dẫn cụ thể cho giáo viên mầm non trong lớp học hòa nhập. Bằng cách tiếp cận đa phương pháp, từ nghiên cứu lý luận đến thực nghiệm sư phạm, luận án cung cấp một cái nhìn toàn diện và những giải pháp thực tiễn, góp phần nâng cao chất lượng giáo dục hòa nhập và cải thiện kỹ năng giao tiếp cho nhóm trẻ đặc biệt này.

1.1. Tính cấp thiết của việc can thiệp sớm cho trẻ khiếm thính

Luận án khẳng định, can thiệp sớm cho trẻ khiếm thính là yếu tố then chốt quyết định đến sự thành công trong việc phát triển kỹ năng nghe nói. Giai đoạn từ 0-6 tuổi là giai đoạn não bộ phát triển mạnh mẽ nhất, đặc biệt là các vùng chức năng liên quan đến ngôn ngữ. Bất kỳ sự chậm trễ nào trong việc tiếp cận âm thanh và ngôn ngữ trong giai đoạn này đều có thể gây ra những hạn chế khó phục hồi. Nghiên cứu trích dẫn các công trình quốc tế như của Yoshinaga-Itano (1998) và Betty Vohr (2011), chứng minh rằng trẻ được can thiệp trước 11 tháng tuổi, thậm chí trước 3 tháng tuổi, có vốn từ vựng và khả năng phát triển ngôn ngữ lời nói vượt trội so với nhóm can thiệp muộn. Tại Việt Nam, thực trạng cho thấy nhiều trẻ được phát hiện và can thiệp muộn, dẫn đến những khó khăn lớn khi hòa nhập. Do đó, việc xây dựng một hệ thống sàng lọc, chẩn đoán và can thiệp sớm đồng bộ là nhiệm vụ cấp bách, tạo nền tảng vững chắc cho quá trình phục hồi chức năng nghe và học tập sau này của trẻ.

1.2. Mục tiêu nghiên cứu Hỗ trợ trẻ điếc phát triển ngôn ngữ lời nói

Mục đích chính của luận án là đề xuất các biện pháp sư phạm khả thi nhằm phát triển kỹ năng nghe nói cho trẻ khiếm thính 3-6 tuổi trong bối cảnh lớp mẫu giáo hòa nhập. Các mục tiêu cụ thể bao gồm: (1) Hệ thống hóa cơ sở lý luận về đặc điểm tâm sinh lý, kỹ năng nghe nói và các yếu tố ảnh hưởng đến trẻ. (2) Khảo sát và đánh giá khả năng nghe nói thực tế của trẻ, cũng như thực trạng công tác giáo dục tại các trường mầm non. (3) Xây dựng và thực nghiệm một hệ thống biện pháp đồng bộ, từ việc tạo môi trường ngôn ngữ, tích hợp hoạt động trong sinh hoạt hàng ngày đến hỗ trợ cá nhân. Nghiên cứu không chỉ nhắm đến việc cải thiện khả năng phát âm hay vốn từ, mà còn tập trung vào kỹ năng giao tiếp chức năng, giúp trẻ sử dụng lời nói để bày tỏ nhu cầu, cảm xúc và tương tác xã hội. Cuối cùng, luận án mong muốn cung cấp một nguồn tài liệu tham khảo hữu ích cho giáo viên, phụ huynh và các nhà quản lý giáo dục, góp phần vào sự thành công của mô hình giáo dục đặc biệt tại Việt Nam.

II. Thách thức khi phát triển kỹ năng nghe nói cho trẻ khiếm thính

Quá trình phát triển kỹ năng nghe nói cho trẻ khiếm thính phải đối mặt với nhiều rào cản cố hữu và thách thức từ thực tiễn. Về bản chất, khuyết tật thính giác không chỉ làm hạn chế khả năng tiếp nhận âm thanh mà còn gây ra những ảnh hưởng thứ phát đến sự phát triển nhận thức của trẻ điếc, tư duy trừu tượng và đặc biệt là ngôn ngữ. Ngay cả khi được trang bị các thiết bị trợ thính hiện đại, âm thanh mà trẻ nghe được vẫn khác biệt so với người nghe bình thường, đòi hỏi quá trình luyện nghe cho trẻ khiếm thính một cách kiên trì và có hệ thống. Luận án chỉ ra rằng, trẻ thường gặp khó khăn trong việc phân biệt các âm gần nhau, nắm bắt ngữ điệu và tiếp thu các quy tắc ngữ pháp phức tạp. Trong môi trường giáo dục hòa nhập, thách thức còn đến từ phía giáo viên và môi trường lớp học. Nhiều giáo viên chưa được đào tạo chuyên sâu về giáo dục đặc biệt, thiếu kỹ năng và công cụ để hỗ trợ hiệu quả cho trẻ suy giảm thính lực. Sĩ số lớp đông, áp lực chương trình chung và sự thiếu hụt tài liệu hướng dẫn khiến việc cá nhân hóa giáo dục trở nên khó khăn. Hơn nữa, sự phối hợp giữa gia đình và nhà trường đôi khi chưa đồng bộ, ảnh hưởng đến tính nhất quán trong quá trình can thiệp.

2.1. Hạn chế về ngôn ngữ và tâm lý của trẻ suy giảm thính lực

Trẻ suy giảm thính lực thường có vốn từ nghèo nàn, chủ yếu là các danh từ, động từ cụ thể. Các khái niệm trừu tượng, tính từ, trạng từ rất khó để lĩnh hội. Theo nghiên cứu của Phạm Thị Cơi, vốn từ của trẻ ở lứa tuổi mẫu giáo chỉ khoảng 30-50 từ, và câu nói thường là câu một từ. Về phát âm, trẻ thường mắc lỗi sai phụ âm, thanh điệu, và nói với ngữ điệu rời rạc. Khó khăn trong giao tiếp có thể dẫn đến các vấn đề tâm lý như tự ti, mặc cảm, ngại tương tác, hoặc ngược lại là hành vi hiếu động, gây hấn để thu hút sự chú ý. Sự thiếu hụt ngôn ngữ làm hạn chế khả năng tư duy logic và tưởng tượng, khiến trẻ gặp khó khăn trong việc hiểu các câu chuyện có nội dung phức tạp hay các mối quan hệ nhân quả. Những hạn chế này tạo thành một vòng luẩn quẩn, gây cản trở lớn cho quá trình phát triển kỹ năng nghe nói.

2.2. Khó khăn thực tiễn trong môi trường giáo dục hòa nhập

Môi trường giáo dục hòa nhập mang lại nhiều lợi ích nhưng cũng đặt ra không ít thách thức. Luận án khảo sát cho thấy, phần lớn giáo viên mầm non thừa nhận gặp khó khăn khi có trẻ khiếm thính trong lớp. Các khó khăn chính bao gồm: thiếu kiến thức chuyên môn về thính học và ngôn ngữ trị liệu cho trẻ điếc; không biết cách đánh giá khả năng nghe của trẻ; và lúng túng trong việc điều chỉnh phương pháp giảng dạy. Việc thiếu các tài liệu hướng dẫn cụ thể và các chương trình bồi dưỡng chuyên sâu khiến giáo viên chủ yếu dựa vào kinh nghiệm cá nhân. Ngoài ra, việc tạo ra một môi trường âm học lý tưởng (giảm tiếng ồn, sắp xếp chỗ ngồi hợp lý) trong lớp học đông đúc cũng là một bài toán khó. Sự tương tác giữa trẻ khiếm thính và bạn bè nghe bình thường đôi khi bị hạn chế do rào cản giao tiếp, đòi hỏi sự can thiệp tinh tế từ giáo viên để thúc đẩy kỹ năng giao tiếp xã hội cho tất cả trẻ.

III. Phương pháp nền tảng phát triển kỹ năng nghe nói cho trẻ điếc

Để phát triển kỹ năng nghe nói cho trẻ khiếm thính một cách hiệu quả, luận án đề xuất một cách tiếp cận toàn diện, bắt đầu từ những biện pháp nền tảng mang tính điều kiện. Yếu tố tiên quyết là sự hỗ trợ thính học tối ưu. Việc lựa chọn và hiệu chỉnh máy trợ thính cho trẻ em hoặc thực hiện cấy điện cực ốc tai phải được thực hiện bởi các chuyên gia thính học, đảm bảo trẻ có thể tiếp cận âm thanh lời nói một cách rõ ràng nhất có thể. Nếu không có đầu vào âm thanh chất lượng, mọi nỗ lực ngôn ngữ trị liệu cho trẻ điếc sẽ không đạt hiệu quả cao. Dựa trên nền tảng thính học vững chắc đó, các phương pháp trị liệu chuyên biệt sẽ được áp dụng. Luận án đặc biệt nhấn mạnh vai trò của phương pháp A-V-T (Auditory-Verbal Therapy), một cách tiếp cận lấy việc nghe làm trung tâm, hướng dẫn trẻ học ngôn ngữ thông qua con đường thính giác tự nhiên. Phương pháp này yêu cầu sự tham gia tích cực của gia đình, biến cha mẹ thành những "nhà trị liệu" chính trong môi trường giao tiếp hàng ngày. Quá trình phục hồi chức năng nghe không phải là một sự kiện đơn lẻ mà là một hành trình liên tục, đòi hỏi sự kiên nhẫn và phối hợp chặt chẽ giữa nhà chuyên môn, gia đình và nhà trường.

3.1. Vai trò của thiết bị trợ thính và cấy điện cực ốc tai

Thiết bị trợ thính là "cánh cửa" mở ra thế giới âm thanh cho trẻ. Luận án khẳng định, việc trang bị máy trợ thính hoặc cấy điện cực ốc tai càng sớm càng tốt sau khi chẩn đoán là cực kỳ quan trọng. Các thiết bị này không chữa được tật điếc mà chỉ khuếch đại âm thanh, giúp các tế bào thần kinh thính giác còn lại được kích thích. Hiệu quả của thiết bị phụ thuộc vào nhiều yếu tố: mức độ mất thính lực, thời điểm trang bị, chất lượng thiết bị và việc hiệu chỉnh định kỳ. Nghiên cứu chỉ ra mối tương quan mạnh mẽ giữa việc sử dụng thiết bị trợ thính đều đặn và sự tiến bộ trong phát triển ngôn ngữ lời nói. Trẻ cần được đeo máy suốt thời gian thức để tối đa hóa cơ hội tiếp xúc với âm thanh, từ đó xây dựng các đường kết nối thần kinh cho việc xử lý ngôn ngữ.

3.2. Áp dụng phương pháp A V T trong ngôn ngữ trị liệu

Phương pháp A-V-T là một trong những phương pháp can thiệp hiệu quả nhất được luận án phân tích. Triết lý cốt lõi của A-V-T là dạy trẻ nghe, thay vì chỉ dựa vào đọc hình miệng hay ngôn ngữ ký hiệu. Mục tiêu là giúp trẻ khiếm thính tích hợp việc nghe vào cuộc sống, học nói một cách tự nhiên như trẻ nghe bình thường. Các buổi trị liệu thường được thiết kế dưới dạng trò chơi, tập trung vào việc luyện nghe cho trẻ khiếm thính ở các cấp độ khác nhau: phát hiện, phân biệt, nhận dạng và thông hiểu âm thanh. Một nguyên tắc quan trọng của A-V-T là trao quyền cho phụ huynh. Cha mẹ được hướng dẫn các kỹ thuật để tạo ra môi trường ngôn ngữ phong phú tại nhà, tích hợp việc luyện nghe nói vào mọi hoạt động sinh hoạt, từ đó đẩy nhanh quá trình phát triển kỹ năng giao tiếp của trẻ.

3.3. Tầm quan trọng của việc đánh giá khả năng nghe định kỳ

Việc đánh giá khả năng nghe không chỉ dừng lại ở lần chẩn đoán ban đầu. Đây là một quá trình liên tục để theo dõi sự tiến bộ của trẻ và hiệu quả của các biện pháp can thiệp. Luận án đề xuất sử dụng các bộ công cụ đánh giá chuẩn hóa, kết hợp với quan sát lâm sàng của giáo viên và phản hồi từ gia đình. Các bài kiểm tra đơn giản như "6 âm Ling" (a, u, i, m, s, sh) cần được thực hiện hàng ngày để kiểm tra chức năng của thiết bị trợ thính và khả năng phát hiện âm thanh ở các dải tần số khác nhau của trẻ. Việc đánh giá định kỳ giúp xác định các mục tiêu can thiệp tiếp theo, điều chỉnh phương pháp dạy và kịp thời phát hiện các vấn đề phát sinh với thiết bị hoặc sức khỏe tai của trẻ, đảm bảo quá trình phục hồi chức năng nghe diễn ra thuận lợi.

IV. Bí quyết phát triển kỹ năng nghe nói trong lớp mẫu giáo hòa nhập

Luận án đề xuất 3 nhóm biện pháp chính để phát triển kỹ năng nghe nói cho trẻ khiếm thính trong môi trường mẫu giáo hòa nhập, kết hợp hài hòa giữa hoạt động chung và hỗ trợ cá nhân. Nhóm biện pháp thứ nhất tập trung vào việc tạo điều kiện thuận lợi, bao gồm việc tối ưu hóa môi trường âm học lớp học, đảm bảo thiết bị trợ thính của trẻ luôn hoạt động tốt và nâng cao năng lực cho giáo viên. Nhóm biện pháp thứ hai là tích hợp việc phát triển kỹ năng nghe nói vào các hoạt động trong chế độ sinh hoạt hằng ngày. Thay vì tách trẻ ra để dạy riêng, giáo viên cần tận dụng mọi khoảnh khắc, từ giờ đón trả trẻ, giờ ăn, hoạt động góc đến giờ chơi ngoài trời, để tạo ra các tình huống giao tiếp tự nhiên. Ví dụ, trong giờ ăn, giáo viên có thể trò chuyện về tên món ăn, mùi vị, màu sắc, qua đó làm giàu vốn từ và khuyến khích trẻ diễn đạt. Nhóm biện pháp thứ ba là tổ chức các hoạt động hỗ trợ cá nhân, dành thời gian riêng để luyện nghe cho trẻ khiếm thính, củng cố các khái niệm mới hoặc rèn luyện các cấu trúc câu cụ thể mà trẻ còn yếu. Sự kết hợp linh hoạt của ba nhóm biện pháp này sẽ tạo ra một môi trường học tập toàn diện, nơi trẻ suy giảm thính lực được hỗ trợ tối đa để phát triển ngôn ngữ và hòa nhập.

4.1. Tích hợp luyện nghe cho trẻ khiếm thính vào sinh hoạt hàng ngày

Đây là biện pháp cốt lõi, biến cả ngày học của trẻ thành một buổi ngôn ngữ trị liệu tự nhiên. Luận án gợi ý các kỹ thuật cụ thể cho giáo viên như: sử dụng ngôn ngữ đơn giản, rõ ràng, nói ở khoảng cách gần; nhấn mạnh từ khóa; lặp lại và diễn giải lại câu nói của trẻ một cách đúng đắn; sử dụng đồ vật thật và hình ảnh trực quan để hỗ trợ. Trong hoạt động kể chuyện, giáo viên có thể sử dụng con rối, tranh ảnh lớn và thay đổi ngữ điệu để thu hút sự chú ý của trẻ. Trong hoạt động âm nhạc, trẻ được khuyến khích cảm nhận nhịp điệu qua rung động. Bằng cách này, việc luyện nghe cho trẻ khiếm thính không còn là những bài tập khô khan mà trở thành những trải nghiệm vui vẻ, có ý nghĩa, giúp trẻ tiếp thu ngôn ngữ một cách tự nhiên và hiệu quả trong môi trường giáo dục hòa nhập.

4.2. Xây dựng hoạt động hỗ trợ cá nhân và phát triển nhận thức

Bên cạnh hoạt động chung, việc dành 15-20 phút mỗi ngày cho hỗ trợ cá nhân là rất cần thiết. Trong thời gian này, giáo viên có thể làm việc 1-1 với trẻ để tập trung vào các mục tiêu cụ thể trong kế hoạch giáo dục cá nhân. Nội dung có thể bao gồm các trò chơi đánh giá khả năng nghe phân biệt âm thanh, luyện phát âm các từ khó, hoặc thực hành các mẫu câu giao tiếp. Các hoạt động này cũng là cơ hội để củng cố và mở rộng kiến thức, giúp phát triển nhận thức của trẻ điếc. Ví dụ, thông qua trò chơi phân loại đồ vật, trẻ không chỉ học tên gọi mà còn học về các khái niệm như màu sắc, hình dạng, công dụng. Sự hỗ trợ cá nhân hóa này giúp lấp đầy những khoảng trống kiến thức và kỹ năng mà trẻ chưa thể nắm bắt được trong các hoạt động tập thể.

4.3. Hướng dẫn hỗ trợ tâm lý gia đình và phát huy vai trò cha mẹ

Luận án nhấn mạnh rằng gia đình là môi trường ngôn ngữ quan trọng nhất. Sự thành công của quá trình can thiệp phụ thuộc rất lớn vào sự tham gia của cha mẹ. Do đó, nhà trường và giáo viên cần có các biện pháp hỗ trợ tâm lý gia đình, giúp họ vượt qua cú sốc ban đầu, chấp nhận tình trạng của con và trở thành những đối tác tích cực. Cần tổ chức các buổi tập huấn, tư vấn định kỳ để cung cấp kiến thức về khiếm thính, hướng dẫn cách kiểm tra máy trợ thính, và chia sẻ các kỹ thuật giao tiếp hiệu quả tại nhà. Việc xây dựng một cuốn sổ liên lạc chi tiết giữa gia đình và nhà trường giúp hai bên cập nhật tình hình và phối hợp nhất quán các mục tiêu phát triển kỹ năng nghe nói cho trẻ, tạo ra một môi trường giáo dục đồng bộ và liên tục.

V. Kết quả thực nghiệm Cải thiện kỹ năng nghe nói cho trẻ khiếm thính

Để kiểm chứng tính khả thi và hiệu quả của các biện pháp đề xuất, luận án đã tiến hành thực nghiệm sư phạm theo mô hình nghiên cứu trường hợp (case study) trên 03 trẻ khiếm thính điển hình ở các độ tuổi và mức độ hỗ trợ khác nhau. Quá trình thực nghiệm được thiết kế chặt chẽ, bao gồm giai đoạn đánh giá ban đầu, can thiệp theo hệ thống biện pháp đã xây dựng và đánh giá cuối kỳ. Kết quả thu được cho thấy sự tiến bộ vượt bậc ở cả ba trường hợp, khẳng định hiệu quả của việc áp dụng đồng bộ các nhóm biện pháp trong việc phát triển kỹ năng nghe nói cho trẻ khiếm thính. Các chỉ số về khả năng nhận diện âm thanh, vốn từ hiểu, vốn từ sử dụng, độ dài câu và mức độ chủ động trong giao tiếp đều tăng lên đáng kể. Đặc biệt, kỹ năng giao tiếp bằng lời nói của trẻ trong các tình huống tự nhiên được cải thiện rõ rệt, trẻ tự tin hơn khi tương tác với giáo viên và bạn bè. Những kết quả thực tiễn này không chỉ chứng minh giả thuyết khoa học của luận án mà còn cung cấp những minh chứng sống động, tạo động lực cho giáo viên và phụ huynh trong hành trình hỗ trợ trẻ suy giảm thính lực hòa nhập.

5.1. Phân tích các trường hợp nghiên cứu điển hình case study

Luận án lựa chọn 03 trường hợp: bé Đ. (3 tuổi, dùng máy trợ thính), bé N. (4 tuổi, cấy điện cực ốc tai một bên), và bé P. (5 tuổi, dùng máy trợ thính, can thiệp muộn). Mỗi trẻ có một kế hoạch giáo dục cá nhân hóa, tập trung vào những khó khăn riêng. Ví dụ, với bé Đ., mục tiêu ban đầu là luyện nghe cho trẻ khiếm thính ở mức độ phát hiện và nhận diện âm thanh. Với bé N., mục tiêu cao hơn là mở rộng vốn từ và sử dụng câu phức. Với bé P., chương trình tập trung vào việc cải thiện độ rõ của lời nói và các kỹ năng tiền ngôn ngữ còn thiếu hụt. Quá trình can thiệp được ghi chép cẩn thận qua video, nhật ký quan sát và các phiếu đánh giá, cho phép phân tích sâu sắc sự thay đổi trong hành vi ngôn ngữ và giao tiếp của từng trẻ.

5.2. So sánh kỹ năng giao tiếp của trẻ trước và sau can thiệp

Kết quả so sánh trước và sau thực nghiệm là minh chứng thuyết phục nhất. Dữ liệu định lượng cho thấy điểm trung bình trên thang đánh giá khả năng nghe nói của cả ba trẻ đều tăng mạnh. Bé Đ. từ chỗ chỉ phản ứng với âm thanh lớn đã có thể nhận diện được 6 âm Ling và hiểu các mệnh lệnh đơn giản. Bé N. tăng vốn từ sử dụng từ 50 từ lên hơn 200 từ và bắt đầu dùng câu 3-4 từ. Bé P., dù là trường hợp khó khăn nhất, cũng cải thiện rõ rệt về phát âm và chủ động hơn trong việc bắt đầu cuộc hội thoại. Về mặt định tính, quan sát cho thấy trẻ giảm các hành vi giao tiếp phi lời nói (kéo tay, chỉ trỏ) và tăng cường sử dụng lời nói để thể hiện nhu cầu. Sự tiến bộ này khẳng định rằng, với sự can thiệp đúng đắn và môi trường hỗ trợ, việc phát triển kỹ năng nghe nói cho trẻ khiếm thính là hoàn toàn khả thi.

VI. Kết luận Hướng đi mới phát triển kỹ năng nghe nói cho trẻ em

Luận án "Phát triển kỹ năng nghe – nói cho trẻ khiếm thính 3 – 6 tuổi" đã hoàn thành các mục tiêu nghiên cứu đề ra, mang lại những đóng góp quan trọng cả về lý luận và thực tiễn. Về lý luận, công trình đã hệ thống hóa và làm phong phú thêm cơ sở khoa học về giáo dục đặc biệt cho trẻ khiếm thính tại Việt Nam, đặc biệt trong bối cảnh giáo dục hòa nhập. Luận án đã xác định được các yếu tố ảnh hưởng then chốt đến sự phát triển kỹ năng nghe nói, trong đó nhấn mạnh vai trò của thiết bị trợ thính, "tuổi nghe" và việc tham gia can thiệp sớm cho trẻ khiếm thính. Về thực tiễn, nghiên cứu đã xây dựng được một thang đánh giá kỹ năng nghe nói cụ thể và đề xuất một hệ thống 3 nhóm biện pháp có tính ứng dụng cao, đã được kiểm chứng hiệu quả qua thực nghiệm. Những kết quả này không chỉ giải quyết được bài toán khó cho giáo viên mầm non mà còn mở ra một hướng đi đầy hứa hẹn. Hướng đi đó là tiếp tục nhân rộng mô hình can thiệp, xây dựng các chương trình đào tạo chuyên sâu cho giáo viên và tăng cường sự phối hợp liên ngành giữa y tế - giáo dục - xã hội để tạo ra một hệ sinh thái hỗ trợ toàn diện cho trẻ suy giảm thính lực.

6.1. Đóng góp mới của luận án cho ngành giáo dục đặc biệt

Điểm đóng góp nổi bật của luận án là việc đề xuất một hệ thống biện pháp can thiệp toàn diện, khả thi, phù hợp với điều kiện thực tế của các trường mầm non Việt Nam. Thay vì các lý thuyết chung chung, luận án đã cụ thể hóa thành các hoạt động, kỹ thuật mà giáo viên có thể áp dụng ngay trong lớp học. Việc xác định 3 yếu tố ảnh hưởng mạnh mẽ nhất (thiết bị trợ thính, tuổi nghe, can thiệp sớm) cung cấp cơ sở khoa học cho việc hoạch định chính sách và ưu tiên nguồn lực. Bên cạnh đó, bộ công cụ đánh giá khả năng nghe nói được xây dựng riêng cho trẻ khiếm thính 3-6 tuổi là một sản phẩm khoa học có giá trị, giúp giáo viên theo dõi sự tiến bộ của trẻ một cách khách quan. Những đóng góp này góp phần nâng cao chất lượng phát triển ngôn ngữ lời nói cho trẻ và thúc đẩy sự thành công của giáo dục hòa nhập.

6.2. Khuyến nghị cho giáo viên và các nhà hoạch định chính sách

Từ kết quả nghiên cứu, luận án đưa ra các khuyến nghị mạnh mẽ. Đối với giáo viên, cần chủ động học hỏi, tham gia các khóa bồi dưỡng về giáo dục đặc biệt và linh hoạt áp dụng các biện pháp được đề xuất, đồng thời tăng cường hợp tác với gia đình. Đối với các nhà quản lý giáo dục và hoạch định chính sách, cần xây dựng các chương trình đào tạo, bồi dưỡng chuyên môn về giáo dục trẻ khiếm thính cho giáo viên mầm non; biên soạn và phổ biến các tài liệu hướng dẫn cụ thể. Quan trọng hơn, cần có chính sách hỗ trợ chi phí cấy điện cực ốc tai và máy trợ thính cho trẻ em, đồng thời xây dựng mạng lưới sàng lọc, chẩn đoán và can thiệp sớm trên toàn quốc. Chỉ khi có sự chung tay của cả hệ thống, hành trình phát triển kỹ năng nghe nói cho trẻ khiếm thính mới có thể đạt được những thành tựu bền vững.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ khoa học giáo dục "Phát triển kỹ năng nghe – nói cho trẻ khiếm thính 3 – 6 tuổi" của nghiên cứu sinh Nguyễn Minh Phượng (chuyên ngành Lí luận và Lịch sử Giáo dục, mã số 9.14.01.02 / 9.02, Viện Khoa học Giáo dục Việt Nam, 2021) giải quyết vấn đề can thiệp giáo dục hòa nhập cho trẻ khiếm thính lứa tuổi mầm non thông qua việc hoàn thiện năng lực giao tiếp bằng lời nói.

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Nghe – nói là cặp hoạt động ngôn ngữ âm thanh trực tiếp, kết hợp giữa tiếp nhận và tạo lập lời nói, giữ vai trò nền tảng đối với hoạt động nhận thức và tương tác xã hội của trẻ em. Đối với trẻ khiếm thính, việc suy giảm thính lực gây cản trở nghiêm trọng đến quá trình thụ đắc ngôn ngữ nói tự nhiên. Mặc dù sự phát triển của công nghệ thính học (máy trợ thính, điện cực ốc tai) đã giúp trẻ tiếp cận được âm thanh lời nói, song các thiết bị này chỉ có tác dụng khuếch đại và truyền dẫn tín hiệu âm thanh chứ không thể tự phục hồi chức năng ngôn ngữ nếu thiếu quá trình huấn luyện chuyên biệt.

Giai đoạn 3 – 6 tuổi là thời kỳ then chốt định hình chất lượng ngôn ngữ nói nhằm chuẩn bị cho trẻ vào lớp 1. Tại Việt Nam, đa số trẻ khiếm thính trong độ tuổi này sau khi đeo thiết bị trợ thính vẫn gặp nhiều rào cản: vốn từ nghèo nàn (chủ yếu là danh từ cụ thể), khó tiếp nhận các câu mệnh lệnh phức tạp (từ 2 – 3 yêu cầu), phát âm sai thanh điệu, phụ âm, ngắt quãng và ngữ pháp chưa hoàn chỉnh. Trong khi đó, đội ngũ giáo viên tại các lớp mẫu giáo hòa nhập phần lớn chưa qua đào tạo chuyên sâu về giáo dục đặc biệt, thiếu tài liệu hướng dẫn và thiếu hệ thống biện pháp can thiệp có tính sư phạm được xây dựng bài bản.

Mục tiêu nghiên cứu

Nghiên cứu đề xuất một số biện pháp phát triển kỹ năng nghe – nói cho trẻ khiếm thính 3 – 6 tuổi ở lớp mẫu giáo hòa nhập nhằm giúp trẻ giao tiếp, phát triển ngôn ngữ theo độ tuổi và hòa nhập cùng các bạn.

Nhiệm vụ nghiên cứu

1. Xây dựng cơ sở lí luận của phát triển kỹ năng nghe – nói cho trẻ khiếm thính 3 – 6 tuổi ở lớp mẫu giáo hòa nhập.
2. Khảo sát, phân tích và đánh giá thực trạng kỹ năng nghe – nói của trẻ khiếm thính 3 – 6 tuổi và thực trạng phát triển kỹ năng nghe – nói cho trẻ khiếm thính 3 – 6 tuổi ở lớp mẫu giáo hòa nhập.
3. Đề xuất biện pháp và thực nghiệm biện pháp phát triển kỹ năng nghe – nói cho trẻ khiếm thính 3 – 6 tuổi ở lớp mẫu giáo hòa nhập.

Giả thuyết khoa học

Kỹ năng nghe – nói của trẻ khiếm thính 3 – 6 tuổi còn nhiều hạn chế mặc dù đã được trang bị thiết bị trợ thính. Nếu xây dựng và thực hiện được các biện pháp phát triển kỹ năng nghe – nói phù hợp với khả năng và đặc điểm tâm sinh lý của trẻ khiếm thính 3 – 6 tuổi, khai thác tốt các yếu tố lợi thế của môi trường giáo dục hòa nhập, kết hợp hài hòa giữa việc phát triển kỹ năng nghe – nói trong các hoạt động trong chế độ sinh hoạt hàng ngày và hoạt động hỗ trợ cá nhân thì sẽ giúp trẻ khiếm thính phát triển kỹ năng nghe – nói, tạo điều kiện thuận lợi để trẻ giao tiếp và hòa nhập cùng các bạn ở lớp mẫu giáo hòa nhập.

Khách thể, đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Khách thể nghiên cứu: Quá trình giáo dục phát triển kỹ năng nghe – nói cho trẻ khiếm thính 3 – 6 tuổi.
• Đối tượng nghiên cứu: Mối quan hệ giữa hoạt động giáo dục phát triển kỹ năng nghe – nói cho trẻ khiếm thính 3 – 6 tuổi ở lớp mẫu giáo hòa nhập và mức phát triển kỹ năng nghe – nói của trẻ.
• Phạm vi nội dung: Kỹ năng nghe – nói trong hoạt động giao tiếp theo tiếp cận nghe – nói (Oral/Aural approach).
• Phạm vi khách thể khảo sát: Trẻ khiếm thính 3 – 6 tuổi đang học tại các lớp mẫu giáo hòa nhập, có sử dụng thiết bị trợ thính (máy trợ thính hoặc điện cực ốc tai) và có ngưỡng nghe khi đeo thiết bị dưới 50 dB trong dải tần số 250 – 4000 Hz. Mẫu khảo sát thực trạng gồm 36 trẻ khiếm thính và 127 giáo viên mầm non trực tiếp giảng dạy tại 15 trường mầm non thuộc 05 tỉnh/thành phố: Hà Nội, Ninh Bình, Thái Nguyên, Yên Bái, Quảng Ngãi.
• Phạm vi thực nghiệm: Thực nghiệm sư phạm theo phương pháp nghiên cứu trường hợp (case study) trên 03 trẻ khiếm thính điển hình tại các trường mầm non hòa nhập trên địa bàn TP. Hà Nội và TP. Thái Nguyên.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Các hướng nghiên cứu quốc tế

Lịch sử giáo dục trẻ khiếm thính ghi nhận sự tranh luận kéo dài giữa hai trường phái: sử dụng ngôn ngữ ký hiệu (Abblé de l’Epée) và coi trọng lời nói cùng sức nghe còn lại (Samuel Heinicke). Đến Hội nghị Milan (Italia, 1880), xu hướng sử dụng tiếp cận nghe – nói được khẳng định ưu thế nhằm thúc đẩy hòa nhập xã hội. Về mặt kỹ thuật và thính học, Jean Marc Itard (1775–1835) đã đặt nền móng đo sức nghe còn lại và luyện nghe bằng nhạc cụ (trống, chuông, sáo); Arthur Whipple (1830–1895) đề xuất phương pháp nghe – nhìn (hear-seen method); Jaap Groen (1945) phát minh thiết bị khuếch đại âm thanh lời nói.

Các nghiên cứu ngôn ngữ học và can thiệp thính học hiện đại đã chỉ ra:

• Đặc điểm thụ đắc ngôn ngữ: Yoshinaga-Itano & Seedy (1998), Ling D. (1982, 2017) xác nhận trẻ khiếm thính có sự chậm trễ về ngữ pháp và từ vựng ngay cả ở mức độ suy giảm thính lực nhẹ. Skarakis & Prutting (1977), Curtiss, Prutting & Lowell (1979), Kuder S. phát hiện chức năng ngữ dụng của trẻ khiếm thính tương đương trẻ nghe nhỏ tuổi hơn, nhưng chức năng ngữ nghĩa bị chậm đáng kể. Geers & Moog (1989) khảo sát 100 thanh thiếu niên khiếm thính (suy giảm thính lực > 85 dB HL) chứng minh việc giáo dục bằng lời nói có thể giúp trẻ tiệm cận trình độ ngôn ngữ của người bình thường.
• Vai trò của can thiệp sớm và thiết bị: Nicholas & Geers (2006) và Betty Vohr cùng cộng sự (2011) khẳng định trẻ được cấy điện cực ốc tai và can thiệp trước 3 tháng tuổi đạt mức phát triển ngôn ngữ tương đương trẻ bình thường. Các mốc can thiệp trước 11 tháng (Moeller, 2000), trước 16 tháng (Greenstein, Convill & Stelline, 1975) và trước 18 tháng (White & White, 1987) đều chứng minh ưu thế vượt trội về vốn từ. Svirsky và cộng sự (2014) nhấn mạnh sự cần thiết của việc duy trì hỗ trợ thính học liên tục.
• Phương pháp can thiệp: McLean (2000) chia việc dạy phát âm thành hai mức độ: ngữ âm (phonetic) và âm vị học (phonological). Marc Marschark, Harry G. Lang & John A. Albertini (2002) chứng minh ngôn ngữ được học tốt nhất qua các tình huống tự nhiên thay vì dạy trực tiếp bảng từ vựng. Hai mô hình can thiệp chính là Trị liệu Thính giác – Lời nói (Auditory-Verbal Therapy - AVT), lấy phụ huynh làm trung tâm và tận dụng tối đa thính giác; và Phương pháp Thính giác – Hình miệng (Auditory/Oral - A/O), kết hợp đọc hình miệng và tín hiệu ngữ cảnh. Calderon (2017) chỉ ra sự tham gia của cha mẹ và giáo viên là nhân tố quyết định thành công.

Các hướng nghiên cứu tại Việt Nam

• Đặc điểm ngôn ngữ trẻ khiếm thính: Phạm Thị Cơi (cuối những năm 1980) chỉ ra vốn từ của trẻ khiếm thính mẫu giáo chỉ đạt khoảng 30 – 50 từ (chủ yếu là danh từ cụ thể, câu một từ), độ rõ ràng lời nói hạn chế. Bùi Thị Lâm (2012) khảo sát trẻ 3 – 4 tuổi khiếm thính, khẳng định khả năng nghe hiểu kém và đề xuất phát triển ngôn ngữ qua hoạt động chơi.
• Quy luật phát triển ngôn ngữ chung: Lưu Thị Lan (1994) phân tích các bước phát triển ngữ âm, từ vựng, ngữ pháp của trẻ 1 – 6 tuổi. Nguyễn Thị Hoàng Yến (1997, 2002) nghiên cứu băng minh họa phát triển ngôn ngữ trẻ 3 – 6 tuổi và đề xuất các biện pháp giáo dục hòa nhập chuẩn bị cho trẻ khiếm thính vào lớp 1. Nguyễn Xuân Khoa (1997), Đinh Hồng Thái (2006), Bùi Kim Tuyến, Nguyễn Quang Ninh, Nguyễn Thanh Hồng xây dựng phương pháp phát triển lời nói cho trẻ mầm non bình thường.
• Giao tiếp trong giáo dục hòa nhập: Lê Văn Tạc (2000) chứng minh mối tương quan thuận giữa ngôn ngữ biểu đạt và ngôn ngữ cảm thụ trong môi trường hòa nhập; Vương Hồng Tâm (2009) khẳng định việc xem ngôn ngữ nói là ngôn ngữ thứ nhất và sử dụng phương pháp tiếp cận nghe – nói là giải pháp cơ bản.

Khoảng trống nghiên cứu luận án lựa chọn

Các công trình trước đây tại Việt Nam chủ yếu nghiên cứu sự phát triển ngôn ngữ nói chung, giáo dục hòa nhập diện rộng hoặc khảo sát khi công nghệ trợ thính còn sơ khai. Thiếu vắng các công trình nghiên cứu hệ thống, chuyên sâu về quy trình, phương pháp và biện pháp can thiệp phát triển kỹ năng nghe – nói cho trẻ khiếm thính 3 – 6 tuổi có đeo thiết bị trợ thính học tập trong môi trường lớp mẫu giáo hòa nhập.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý thuyết và các khái niệm công cụ

1. Khái niệm trẻ khiếm thính và phân loại sức nghe: Luận án tiếp cận định nghĩa trẻ khiếm thính là trẻ bị suy giảm sức nghe ở các mức độ khác nhau dẫn đến khó khăn trong tri giác âm thanh lời nói, làm hạn chế khả năng giao tiếp và nhận thức. Luận án áp dụng thang phân loại 4 mức độ giảm thính lực phổ biến tại Việt Nam:

Mức độ	Ngưỡng nghe	Khả năng nghe thực tế
Mức 1: Điếc nhẹ	21 dB – 40 dB	Nghe được âm thanh to hơn bình thường, không nghe được tiếng nói thầm.
Mức 2: Điếc vừa	41 dB – 70 dB	Nghe được tiếng nói to, không nghe được tiếng nói chuyện bình thường.
Mức 3: Điếc nặng	71 dB – 90 dB	Chỉ nghe được tiếng nói to sát tai.
Mức 4: Điếc sâu	Trên 90 dB	Hầu như không nghe được âm thanh, trừ tiếng động cực lớn (sấm, trống to).

2. Lý thuyết hoạt động giao tiếp bằng ngôn ngữ: Dựa trên quan điểm của Lev Vygotsky, A.A. Leontiev:
   • Giao tiếp ngôn ngữ lấy mục đích tác động (nhận thức, tình cảm, hành động) làm trọng tâm, thông tin là phương tiện.
   • Mô hình giao tiếp gồm quá trình mã hóa (người phát tin $S$, ngôn ngữ $N$, nội dung $D$) thành lời nói và giải mã (người nhận tin $S'$, ngôn ngữ $N'$, nội dung $D'$).
   • Yếu tố "Nhiễu" (tiếng ồn, âm vang môi trường) làm sai lệch khoảng cách giữa $D$ và $D'$. Phát triển kỹ năng nghe – nói đòi hỏi giáo viên phải kiểm soát và khử nhiễu.
3. Các quan điểm tiếp cận nghiên cứu: Tiếp cận cá nhân hóa; Tiếp cận hoạt động – giao tiếp; Tiếp cận giáo dục hòa nhập; Tiếp cận tích hợp.

Phương pháp nghiên cứu

• Phương pháp nghiên cứu lý luận: Phân tích, tổng hợp, hệ thống hóa và khái quát hóa tài liệu chuyên ngành thính học, giáo dục đặc biệt, tâm lý học lứa tuổi.
• Phương pháp điều tra thực tiễn:
  • Quan sát sư phạm: Quan sát hoạt động nghe – nói của trẻ trong sinh hoạt, học tập, vui chơi.
  • Điều tra bảng hỏi: Khảo sát 127 giáo viên mầm non về nhận thức, nội dung, phương pháp và khó khăn khi dạy trẻ khiếm thính.
  • Phỏng vấn sâu: Phỏng vấn giáo viên và chuyên gia giáo dục đặc biệt.
  • Phương pháp trắc nghiệm/đánh giá: Thiết kế bộ công cụ đánh giá kỹ năng nghe – nói của trẻ khiếm thính 3 – 6 tuổi gồm 11 tiêu chí.
  • Nghiên cứu sản phẩm hoạt động: Phân tích kế hoạch giáo dục cá nhân và phát ngôn thực tế của trẻ.
• Phương pháp thực nghiệm sư phạm: Thiết kế thực nghiệm nghiên cứu trường hợp (case study) trên 03 trẻ khiếm thính nhằm đo lường sự biến đổi các kỹ năng thành phần trước và sau tác động.
• Phương pháp thống kê toán học: Xử lý dữ liệu định lượng bằng phần mềm SPSS phiên bản 20.0, tính điểm trung bình ($\bar{X}$), độ lệch chuẩn ($SD$), phân tích tương quan và kiểm định thống kê.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1. Cơ sở lý luận của phát triển kỹ năng nghe – nói cho trẻ khiếm thính 3 – 6 tuổi

Chương 1 hệ thống hóa cơ sở tâm lý, giáo dục và ngôn ngữ học của việc rèn luyện kỹ năng nghe – nói cho trẻ khiếm thính:

• Đặc điểm tâm lý – giác quan: Trẻ khiếm thính có tri giác nhìn phát triển mạnh để bù trừ cho thính giác; khả năng chú ý và ghi nhớ thị giác chiếm ưu thế nhưng dễ phân tán bởi các yếu tố trực quan xung quanh.
• Tiến trình phát triển kỹ năng: Trẻ trải qua 5 giai đoạn (chú ý âm thanh lời nói $\rightarrow$ hiểu nghĩa từ $\rightarrow$ nhập tâm thu nạp vốn từ $\rightarrow$ nói bắt chước $\rightarrow$ nói chủ động). Đối với trẻ bình thường: lứa tuổi 3 – 4 tuổi đạt 800 – 1200 từ; 4 – 5 tuổi đạt 1300 – 2000 từ; 5 – 6 tuổi đạt 2000 – 3000 từ và hoàn thiện ngữ pháp. Đối với trẻ khiếm thính, tiến trình này bị gián đoạn cho đến khi được đeo máy và cần can thiệp có chủ đích.
• Mục tiêu và nội dung phát triển kỹ năng: Luận án cấu trúc nội dung phát triển thành 2 nhóm với 11 tiêu chí cụ thể:

Nhóm kỹ năng	Các tiêu chí thành phần
Kỹ năng nghe (5 tiêu chí)	1. Nhận diện 6 âm Ling (/m/, /a/, /u/, /i/, /s/, /x/). 2. Nghe hiểu từ chỉ sự vật, hành động, hiện tượng quen thuộc. 3. Nghe hiểu từ chỉ đặc điểm, tính chất, công dụng, biểu cảm. 4. Nghe hiểu và thực hiện từ 1 đến 3 yêu cầu. 5. Nghe hiểu nội dung câu chuyện, bài thơ.
Kỹ năng nói (6 tiêu chí)	6. Phát âm các tiếng, từ, câu rõ ràng. 7. Sử dụng lời nói với từ thông dụng (sự vật, hành động). 8. Sử dụng lời nói với từ chỉ đặc điểm, tính chất, biểu cảm. 9. Thể hiện nhu cầu, cảm xúc, hiểu biết bằng lời nói. 10. Kể lại các sự việc đơn giản. 11. Kể lại câu chuyện đơn giản đã nghe.

• Phương pháp và hình thức tổ chức: Vận dụng phương pháp tự nhiên (học qua tình huống thực), phương pháp trị liệu thính giác – lời nói (AVT), phương pháp thính giác – hình miệng (A/O). Tổ chức lồng ghép trong chế độ sinh hoạt hằng ngày và các tiết hỗ trợ cá nhân tại phòng hỗ trợ giáo dục hòa nhập.

Chương 2. Thực trạng phát triển kỹ năng nghe – nói cho trẻ khiếm thính 3 – 6 tuổi ở các lớp mẫu giáo hòa nhập

Chương 2 trình bày kết quả khảo sát trên 36 trẻ khiếm thính và 127 giáo viên tại 15 trường mầm non thuộc 5 tỉnh/thành:

• Thực trạng kỹ năng nghe – nói của trẻ khiếm thính:
  • Kỹ năng nhận diện 6 âm Ling đạt kết quả tương đối tốt ở các âm tần số thấp và trung bình (/m/, /a/, /u/, /i/), nhưng gặp khó khăn lớn ở các âm tần số cao (/s/, /x/).
  • Khả năng nghe hiểu và sử dụng từ vựng chủ yếu giới hạn ở danh từ cụ thể, quen thuộc; điểm số ở nhóm từ chỉ đặc điểm, tính chất, công dụng và biểu cảm đạt mức rất thấp.
  • Về kỹ năng nói, phần lớn trẻ phát âm sai thanh điệu (đặc biệt là thanh ngã, thanh hỏi), mất phụ âm cuối, nói ngắt quãng từng từ, cấu trúc ngữ pháp câu còn lộn xộn hoặc chỉ dùng câu cụt một từ kèm điệu bộ.
• Mối tương quan giữa kỹ năng nghe – nói và các yếu tố can thiệp: Luận án xử lý thống kê cho thấy kỹ năng nghe – nói của trẻ có tương quan chặt chẽ với 3 yếu tố cốt lõi:
  1. Loại thiết bị trợ thính: Trẻ cấy điện cực ốc tai đạt kết quả nhận diện âm thanh và nghe hiểu vượt trội so với trẻ chỉ dùng máy trợ thính thông thường.
  2. Tuổi nghe (thời gian sử dụng thiết bị liên tục): Trẻ có tuổi nghe càng dài thì kỹ năng phát âm và vốn từ càng hoàn thiện.
  3. Thời điểm tham gia can thiệp sớm: Trẻ được can thiệp sớm trước 2 tuổi có mức độ phát triển kỹ năng nghe – nói cao hơn rõ rệt so với nhóm can thiệp muộn.
• Thực trạng hoạt động sư phạm của giáo viên:
  • 100% giáo viên nhận thức được tầm quan trọng của việc phát triển kỹ năng nghe – nói cho trẻ khiếm thính.
  • Hạn chế thực tiễn: Giáo viên gặp khó khăn trong việc điều chỉnh kế hoạch bài dạy, chưa biết cách kiểm tra thiết bị trợ thính đầu giờ, thiếu kỹ năng xử lý âm học phòng học (chống ồn, chống vang), và chủ yếu sử dụng phương pháp trực quan thay vì kích thích tối đa thính giác của trẻ.

Chương 3. Biện pháp phát triển kỹ năng nghe – nói cho trẻ khiếm thính 3 – 6 tuổi

Chương 3 xây dựng hệ thống biện pháp dựa trên 4 nguyên tắc: Đảm bảo phù hợp mục tiêu chương trình giáo dục mầm non và tâm sinh lý trẻ; Đảm bảo tính toàn diện, phát triển, hệ thống; Đảm bảo tính cá biệt hóa; Đảm bảo phát huy tính tích cực, tự giác của trẻ.

Hệ thống gồm 3 nhóm biện pháp:

HỆ THỐNG BIỆN PHÁP PHÁT TRIỂN KỸ NĂNG NGHE - NÓI

• Thực nghiệm sư phạm (Nghiên cứu trường hợp): Thực nghiệm được triển khai trên 03 trẻ khiếm thính (bé Đ.N, bé N.M, bé P.K) đại diện cho các độ tuổi từ 3 đến 6, khác nhau về mức độ khiếm thính, loại thiết bị trợ thính và thời gian can thiệp:
  • Bé Đ.N (3–4 tuổi): Sử dụng máy trợ thính, tuổi nghe ngắn. Biện pháp tập trung vào nhận biết âm thanh môi trường, nhận diện âm Ling và xây dựng vốn từ chỉ đồ vật quen thuộc.
  • Bé N.M (4–5 tuổi): Cấy điện cực ốc tai một bên. Biện pháp tập trung vào sửa lỗi phát âm thanh điệu, nghe hiểu mệnh lệnh 2 bước và trả lời câu hỏi đơn giản.
  • Bé P.K (5–6 tuổi): Cấy điện cực ốc tai, chuẩn bị vào lớp 1. Biện pháp tập trung vào nghe hiểu câu chuyện, mở rộng từ chỉ đặc điểm, rèn luyện cấu trúc câu phức và kỹ năng kể lại sự việc.

Kết quả thực nghiệm cho thấy sau thời gian tác động, cả 3 trẻ đều có sự chuyển biến rõ rệt về điểm số ở cả 11 tiêu chí đánh giá kỹ năng nghe và nói, giảm thiểu việc sử dụng cử chỉ điệu bộ và tăng cường giao tiếp chủ động bằng lời nói với giáo viên và các bạn trong lớp.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp mới về mặt lý luận

• Luận án đã hệ thống hóa và làm phong phú thêm lý luận giáo dục hòa nhập cho trẻ khuyết tật tại Việt Nam, cụ thể hóa lý thuyết hoạt động giao tiếp bằng ngôn ngữ vào quá trình phát triển kỹ năng nghe – nói cho trẻ khiếm thính lứa tuổi mẫu giáo (3 – 6 tuổi).
• Xác định và chứng minh được tác động của 3 yếu tố quyết định đối với sự tiến bộ ngôn ngữ của trẻ khiếm thính trong môi trường hòa nhập: (1) Loại thiết bị trợ thính; (2) Tuổi nghe của trẻ; (3) Việc tham gia chương trình can thiệp sớm.

Đóng góp mới về mặt thực tiễn

• Xây dựng bộ thang đánh giá thực trạng kỹ năng nghe – nói của trẻ khiếm thính 3 – 6 tuổi gồm 11 tiêu chí cụ thể, rõ ràng, làm công cụ đo lường thực chứng cho giáo viên và các nhà nghiên cứu.
• Khảo sát và phản ánh bức tranh thực trạng năng lực ngôn ngữ của 36 trẻ khiếm thính và thực trạng tổ chức dạy học của 127 giáo viên tại 5 địa phương đại diện cho các vùng miền.
• Đề xuất hệ thống 3 nhóm biện pháp sư phạm đồng bộ, kết hợp giữa môi trường sinh hoạt tập thể và can thiệp cá nhân hóa. Quy trình thực nghiệm chứng minh tính khả thi của hệ thống biện pháp đối với sự tiến bộ của trẻ khiếm thính trong thực tế trường mầm non hòa nhập.

Kiến nghị và giải pháp đề xuất

• Đối với cơ quan quản lý giáo dục: Xây dựng chương trình bồi dưỡng chuyên môn định kỳ về giáo dục đặc biệt và kỹ năng hỗ trợ trẻ khiếm thính cho giáo viên mầm non; biên soạn tài liệu hướng dẫn can thiệp ngôn ngữ trong lớp hòa nhập.
• Đối với cơ sở giáo dục mầm non: Bố trí phòng hỗ trợ giáo dục cá nhân; trang bị thảm, rèm để giảm thiểu tiếng vang; tạo cơ chế phối hợp chặt chẽ giữa giáo viên đứng lớp và giáo viên hỗ trợ đặc biệt.
• Đối với gia đình trẻ: Duy trì việc đeo máy liên tục cho trẻ trong toàn bộ thời gian thức; tích cực trò chuyện, mở rộng ngôn ngữ cho trẻ thông qua các tình huống sinh hoạt tại gia đình.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Do đặc thù của đối tượng nghiên cứu thuộc nhóm khuyết tật giác quan có tần suất xuất hiện thấp trong quần thể, mẫu khảo sát thực nghiệm sâu chỉ giới hạn ở 03 trường hợp nghiên cứu điển hình (case study), chưa thể triển khai thực nghiệm đối chứng quy mô lớn trên hàng trăm trẻ.
• Hướng nghiên cứu tiếp:
  • Mở rộng nghiên cứu thực nghiệm trên các nhóm trẻ khiếm thính có thêm các dạng tật thứ cấp (đa tật).
  • Tiếp tục theo dõi dọc (longitudinal study) sự phát triển ngôn ngữ của trẻ khiếm thính từ giai đoạn mầm non chuyển tiếp lên bậc tiểu học (lớp 1) để đánh giá độ bền vững của các biện pháp can thiệp.

---

Giá trị tham khảo

• Đối với nghiên cứu sinh, học viên chuyên ngành Giáo dục học và Giáo dục đặc biệt: Luận án cung cấp khung lý thuyết hoàn chỉnh về tiếp cận hoạt động – giao tiếp, phương pháp kiểm tra thính lực chức năng (6 âm Ling), cùng hệ thống trích dẫn tài liệu quốc tế chuyên sâu về can thiệp thính học.
• Đối với giáo viên mầm non dạy lớp hòa nhập: Cung cấp bộ công cụ 11 tiêu chí để theo dõi tiến độ của trẻ và tài liệu hướng dẫn tổ chức các trò chơi ngôn ngữ, cách điều chỉnh vị trí ngồi, kỹ thuật giao tiếp khẩu hình kết hợp âm thanh trong các thời điểm sinh hoạt hằng ngày.
• Đối với các nhà quản lý và hoạch định chính sách: Cung cấp dữ liệu thực chứng về nhu cầu bồi dưỡng giáo viên và tầm quan trọng của việc thành lập hệ thống phòng hỗ trợ cá nhân tại các trường mầm non công lập.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Tiêu chí chọn mẫu trẻ khiếm thính khảo sát và thực nghiệm trong luận án là gì?

Trẻ khiếm thính tham gia khảo sát và thực nghiệm nằm trong độ tuổi 3 – 6 tuổi, đang theo học tại các lớp mẫu giáo hòa nhập, có sử dụng thiết bị trợ thính (máy trợ thính hoặc điện cực ốc tai), tiếp cận theo hướng nghe – nói, và có ngưỡng nghe sau khi đeo thiết bị đạt dưới 50 dB trong dải tần số lời nói từ 250 Hz đến 4000 Hz.

2. Bộ công cụ đánh giá kỹ năng nghe – nói của luận án gồm những tiêu chí nào?

Bộ công cụ gồm 11 tiêu chí, chia thành 2 nhóm:

• Nhóm kỹ năng nghe (5 tiêu chí): Nhận diện 6 âm Ling; Nghe hiểu từ chỉ sự vật/hành động; Nghe hiểu từ chỉ đặc điểm/tính chất/biểu cảm; Nghe hiểu và thực hiện 1 – 3 yêu cầu; Nghe hiểu nội dung câu chuyện/bài thơ.
• Nhóm kỹ năng nói (6 tiêu chí): Phát âm rõ ràng tiếng/từ/câu; Sử dụng từ thông dụng; Sử dụng từ chỉ đặc điểm/biểu cảm; Thể hiện nhu cầu/cảm xúc bằng lời nói; Kể lại sự việc đơn giản; Kể lại câu chuyện đơn giản.

3. Sáu âm Ling được sử dụng trong luận án gồm những âm nào và có vai trò gì?

Sáu âm Ling gồm: /m/, /u/, /a/, /i/, /s/, /x/ (hoặc /sh/). Đây là các âm đại diện trải đều cho toàn bộ dải tần số của tiếng nói con người (từ tần số thấp đến tần số cao), dùng để kiểm tra nhanh khả năng phát hiện và nhận diện âm thanh của trẻ qua thiết bị trợ thính trước mỗi buổi học.

4. Ba yếu tố nào ảnh hưởng đáng kể nhất đến mức độ phát triển kỹ năng nghe – nói của trẻ khiếm thính?

Phân tích thống kê của luận án chỉ ra 3 yếu tố có ảnh hưởng lớn nhất gồm: (1) Loại thiết bị trợ thính mà trẻ sử dụng (điện cực ốc tai cho kết quả tối ưu hơn máy trợ thính thông thường ở các dải tần khó); (2) Tuổi nghe (tổng thời gian trẻ đeo thiết bị trợ thính liên tục); (3) Việc trẻ được tham gia chương trình can thiệp sớm ngay sau khi phát hiện khiếm thính.

5. Luận án đề xuất mấy nhóm biện pháp phát triển kỹ năng nghe – nói cho trẻ?

Tác giả đề xuất 3 nhóm biện pháp đồng bộ:

1. Nhóm biện pháp điều kiện: Đảm bảo thiết bị trợ thính hoạt động tốt, xây dựng môi trường âm học giảm ồn, phối hợp với phụ huynh.
2. Nhóm biện pháp trong chế độ sinh hoạt hằng ngày: Lồng ghép rèn luyện kỹ năng nghe – nói trong giờ đón/trả trẻ, hoạt động học, hoạt động chơi góc/ngoài trời, và giờ ăn/vệ sinh.
3. Nhóm biện pháp trong hoạt động hỗ trợ cá nhân: Luyện nghe phân biệt âm thanh, sửa lỗi phát âm, mở rộng vốn từ và rèn luyện kể chuyện tại phòng hỗ trợ riêng.

---

Kết luận

Luận án của NCS. Nguyễn Minh Phượng đã giải quyết một vấn đề cấp thiết của giáo dục hòa nhập mầm non thông qua việc xây dựng cơ sở lý luận vững chắc dựa trên tiếp cận hoạt động – giao tiếp và công nghệ trợ thính hiện đại. Tác giả đã khảo sát thực trạng toàn diện trên 36 trẻ khiếm thính và 127 giáo viên tại 5 tỉnh/thành, làm rõ các khó khăn điển hình về vốn từ, ngữ âm và ngữ pháp của trẻ. Hệ thống 3 nhóm biện pháp sư phạm đề xuất đã được kiểm chứng qua thực nghiệm nghiên cứu trường hợp trên 3 trẻ điển hình, chứng minh tính khả thi trong việc nâng cao kỹ năng nghe – nói, giúp trẻ khiếm thính 3 – 6 tuổi tự tin giao tiếp và hòa nhập bền vững vào trường phổ thông.

Trích đoạn nội dung tài liệu

mở đầu cho thời kỳ xã hội quan tâm đến giáo dục trẻ khiếm thính, đã có những công trình nghiên cứu về trẻ khiếm thính và KNNN của trẻ khiếm thính của nhiều nhà nghiên cứu và sư phạm nổi tiếng. Các nhà phát minh ra chữ cái ngón tay người châu Âu (Abblé de l’Epée) và người đầu tiên cố gắng kết nối lời nói với quá trình trí não cao cấp (Samuel Heinicke) đã có sự tranh cãi không nhân nhượng về quan điểm khác nhau đối với giáo dục trẻ khiếm thính. Từ đó bắt đầu cuộc chiến giữa những người đề xuất sử dụng hệ thống ngôn ngữ ký hiệu và những người coi trọng việc sử dụng lời nói và thính lực còn lại trong giáo dục trẻ khiếm thính [46][81]. Đi sâu vào trường phái giáo dục trẻ khiếm thính theo tiếp cận nghe - nói có thể nhận thấy, những nghiên cứu về kỹ năng nghe - nói của trẻ khiếm thính đã được đề cập trong các công trình nghiên cứu của một số nhà khoa học theo các khía cạnh sau: Kỹ năng nghe - nói của trẻ khiếm thính phát triển chậm chạp, thậm chí cả những trẻ khiếm thính có mức độ khiếm thính nhẹ cũng có những chậm trễ ở một số mặt của sự phát triển ngôn ngữ, điều này đã được chứng minh trong các nghiên cứu của Yoshinaga- Itano & Seedy (1998) [101], Ling, D.

Trẻ khiếm thính tiếp thu các quy tắc ngữ pháp chậm hơn, điều này xảy ra ở cả trẻ khiếm thính mức độ sâu cũng như trẻ khiếm thính mức độ nhẹ hơn [80], [81], [101]. Trẻ khiếm thính sử dụng các chức năng ngữ nghĩa và ngữ dụng như các trẻ nghe bình thường nhỏ tuổi hơn. Sự phát triển ngữ dụng của trẻ khiếm thính rất giống với trẻ nghe bình thường, trong khi sự phát triển ngữ nghĩa bị chậm lại phía sau khá xa, một số chức năng ngữ nghĩa dạng cao không được sử dụng ở trẻ khiếm thính. Điều này đã được thể hiện qua các công trình nghiên cứu của Skarakis & Prutting (1977); Curtiss, Prutting, Lowell (1979) và Kuder S.

Nguyên nhân của những khiếm khuyết ngôn ngữ ở trẻ khiếm thính do yếu tố chủ yếu là bản thân khiếm khuyết về nghe, cơ hội tham gia vào các cuộc hội thoại bằng lời bị hạn chế nên trẻ khiếm thính không có cùng cơ hội để học các quy tắc ngôn ngữ [74], [81], [88]. Bên cạnh đó, một số kết quả nghiên cứu về trẻ khiếm thính sử dụng ngôn ngữ nói đã cho thấy trẻ khiếm thính được giáo dục bằng phương pháp tiếp cận nghe 10 – nói có khả năng giao tiếp dễ dàng, dễ hiểu, trôi chảy bằng ngôn ngữ nói, đồng thời có khả năng nắm vững ngôn ngữ nói dưới hình thức văn bản. Tại Hoa Kỳ, Geers và Moog (1989) đã đánh giá 100 người bị tổn thương thính giác ở độ tuổi 16 và 17 mang quốc tịch Mỹ và Canada, những người đã học các chương trình giao tiếp bằng ngôn ngữ nói và hầu hết (85%) đều học ở trường cả ngày. Tất cả những người này đều có tổn thương thính giác hơn 85 dB HL; 50 người có một bên tai ít tổn thương ở mức 85 - 100 dB HL; 50 người còn lại tổn thương lớn hơn 100 dB HL.

Tất cả đều có chỉ số IQ hơn 85, mức trung bình là 111. Geers và Moog (1989) đã chỉ ra rằng, trẻ khiếm thính có thể đạt được trình độ ngôn ngữ nhất định và có thể tiệm cận với ngôn ngữ của người nghe bình thường [81]. Những năm gần đây, sự phát triển của khoa học công nghệ đã làm cho kỹ năng nghe – nói của trẻ khiếm thính được cải thiện đáng kể.