Luận án tiến sĩ luật học về quyền bào chữa của bị can, bị cáo trong tố tụng hình sự

Đề tài Luận án tiến sĩ luật học: Quyền bào chữa của bị can, bị ... với cơ sở khoa học chặt chẽ, đóng góp giá trị cho nghiên cứu và thực tiễn luật

• Tác giả: Hoàng Thị Sơn
• Người hướng dẫn: TS. Kiều Đình Thụ
• Trường học: Trường Đại Học Luật Hà Nội
• Chuyên ngành: Luật Hình Sự
• Đề tài: Quyền Bào Chữa Của Bị Can, Bị Cáo Trong Tố Tụng Hình Sự
• Loại tài liệu: Luận Án Tiến Sĩ
• Năm xuất bản: 2003
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ CHUNG VỀ QUYỀN BAO CHỮA CỦA BỊ CAN, BỊ CÁO
• 1.1. Khái niệm quyền bào chữa của bị can, bị cáo
• 1.2. Ý nghĩa của việc thực hiện quyền bào chữa của bị can, bị cáo
• 1.3. Sơ lược về lịch sử hình thành và phát triển của chế định về quyền bào chữa của bị can, bị cáo
• 2. CHƯƠNG 2: CÁC HÌNH THỨC VÀ YẾU TỐ BẢO ĐẢM THỰC HIỆN QUYỀN BÀO CHỮA CỦA BỊ CAN, BỊ CÁO
• 2.1. Các hình thức thực hiện quyền bào chữa của bị can, bị cáo
• 2.2. Các yếu tố bảo đảm thực hiện quyền bào chữa của bị can, bị cáo
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC TIỄN THỰC HIỆN QUYỀN BÀO CHỮA CỦA BỊ CAN, BỊ CÁO VÀ GIẢI PHÁP NÂNG CAO HIỆU QUẢ CỦA VIỆC THỰC HIỆN QUYỀN BÀO CHỮA
• 3.1. Thực tiễn thực hiện quyền bào chữa của bị can, bị cáo
• 3.2. Những hạn chế và vướng mắc trong việc thực hiện quyền bào chữa của bị can, bị cáo và nguyên nhân
• 3.3. Các giải pháp nâng cao hiệu quả thực hiện quyền bào chữa của bị can, bị cáo
• KẾT LUẬN
• NHỮNG CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về quyền bào chữa của bị can bị cáo trong tố tụng hình sự

Quyền bào chữa của bị can, bị cáo là một trong những quyền cơ bản của công dân trong hệ thống pháp luật Việt Nam. Quyền này không chỉ đảm bảo sự công bằng trong quá trình tố tụng mà còn thể hiện bản chất dân chủ của Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa. Việc thực hiện quyền bào chữa giúp bảo vệ quyền lợi hợp pháp của bị can, bị cáo, đồng thời tạo điều kiện cho cơ quan tố tụng giải quyết vụ án một cách khách quan và công bằng.

1.1. Khái niệm quyền bào chữa của bị can bị cáo

Quyền bào chữa được hiểu là tổng hòa các hành vi tố tụng nhằm bác bỏ sự buộc tội và bảo vệ quyền lợi hợp pháp của bị can, bị cáo. Điều này không chỉ dừng lại ở việc chứng minh sự vô tội mà còn bao gồm việc bảo vệ các quyền lợi khác của họ trong quá trình tố tụng.

1.2. Ý nghĩa của việc thực hiện quyền bào chữa

Việc thực hiện quyền bào chữa không chỉ giúp bảo vệ quyền lợi của bị can, bị cáo mà còn góp phần nâng cao chất lượng xét xử. Nó đảm bảo rằng mọi chứng cứ và ý kiến đều được xem xét một cách công bằng, từ đó giảm thiểu tình trạng oan sai trong tố tụng hình sự.

II. Những thách thức trong việc thực hiện quyền bào chữa của bị can bị cáo

Mặc dù quyền bào chữa đã được quy định trong pháp luật, nhưng thực tế vẫn tồn tại nhiều thách thức trong việc thực hiện quyền này. Các cơ quan tiến hành tố tụng đôi khi chưa tạo điều kiện thuận lợi cho bị can, bị cáo thực hiện quyền bào chữa của mình, dẫn đến tình trạng vi phạm quyền tố tụng.

2.1. Hạn chế trong nhận thức về quyền bào chữa

Nhiều người tiến hành tố tụng chưa nhận thức đầy đủ về tầm quan trọng của quyền bào chữa, dẫn đến việc không tạo điều kiện cho bị can, bị cáo thực hiện quyền này một cách hiệu quả.

2.2. Thiếu sự tham gia của người bào chữa

Trong nhiều vụ án, sự tham gia của người bào chữa chưa được đảm bảo, khiến cho quyền bào chữa của bị can, bị cáo không được thực hiện đầy đủ. Điều này ảnh hưởng trực tiếp đến kết quả xét xử và quyền lợi của họ.

III. Phương pháp nâng cao hiệu quả thực hiện quyền bào chữa trong tố tụng hình sự

Để nâng cao hiệu quả thực hiện quyền bào chữa, cần có những giải pháp cụ thể nhằm cải thiện nhận thức và tạo điều kiện thuận lợi cho bị can, bị cáo. Việc này không chỉ giúp bảo vệ quyền lợi của họ mà còn nâng cao chất lượng công tác tư pháp.

3.1. Tăng cường đào tạo cho cán bộ tư pháp

Cần tổ chức các khóa đào tạo về quyền bào chữa cho cán bộ tư pháp, giúp họ hiểu rõ hơn về tầm quan trọng của quyền này trong quá trình tố tụng.

3.2. Cải cách quy trình tố tụng

Cần cải cách quy trình tố tụng để đảm bảo rằng bị can, bị cáo có thể dễ dàng tiếp cận với người bào chữa và thực hiện quyền bào chữa của mình một cách hiệu quả.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu về quyền bào chữa

Nghiên cứu về quyền bào chữa của bị can, bị cáo đã chỉ ra nhiều vấn đề cần cải thiện trong thực tiễn. Việc áp dụng các giải pháp đã đề xuất sẽ giúp nâng cao hiệu quả thực hiện quyền bào chữa, từ đó bảo vệ quyền lợi hợp pháp của công dân.

4.1. Thực tiễn thực hiện quyền bào chữa

Thực tiễn cho thấy, quyền bào chữa của bị can, bị cáo chưa được thực hiện đầy đủ, dẫn đến nhiều trường hợp oan sai. Cần có những biện pháp cụ thể để khắc phục tình trạng này.

4.2. Kết quả nghiên cứu và kiến nghị

Nghiên cứu đã đưa ra nhiều kiến nghị nhằm hoàn thiện pháp luật và nâng cao hiệu quả thực hiện quyền bào chữa, góp phần bảo vệ quyền lợi hợp pháp của công dân trong tố tụng hình sự.

V. Kết luận và tương lai của quyền bào chữa trong tố tụng hình sự

Quyền bào chữa của bị can, bị cáo là một trong những quyền cơ bản trong tố tụng hình sự. Việc thực hiện quyền này không chỉ bảo vệ quyền lợi của công dân mà còn góp phần nâng cao chất lượng công tác tư pháp. Tương lai của quyền bào chữa phụ thuộc vào sự cải cách và hoàn thiện hệ thống pháp luật.

5.1. Tầm quan trọng của quyền bào chữa trong tương lai

Quyền bào chữa sẽ tiếp tục đóng vai trò quan trọng trong việc bảo vệ quyền lợi hợp pháp của công dân, đặc biệt trong bối cảnh xã hội ngày càng phát triển.

5.2. Định hướng phát triển quyền bào chữa

Cần có những định hướng rõ ràng trong việc phát triển quyền bào chữa, nhằm đảm bảo rằng mọi công dân đều được bảo vệ quyền lợi hợp pháp của mình trong quá trình tố tụng.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ luật học của tác giả Hoàng Thị Sơn với đề tài "Thực hiện quyền bào chữa của bị can, bị cáo trong tố tụng hình sự" được bảo vệ tại Trường Đại học Luật Hà Nội năm 2003, thuộc chuyên ngành Luật hình sự (mã số 5.14), dưới sự hướng dẫn khoa học của TS. Kiều Đình Thụ và TS. Trần Văn Độ.

Về tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu, tác giả xuất phát từ bối cảnh đất nước đổi mới toàn diện, xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa và đẩy mạnh bảo vệ quyền con người, quyền công dân theo Điều 50 Hiến pháp năm 1992. Quyền bào chữa của bị can, bị cáo là một quyền tố tụng cơ bản của công dân, được thể chế hóa thành nguyên tắc hiến định (Điều 133 Hiến pháp năm 1992) và nguyên tắc đặc thù của Luật tố tụng hình sự (Điều 12 và Điều 34 Bộ luật Tố tụng hình sự năm 1988). Tuy nhiên, thực tiễn giải quyết các vụ án hình sự thời điểm đó cho thấy quyền bào chữa chưa được tôn trọng triệt để; tình trạng vi phạm thủ tục tố tụng, xét xử oan sai hoặc bỏ lọt tội phạm vẫn xảy ra. Nhiều người tiến hành tố tụng nhận thức thiên lệch khi chú trọng chống bỏ lọt tội phạm hơn là chống làm oan người vô tội, coi sự tham gia của người bào chữa tại phiên tòa chỉ mang tính "trang trí". Trước yêu cầu của Nghị quyết số 08-NQ/TW của Bộ Chính trị về cải cách tư pháp, việc nghiên cứu một cách toàn diện cơ chế bảo đảm và thực hiện quyền bào chữa trở thành đòi hỏi cấp bách cả về lý luận lẫn thực tiễn.

Mục tiêu nghiên cứu của luận án là phân tích cơ sở lý luận, đánh giá quy định pháp luật thực định và thực trạng thực hiện quyền bào chữa của bị can, bị cáo trong tố tụng hình sự Việt Nam, từ đó đề xuất các giải pháp nâng cao hiệu quả áp dụng quyền này. Nhiệm vụ nghiên cứu được văn bản cụ thể hóa thành 6 nội dung:

1. Nghiên cứu một số vấn đề lý luận chung về thực hiện quyền bào chữa của bị can, bị cáo (khái niệm, cơ sở quy định, ý nghĩa).
2. Sơ lược về lịch sử hình thành và phát triển của chế định bào chữa.
3. Nghiên cứu các hình thức thực hiện quyền bào chữa.
4. Nghiên cứu các yếu tố bảo đảm thực hiện quyền bào chữa.
5. Phân tích, đánh giá thực trạng thực hiện quyền bào chữa của bị can, bị cáo, làm sáng tỏ hạn chế, vướng mắc và rút ra kết luận cần thiết.
6. Đưa ra các kiến nghị hoàn thiện pháp luật và giải pháp khác nhằm nâng cao hiệu quả thực hiện quyền bào chữa của bị can, bị cáo.

Về đối tượng nghiên cứu, luận án tập trung vào việc thực hiện quyền bào chữa của bị can, bị cáo trong tố tụng hình sự, bao gồm các quy định pháp luật và những vướng mắc phát sinh trong thực tiễn áp dụng. Phạm vi nghiên cứu về không gian và thời gian giới hạn ở thực tiễn tố tụng hình sự Việt Nam trong giai đoạn đổi mới đến năm 2003, có đối chiếu với lịch sử lập pháp từ năm 1945 và pháp luật một số quốc gia. Về mặt chủ thể, tác giả tập trung chủ yếu vào sự tham gia của luật sư với tư cách người bào chữa, không đi sâu vào diện bào chữa viên nhân dân và người đại diện hợp pháp do thực tế hai nhóm này rất ít tham gia.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Trong phần mở đầu, tác giả đã điểm lại các công trình nghiên cứu khoa học có liên quan trực tiếp đến đề tài tại Việt Nam:

• Các luận văn thạc sĩ luật học: Đề tài "Vai trò của luật sư trong việc bảo vệ quyền con người trong tố tụng hình sự Việt Nam" của tác giả Nguyễn Thu Thủy; đề tài "Chức năng buộc tội và bào chữa trong tố tụng hình sự Việt Nam" của tác giả Võ Văn Hòa; đề tài "Người bào chữa trong tố tụng hình sự" của tác giả Vũ Văn Thìn.
• Các ấn phẩm sách chuyên khảo: Cuốn sách "Đảm bảo quyền bào chữa của người bị buộc tội" của PGS.TS. Phạm Hồng Hải; cuốn sách "Vai trò của luật sư trong tố tụng hình sự" của tác giả Nguyễn Văn Tuân.

Về khoảng trống nghiên cứu, tác giả nhận định các công trình nói trên mới chỉ tiếp cận từng khía cạnh riêng biệt như vị trí của luật sư, người bào chữa hoặc phân tích một chức năng tố tụng cụ thể. Chưa có công trình khoa học nào nghiên cứu một cách đầy đủ, có hệ thống và toàn diện việc thực hiện quyền bào chữa của bị can, bị cáo trong tố tụng hình sự từ phương diện lý luận, lịch sử phát triển, hình thức thực hiện, các yếu tố bảo đảm cho đến khảo sát thực tiễn áp dụng và đề xuất hệ thống giải pháp đồng bộ. Luận án lựa chọn giải quyết khoảng trống này nhằm cung cấp luận cứ khoa học hoàn chỉnh cho quá trình sửa đổi Bộ luật Tố tụng hình sự.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Luận án dựa trên nền tảng phương pháp luận của chủ nghĩa Mác - Lênin (chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử), tư tưởng Hồ Chí Minh, cùng các quan điểm của Đảng và Nhà nước về xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, tôn trọng quyền con người và thực hiện dân chủ hóa hoạt động tư pháp theo Nghị quyết số 08-NQ/TW của Bộ Chính trị.

Về khung phân tích và khái niệm, tác giả định vị quyền bào chữa là tổng thể các quyền do pháp luật quy định cho phép bị can, bị cáo sử dụng nhằm bác bỏ một phần hay toàn bộ sự buộc tội hoặc làm giảm nhẹ trách nhiệm hình sự. Luận án phân tích mối quan hệ hữu cơ giữa ba chức năng tố tụng cơ bản: buộc tội, bào chữa và xét xử; đồng thời coi nguyên tắc suy đoán vô tội (Điều 10 Bộ luật Tố tụng hình sự) và nguyên tắc xác định sự thật khách quan của vụ án (Điều 11 Bộ luật Tố tụng hình sự) là cơ sở pháp lý và lý luận trực tiếp của quyền bào chữa.

Về phương pháp nghiên cứu thực tế, tác giả áp dụng thuần túy các phương pháp nghiên cứu khoa học pháp lý định tính:

• Phương pháp phân tích và tổng hợp quy phạm pháp luật và các quan điểm học thuật.
• Phương pháp lịch sử pháp lý để phục dựng tiến trình phát triển của chế định quyền bào chữa tại Việt Nam từ năm 1945 đến năm 2003.
• Phương pháp so sánh luật học đối chiếu quy định về chủ thể và thời điểm bào chữa giữa pháp luật Việt Nam với Bộ luật Tố tụng hình sự của Nhật Bản, Bungari, Liên bang Nga và chế độ cũ tại Sài Gòn.
• Phương pháp quan sát thực tiễn xét xử và phương pháp đàm thoại sâu (thăm dò, trao đổi chuyên môn trực tiếp với các thẩm phán, luật sư tại một số địa phương).
• Phương pháp thống kê tổng hợp số liệu thực tế từ các báo cáo chuyên môn.

Nguồn tư liệu và dữ liệu của luận án gồm hệ thống văn bản quy phạm pháp luật qua các thời kỳ (Hiến pháp năm 1946, 1959, 1980, 1992; Bộ luật Tố tụng hình sự năm 1988 sửa đổi năm 1990, 1992, 2000; Pháp lệnh Tổ chức luật sư năm 1987, Pháp lệnh Luật sư năm 2001; các sắc lệnh, thông tư hướng dẫn); báo cáo tổng kết công tác hàng năm của Tòa án nhân dân tối cao, Tòa án nhân dân cấp tỉnh, cấp huyện, các đoàn luật sư và Vụ Luật sư - Tư vấn pháp luật thuộc Bộ Tư pháp; bài viết chuyên khảo trên Tạp chí Luật học, Tạp chí Tòa án nhân dân, Tạp chí Viện kiểm sát nhân dân, Báo Pháp luật; cùng dữ liệu phỏng vấn thực tiễn các chuyên gia tư pháp.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Một số vấn đề chung về quyền bào chữa của bị can, bị cáo

Chương 1 có độ dài từ trang 7 đến trang 39 của văn bản, tập trung làm rõ ba nội dung nền tảng:

Thứ nhất, về khái niệm quyền bào chữa: Tác giả khảo sát 5 quan điểm khoa học khác nhau về phạm vi chủ thể của quyền bào chữa. Tác giả chỉ ra rằng quan điểm chỉ coi bị can là chủ thể là quá hẹp, vì quyền bào chữa của bị cáo tại giai đoạn xét xử mới được thể hiện rõ nét và bình đẳng nhất. Ngược lại, các quan điểm mở rộng quyền bào chữa sang người bị tạm giữ, người bị kết án, người bị hại, nguyên đơn hay bị đơn dân sự là không chính xác với bản chất tố tụng hình sự. Quyền bào chữa chỉ phát sinh khi có hành vi buộc tội từ cơ quan nhà nước có thẩm quyền; người bị hại hay các đương sự khác có quyền tự bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp nhưng đó không phải là hành động bào chữa. Do đó, luận án khẳng định quyền bào chữa chỉ thuộc về bị can và bị cáo.

Bảng đối chiếu quy định về chủ thể và thời điểm thực hiện quyền bào chữa giữa một số hệ thống pháp luật được tác giả trích dẫn:

Hệ thống pháp luật	Chủ thể có quyền bào chữa	Thời điểm phát sinh / tham gia của người bào chữa	Căn cứ pháp lý
Nhật Bản	Bị cáo, người bị tình nghi	Có thể lựa chọn luật sư bào chữa bất kỳ lúc nào	Điều 30 Bộ luật Tố tụng hình sự Nhật Bản
Bungari	Bị can, bị cáo (bị can bị hạn chế)	Bị can chỉ nhờ người bào chữa khi chưa thành niên, có nhược điểm thể chất/tâm thần, hoặc khi Viện kiểm sát đồng ý	Điều 73 Bộ luật Tố tụng hình sự Bungari
Liên bang Nga	Bị can, người bị tình nghi	Từ khi nhận quyết định khởi tố bị can, hoặc từ khi có biên bản bắt giữ/áp dụng biện pháp tạm giam	Điều 47 Bộ luật Tố tụng hình sự Liên bang Nga
Chính quyền Sài Gòn cũ	Nghi can	Từ giai đoạn điều tra sơ vấn khi bị bắt giữ hoặc bị điều tra	Điều 38 Bộ luật Tố tụng hình sự cũ
Việt Nam	Bị can, bị cáo	Người bào chữa tham gia từ khi khởi tố bị can (vụ án an ninh quốc gia do Viện trưởng Viện kiểm sát quyết định từ khi kết thúc điều tra)	Khoản 1 Điều 36 Bộ luật Tố tụng hình sự năm 1988

Thứ hai, về cơ sở quy định và ý nghĩa của quyền bào chữa: Cơ sở quy định quyền bào chữa bắt nguồn từ quyền con người tự nhiên và pháp lý, được ghi nhận trong Đạo luật về các quyền năm 1689 của Anh, Tuyên ngôn Độc lập năm 1776 của Mỹ, Tuyên ngôn Nhân quyền và Dân quyền năm 1791 của Pháp, và Tuyên ngôn Độc lập ngày 02/09/1945 của Việt Nam. Luận án phân tích ý nghĩa của quyền bào chữa trên 3 phương diện:

• Ý nghĩa chính trị: Hiện thực hóa quyền công dân theo Điều 133 Hiến pháp năm 1992, khẳng định bản chất dân chủ của Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa.
• Ý nghĩa xã hội: Thể hiện tính nhân đạo xã hội chủ nghĩa thông qua quy định bắt buộc cử người bào chữa cho người chưa thành niên, người có nhược điểm thể chất, tâm thần hoặc người đối diện khung hình phạt tử hình; bảo đảm sự cọ xát bình đẳng giữa bên buộc tội và gỡ tội để Hội đồng xét xử xác định sự thật khách quan.
• Ý nghĩa pháp lý: Bảo đảm vận hành cân bằng ba chức năng tố tụng (buộc tội, bào chữa, xét xử), trực tiếp hiện thực hóa nguyên tắc suy đoán vô tội tại Điều 10 Bộ luật Tố tụng hình sự.

Thứ ba, về lịch sử hình thành và phát triển của chế định quyền bào chữa: Tác giả điểm lại nguồn gốc nghề luật sư từ thời La Mã cổ đại (với chế định Patronat, Advocati, Orator) và nước Pháp thời trung cổ qua đạo dụ năm 1345 của vua Phillippe IV. Tại Việt Nam, quá trình phát triển được phân kỳ thành ba giai đoạn chính:

Bảng khái quát các văn bản lập pháp ghi nhận chế định quyền bào chữa tại Việt Nam theo trình bày của tác giả:

Giai đoạn lịch sử	Văn bản quy phạm pháp luật tiêu biểu	Nội dung ghi nhận chính về quyền bào chữa
1945 - 1954	Sắc lệnh số 33c (13/9/1945), Sắc lệnh số 21 (14/2/1946), Nghị định 82/NĐ (25/2/1946), Hiến pháp năm 1946 (Điều 67), Sắc lệnh 69 và 144 (1949), Nghị định 01/NĐ (02/01/1950)	Khẳng định quyền tự bào chữa và nhờ luật sư hoặc người khác bênh vực; Nghị định 82/NĐ cho phép người bào chữa gặp riêng bị cáo, xem hồ sơ tại phòng lục sự; Nghị định 01/NĐ thành lập chế định bào chữa viên nhân dân có địa vị pháp lý như luật sư.
1955 - 1988	"Đề án về quyền bào chữa của bị cáo" (20/6/1956), Thông tư 2225/HCCP (1956), Hiến pháp năm 1959 (Điều 101), Thông tư 06/TC (1967), Thông tư 16-TATC (1974), Hiến pháp năm 1980 (Điều 133), Pháp lệnh Tổ chức luật sư năm 1987	Quy định chi tiết quyền của người bào chữa trước, trong và sau phiên tòa; quy định thời hạn giao cáo trạng (3 đến 5 ngày trước phiên tòa); xác định các trường hợp Tòa án bắt buộc phải chỉ định người bào chữa.
1988 - 2003	Bộ luật Tố tụng hình sự năm 1988 (sửa đổi 1990, 1992, 2000), Hiến pháp năm 1992 (Điều 133), Pháp lệnh Luật sư năm 2001	Mở rộng quyền bào chữa cho cả bị can từ khi khởi tố; xác định trách nhiệm bảo đảm quyền bào chữa là nhiệm vụ của Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát và Tòa án; chuyển hóa tổ chức luật sư theo cơ chế dịch vụ pháp lý chuyên nghiệp.

Ở phần cuối Chương 1, tác giả rút ra 7 kết luận khái quát khẳng định quyền bào chữa chỉ tồn tại trong tố tụng hình sự, có tính ổn định gắn với hoàn cảnh lịch sử, có mối liên hệ mật thiết với nguyên tắc suy đoán vô tội.

Chương 2: Các hình thức và yếu tố bảo đảm thực hiện quyền bào chữa của bị can, bị cáo

Chương 2 (từ trang 40 đến trang 115) phân tích cấu trúc thực hiện quyền bào chữa thành hai hình thức tố tụng cơ bản và các điều kiện bảo đảm:

Thứ nhất, hình thức bị can, bị cáo tự bào chữa (Mục 2.1): Tác giả nhấn mạnh quyền tự bào chữa và quyền nhờ người khác bào chữa bổ sung cho nhau chứ không loại trừ nhau. Khi phân tích quyền tự bào chữa của bị can, luận án đi sâu vào các quyền năng cụ thể:

• Quyền biết mình bị khởi tố về tội gì: Căn cứ Điều 34 và Điều 103 Bộ luật Tố tụng hình sự, quyết định khởi tố bị can phải ghi rõ tội danh, điều khoản áp dụng, thời gian và địa điểm phạm tội. Quyền này giúp người bị buộc tội chủ động thu thập chứng cứ chứng minh mình vô tội hoặc đưa ra tình tiết giảm nhẹ.
• Quyền được giao nhận các văn bản tố tụng: Bao gồm bản sao quyết định khởi tố, quyết định áp dụng biện pháp ngăn chặn (tạm giam, cấm đi khỏi nơi cư trú, bảo lĩnh), bản kết luận điều tra (Điều 138) và bản cáo trạng (Điều 142).
• Luận án nêu vụ án thực tế tại tỉnh Vĩnh Long để minh chứng cho việc vi phạm quyền được giao quyết định tố tụng: Ngày 25/10/2000, Cơ quan điều tra tỉnh Vĩnh Long khởi tố vụ án, khởi tố bị can và ra lệnh bắt giam ông Nguyễn Thanh Sơn (ngụ quận 8, TP. Hồ Chí Minh) về hành vi lừa đảo chiếm đoạt tài sản xuất phát từ quan hệ góp vốn mua xe tải với ông Thái Hùng Tráng. Đến ngày 27/11/2000, cơ quan này ra quyết định truy nã nhưng không giao các quyết định tố tụng cho ông Sơn và gia đình. Mãi đến đầu năm 2002, khi nhận được thư vận động đầu thú gửi qua bưu điện (ký ngày 28/05/2001), ông Sơn mới biết mình bị truy nã, thể hiện sự vi phạm nghiêm trọng thủ tục tố tụng.
• Về thời hạn giao nhận bản cáo trạng: Tác giả dẫn chiếu Thông tư liên ngành số 07/TTLN ngày 15/09/1990 của Tòa án nhân dân tối cao và Viện kiểm sát nhân dân tối cao. Theo đó, hồ sơ vụ án gửi sang Tòa án phải kèm theo biên bản giao cáo trạng cho bị can; nếu bị can tại ngoại gặp khó khăn thì chậm nhất 15 ngày Viện kiểm sát phải nộp bổ sung biên bản giao nhận, nếu không Tòa án sẽ trả hồ sơ do chưa hoàn tất thủ tục tố tụng.

Thứ hai, hình thức nhờ người khác bào chữa: Tập trung phân tích vị trí pháp lý của luật sư, người đại diện hợp pháp và bào chữa viên nhân dân. Tác giả luận giải các quyền của người bào chữa khi tham gia tố tụng như gặp gỡ thân chủ, thu thập chứng cứ, nghiên cứu hồ sơ và tranh luận dân chủ tại phiên tòa.

Thứ ba, các yếu tố bảo đảm thực hiện quyền bào chữa (Mục 2.2): Phân tích hệ thống bảo đảm pháp lý (trách nhiệm của cơ quan tiến hành tố tụng theo Điều 12 Bộ luật Tố tụng hình sự); bảo đảm tổ chức - nghề nghiệp (hoạt động của Đoàn luật sư theo Pháp lệnh Luật sư năm 2001); cùng các yếu tố về văn hóa pháp lý, đạo đức nghề nghiệp và ý thức tôn trọng pháp luật của người tiến hành tố tụng và công dân.

Chương 3: Thực tiễn thực hiện quyền bào chữa của bị can, bị cáo và giải pháp nâng cao hiệu quả của việc thực hiện quyền bào chữa

Chương 3 (từ trang 116 đến trang 183) tập trung vào phân tích thực tiễn và đưa ra các kiến nghị:

Thứ nhất, thực tiễn thực hiện quyền bào chữa (Mục 3.1): Tác giả tổng hợp thực trạng áp dụng quyền bào chữa qua các giai đoạn điều tra, truy tố, xét xử sơ thẩm và phúc thẩm dựa trên báo cáo thực tế của Tòa án nhân dân tối cao, Tòa án các địa phương và các đoàn luật sư. Sự tham gia của người bào chữa đã tăng lên đáng kể, góp phần làm rõ sự thật khách quan và hạn chế nhiều trường hợp làm oan người vô tội.

Thứ hai, những hạn chế, vướng mắc và nguyên nhân (Mục 3.2):

• Giai đoạn điều tra: Tình trạng Điều tra viên chậm cấp giấy chứng nhận người bào chữa, gây khó khăn cho luật sư khi tiếp xúc với bị can bị tạm giam; không thông báo lịch hỏi cung hoặc hạn chế sự tham gia của luật sư trong các buổi lấy lời khai.
• Giai đoạn truy tố và chuẩn bị xét xử: Viện kiểm sát và Tòa án chậm chuyển giao cáo trạng, hạn chế thời gian và điều kiện để luật sư đọc, sao chép tài liệu trong hồ sơ vụ án.
• Tại phiên tòa: Tinh thần tranh tụng chưa thực chất; Hội đồng xét xử vẫn nặng về thẩm vấn theo hồ sơ chuẩn bị sẵn, chưa chú trọng tranh luận công khai, phán quyết nhiều trường hợp chưa căn cứ thỏa đáng vào kết quả tranh luận tại tòa.
• Về chủ quan và đội ngũ: Số lượng luật sư còn ít, phân bổ mất cân đối (chủ yếu tập trung ở Hà Nội và TP. Hồ Chí Minh); một bộ phận luật sư còn hạn chế về kỹ năng tranh tụng. Mặt khác, nhận thức pháp luật của người dân chưa cao, chưa chủ động mời người bào chữa.

Thứ ba, các giải pháp nâng cao hiệu quả (Mục 3.3): Luận án kiến nghị hệ thống giải pháp gồm hoàn thiện pháp luật tố tụng hình sự (sửa đổi Bộ luật Tố tụng hình sự theo hướng cho phép người bào chữa tham gia từ thời điểm bắt, tạm giữ; quy định thời hạn cụ thể cho việc cấp giấy chứng nhận người bào chữa; mở rộng quyền thu thập chứng cứ và sao chép hồ sơ của luật sư); đổi mới thủ tục phiên tòa theo hướng nâng cao chất lượng tranh tụng theo tinh thần Nghị quyết số 08-NQ/TW; kiện toàn tổ chức Đoàn luật sư và nâng cao chất lượng đội ngũ luật sư; đồng thời chấn chỉnh thái độ, đạo đức nghề nghiệp và nâng cao trách nhiệm pháp lý của đội ngũ Điều tra viên, Kiểm sát viên và Thẩm phán.

Kết quả và những đóng góp mới

Theo tuyên bố của luận án, công trình đạt được các đóng góp mới sau:

• Về mặt lý luận: Là công trình đầu tiên tại Việt Nam nghiên cứu một cách có hệ thống, toàn diện và chuyên sâu về việc thực hiện quyền bào chữa của bị can, bị cáo trong tố tụng hình sự. Luận án đã chuẩn hóa khái niệm quyền bào chữa, xác định rõ cơ sở chính trị, xã hội, pháp lý của quyền bào chữa; khẳng định quyền này chỉ thuộc về bị can, bị cáo và gắn liền với nguyên tắc suy đoán vô tội cùng chức năng bào chữa độc lập trong tố tụng hình sự.
• Về mặt lập pháp và lịch sử: Khái quát một cách khoa học tiến trình lập hiến và lập pháp về chế định quyền bào chữa tại Việt Nam từ năm 1945 đến năm 2003; so sánh có chọn lọc với mô hình tố tụng của một số quốc gia.
• Về mặt thực tiễn: Luận án chỉ rõ những mâu thuẫn giữa quy định pháp luật và thực tiễn thực thi (đặc biệt là tình trạng vi phạm thủ tục giao nhận quyết định tố tụng, cản trở luật sư tham gia tố tụng); cung cấp luận cứ thực chứng để đề xuất sửa đổi Bộ luật Tố tụng hình sự năm 1988 và triển khai thực hiện các yêu cầu cải cách tư pháp theo Nghị quyết số 08-NQ/TW của Bộ Chính trị.
• Các giải pháp đề xuất: Đề xuất các nhóm giải pháp đồng bộ về hoàn thiện quy phạm pháp luật tố tụng hình sự, đổi mới mô hình tranh tụng tại phiên tòa, phát triển đội ngũ bổ trợ tư pháp và nâng cao năng lực của các cơ quan tiến hành tố tụng.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Văn bản luận án nêu rõ giới hạn nghiên cứu: Luận án không đi sâu phân tích toàn bộ các chủ thể bào chữa mà tập trung chủ yếu vào vai trò của luật sư, do thực tế bào chữa viên nhân dân và người đại diện hợp pháp rất ít khi tham gia. Đồng thời, công trình chỉ tập trung vào việc thực hiện quyền bào chữa của bị can, bị cáo trong tố tụng hình sự Việt Nam ở giai đoạn đổi mới, không mở rộng sang các lĩnh vực tố tụng dân sự, kinh tế hay hành chính vì các lĩnh vực này không quy định chế định quyền bào chữa theo nghĩa hình sự. Tác giả cũng nêu rõ các đề xuất đưa ra mang tính khuyến nghị khoa học phục vụ cải cách tư pháp mà không có tham vọng bao quát toàn bộ mọi khía cạnh của chế định tư pháp hình sự. Hướng nghiên cứu tiếp theo được gợi mở từ giới hạn này là theo dõi việc áp dụng các quy định mới khi Bộ luật Tố tụng hình sự sửa đổi được ban hành và nghiên cứu sâu hơn về cơ chế bảo đảm quyền bào chữa trong các giai đoạn thi hành án hoặc thủ tục giám đốc thẩm, tái thẩm.

Giá trị tham khảo

Luận án mang lại giá trị tham khảo cụ thể cho nhiều đối tượng trong nghiên cứu và hoạt động thực tiễn pháp lý:

• Các nhà lập pháp và cơ quan cải cách tư pháp: Có thể tham khảo hệ thống luận cứ lý luận và thực tiễn của luận án phục vụ việc sửa đổi toàn diện Bộ luật Tố tụng hình sự, đặc biệt là các quy định về thời điểm tham gia tố tụng của người bào chữa, nghĩa vụ giao nhận văn bản tố tụng của cơ quan tiến hành tố tụng và nguyên tắc tranh tụng tại phiên tòa.
• Giảng viên, học viên và nghiên cứu sinh chuyên ngành Luật hình sự và Tố tụng hình sự: Sử dụng luận án như một tài liệu tham khảo chi tiết về lịch sử lập pháp tố tụng hình sự Việt Nam từ năm 1945 đến năm 2003, cũng như hệ thống khái niệm về ba chức năng tố tụng cơ bản.
• Đội ngũ luật sư và người tiến hành tố tụng: Tham khảo các phân tích về kỹ năng thực hiện quyền tự bào chữa, quyền nhờ người bào chữa và nhận diện các hành vi vi phạm thủ tục tố tụng trong thực tế điều tra, truy tố, xét xử để nâng cao chất lượng hoạt động nghề nghiệp.

Câu hỏi thường gặp

1. Theo luận án, quyền bào chữa trong tố tụng hình sự thuộc về những chủ thể nào? Theo luận án, quyền bào chữa chỉ thuộc về đối tượng bị buộc tội bởi các quyết định pháp lý của cơ quan nhà nước có thẩm quyền, cụ thể là bị can (kể từ khi có quyết định khởi tố bị can) và bị cáo (kể từ khi có quyết định đưa vụ án ra xét xử). Người bị tạm giữ, người bị kết án, người bị hại hay nguyên đơn, bị đơn dân sự không phải là chủ thể của quyền bào chữa; nếu quyền lợi của họ bị xâm phạm thì họ thực hiện quyền tự bảo vệ theo quy định pháp luật chứ không phải hoạt động bào chữa trong tố tụng hình sự.

2. Quyền tự bào chữa của bị can bao gồm những nội dung căn bản nào? Bị can có quyền được biết rõ mình bị khởi tố về tội gì theo điều khoản nào của Bộ luật Hình sự; quyền được giao nhận bản sao quyết định khởi tố, quyết định áp dụng biện pháp ngăn chặn; quyền nhận bản kết luận điều tra sau khi kết thúc điều tra và bản cáo trạng của Viện kiểm sát; cùng quyền đưa ra chứng cứ, yêu cầu và khiếu nại đối với các hành vi, quyết định tố tụng của cơ quan tiến hành tố tụng.

3. Vụ việc thực tế nào được tác giả dẫn chứng để chứng minh cho vi phạm về việc giao nhận quyết định tố tụng? Tác giả dẫn chứng vụ án ông Nguyễn Thanh Sơn tại tỉnh Vĩnh Long. Ông Sơn bị Cơ quan điều tra tỉnh Vĩnh Long khởi tố bị can ngày 25/10/2000 và phát lệnh truy nã ngày 27/11/2000 về hành vi lừa đảo chiếm đoạt tài sản xuất phát từ quan hệ góp vốn mua xe tải, nhưng cơ quan điều tra không giao các quyết định tố tụng cho ông Sơn và gia đình. Đến đầu năm 2002, khi nhận được thư vận động đầu thú qua bưu điện, ông Sơn mới chính thức biết mình bị truy nã.

4. Tại sao tác giả không đi sâu nghiên cứu về bào chữa viên nhân dân và người đại diện hợp pháp? Trong phạm vi nghiên cứu, tác giả nêu rõ lý do tập trung vào sự tham gia của luật sư vì trong thực tiễn giải quyết các vụ án hình sự tại Việt Nam, bào chữa viên nhân dân và người đại diện hợp pháp của bị can, bị cáo rất ít khi tham gia tố tụng do nhiều nguyên nhân và rào cản thực tế khác nhau.

5. Điểm cốt lõi trong tinh thần Nghị quyết số 08-NQ/TW của Bộ Chính trị được luận án nhấn mạnh trong hoạt động xét xử là gì? Nghị quyết số 08-NQ/TW yêu cầu việc phán quyết của Tòa án phải căn cứ chủ yếu vào kết quả tranh tụng tại phiên tòa, trên cơ sở xem xét toàn diện, đầy đủ các chứng cứ, ý kiến của Kiểm sát viên, người bào chữa, bị cáo và nhân chứng; các cơ quan tư pháp phải tạo điều kiện để luật sư tham gia hỏi cung bị can, nghiên cứu hồ sơ và tranh luận dân chủ tại phiên tòa.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Hoàng Thị Sơn là công trình nghiên cứu chuyên sâu, có hệ thống về chế định thực hiện quyền bào chữa của bị can, bị cáo trong tố tụng hình sự Việt Nam. Luận án đã làm rõ cơ sở lý luận, tiến trình lịch sử lập pháp và những đòi hỏi khách quan của nguyên tắc suy đoán vô tội cũng như cơ chế tranh tụng. Thông qua việc phân tích thực tiễn áp dụng và chỉ ra các vướng mắc cụ thể trong giai đoạn điều tra, truy tố, xét xử, luận án đã cung cấp hệ thống giải pháp đồng bộ nhằm nâng cao hiệu quả thực hiện quyền bào chữa, đáp ứng yêu cầu cải cách tư pháp theo Nghị quyết số 08-NQ/TW của Bộ Chính trị.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương I MỘT SỐ VẤN ĐỀ CHUNG VỀ QUYỀN BAO CHỮA CỦA BỊ CAN, BỊ CÁO 1. KHÁI NIỆM QUYỀN BÀO CHỮA CỦA BỊ CAN, BỊ CÁO 1. Khái niệm Trong xã hội ngày nay, con người luôn là vốn quý và cần được bảo đảm bằng các biện pháp của Nhà nước. Để bảo đảm quyền con người trong xã hội các bản Hiến pháp của nước ta đã có quy định về quyền công dân, trong đó không thể không kể đến QBC và các bảo đảm cần thiết để các quyền đó được thực hiện trong thực tế.

QBC của bị can, bị cáo là một trong những chế định quan trọng và phức tạp, vừa mang tính lý luận, vừa mang tính thực tiễn cao. Vấn đề này từ trước đến nay đã được nhiều tác giả quan tâm, nghiên cứu. Song xung quanh khái niệm, nội dung, đối tượng của QBC thì còn nhiều ý kiến khác nhau. Đặc biệt là việc thực hiện quyền này trong thực tế như thế nào thì hầu như chưa được đề cập đến.

Do vay, việc xác định khái niệm QBC của bị can, bị cáo trên cơ sở lý luận và thực tiễn phù hợp với quy định của BLTTHS nói riêng và pháp luật nói chung là cần thiết nhằm không ngừng phát huy dân chủ, củng cố cơ sở pháp luật trong việc bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của công dân. Trong các giai đoạn khác nhau của lịch sử, Nhà nước luôn có những quy định cụ thể về quyền và nghĩa vụ của công dân. Những quyền đó được Nhà nước bảo đảm thực hiện, đồng thời công dân cũng có nghĩa vụ phải tôn trọng và bảo đảm quyền lợi của người khác. Một trong các hình thức thực hiện quyền công dân được Nhà nước bảo đảm thực hiện chính là quyền được bảo vệ mình trước cơ quan pháp luật, trong đó có QBC.

QBC được ghi nhận trong BLTTHS là cần thiết, giúp CQTHTT giải quyết vụ án được khách quan và tránh được việc làm oan người vô tội. Hơn nữa việc tranh tụng trong quá trình giải quyết vụ án hình sự không chỉ có buộc tội mà nó chỉ có thể đạt hiệu quả cao khi tồn tại song song hai chức năng buộc tội và gỡ tội. Đó cũng là một trong những cơ sở giúp Tòa án (TA) giải quyết vụ án được chính xác. Xung quanh khái niệm QBC, hiện nay có nhiều quan điểm khác nhau.

Quan điểm thứ nhất cho rằng, QBC là tổng hòa các hành vi tố tụng đối với việc bác bỏ sự buộc tội và xác định bị can không có lỗi hoặc làm giảm trách nhiệm của bi can [37, tr. Quan điểm thứ hai cho rằng, QBC được hiểu rộng hơn, nó không chỉ dừng lại ở việc bác bỏ sự buộc tội và xác định bị can không có lỗi hay làm giảm trách nhiệm của bị can mà nó còn được thể hiện trong cả việc bảo đảm các quyền và lợi ích được pháp luật bảo vệ của bị can kể cả khi chúng không trực tiếp liên quan đến việc làm giảm nhẹ trách nhiệm của bị can trong vụ án [37, tr. Chúng tôi cho rằng, hai quan điểm trên là quá hẹp và không chính xác. Một người tham gia tố tụng với tư cách là bị can khi cơ quan có thẩm quyền có đủ căn cứ xác định họ là người đã thực hiện hành vi phạm tội và ra quyết định khởi tố bị can đối với họ.

Trong TTHS khái niệm bị can chỉ tồn tại cho đến thời điểm trước khi TA ra quyết định đưa vụ án ra xét XỬ. Sau đó họ tham gia tố tụng với tư cách là bị cáo. Phải chăng từ khi có quyết định đưa vụ án ra xét xử họ không có QBC nữa hay sao. Thực tiễn cho thấy, chính giai đoạn này QBC của họ mới được thể hiện rõ nét nhất, vì họ được bình đẳng, công khai đưa ra các chứng cứ; được tham gia tranh luận tại phiên tòa.

để thanh minh, bác bỏ lời buộc tội và bào chữa. Quan điểm thứ ba cho rằng, QBC không chỉ thuộc về bị can, bị cáo mà còn thuộc về người bị tình nghi phạm tội, người bị kết án, NBC, bị đơn dân sự và NDDHP của họ [135]. 10 Quan điểm thứ tư cho rằng, "QBC trong TTHS là tổng hòa các hành vi tố tụng do người bị tam giữ, bị can, bị cáo, người bị kết án thực hiện trên cơ sở phù hợp với quy định của pháp luật nhằm phủ nhận một phần hay toàn bộ sự buộc tội của CQTHTT, làm giảm nhẹ hoặc loại trừ trách nhiệm của mình trong vụ án hình su" [37, tr. Quan điểm thứ năm cho rằng, trong TTHS, bị can, người bị tình nghi cũng như những công dân tham gia trong TTHS với tư cách khác, trong đó có cả người bị hại đều cần tới sự bảo vệ các lợi ích có thể bị xâm hai [37, tr.

Nhu vậy, theo tác giả thì QBC thậm chí có cả trong trường hợp mà ở đó không có sự buộc tội. Cùng với quan điểm này, một số tác giả khác cũng cho rằng, "không chỉ có bị cáo mà cả người bị hại cũng cần đến việc bào chữa. Nhân chứng, giám định viên và cả những người khác cũng vậy, nếu quyền lợi của họ bị xâm hại" [133, tr. Khác với quan điểm thứ nhất và quan điểm thứ hai, quan điểm thứ ba, quan điểm thứ tư và thứ năm cho rằng, QBC không chỉ thuộc về bị can mà còn thuộc về những người tham gia tố tụng khác nữa như bị cáo, người bị tình nghi phạm tội, người bị kết án, người bị hại, nguyên đơn dân sự, bị đơn dân sự.

Chúng tôi cho rằng, nếu hiểu QBC như vậy là quá rộng, không hoàn đúng với nghĩa bào chữa trong TTHS. Ngoài những quan điểm rất khác nhau như trên về QBC của bị can, bị cáo, trong BLTTHS của các nước khác nhau cũng có những quy định khác nhau về chủ thể của QBC. Cụ thể là: Theo BLTTHS của Nhật Bản thì QBC chỉ thuộc về bị cáo và người bị tình nghĩ, đó là: "Bi cáo hoặc người bị tình nghi có thể lựa chọn luật sư bào chữa bất kỳ lúc nao" (Điều 30). BLTTHS của Bungari quy định QBC thuộc về bị can, bị cáo trong đó QBC của bị can bị hạn chế, vì họ chỉ có quyền nhờ NBC trong một số trường hợp cụ thể (Điều 73).

Đó là: li - BỊ can là người chưa thành niên; - Bị can là người có nhược điểm về thể chất hoặc tâm thần, không thể tự mình bào chữa được; - Khi có sự đồng ý của Viện kiểm sát, nếu sự tham gia của NBC không gây khó khăn cho việc xác định chân lý khách quan về vụ án. BLTTHS của Sài Gòn trước đây quy định: "Trong giai đoạn điều tra sơ vấn, nghi can bị bắt giữ hoặc bị điều tra phải được cho biết ngay là phạm tội gì và có quyền được luật sư dự kiến" (Điều 38). BLTTHS Liên bang Nga quy định: "NBC được tham gia tố tung từ khi nhận được quyết định khởi tố bị can, trong trường hợp người bị tình nghi thực hiện tội phạm bị tạm giữ hoặc áp dụng biện pháp ngăn chan tam giam trước khi khởi tố bị can thì từ khi nhận được biên bản về việc bắt hoặc quyết định áp dụng biện pháp ngăn chặn tạm giam" (Điều 47). Khoản 1, Điều 36 BLTTHS Việt Nam quy định: "NBC tham gia tố tụng từ khi khởi tố bị can.

Trong những trường hợp cần phải giữ bí mật điều tra đối với các tội xâm phạm an ninh quốc gia thì Viện trưởng VKSND quyết định để NBC tham gia tố tụng từ khi kết thúc điều tra". Như vậy, hiện nay khái niệm QBC trong TTHS được hiểu rất khác nhau và thực tế nó cũng được quy định khác nhau trong BLTTHS của các nước. Qua việc nghiên cứu các quan điểm khác nhau về QBC cũng như những quy định về QBC trong BLTTHS của một số nước, chúng tôi hoàn toàn đồng ý với quan điểm của BLTTHS Việt Nam hiện nay, QBC chỉ thuộc về bị can, bị cáo chứ không thuộc về bất kỳ một đối tượng nào khác và quyền này chỉ giới hạn trong việc bác bỏ một phần hay toàn bộ lời buộc tội hoặc giảm nhẹ trách nhiệm cho bị can, bị cáo. Đối với việc bảo vệ các quyền và lợi ích hợp pháp khác của bị can, bị cáo không trực tiếp liên quan đến việc bác bỏ sự buộc tội hoặc giảm nhẹ trách nhiệm cho bị can, bị cáo trong vụ án thì không thuộc phạm vi QBC.

Tuy nhiên, khi đã bào chữa cho 12 bị can, bị cáo trong vụ án thì NBC cũng đồng thời giúp bị can, bị cáo trong việc bảo vệ các quyền đó của họ. Khác với những người tham gia tố tụng khác trong vụ án hình sự, bị can, bị cáo tham gia tố tụng chịu sự buộc tội của cơ quan nhà nước có thẩm quyền. Việc buộc tội này thường gắn liền với việc áp dụng biện pháp ngăn chặn, việc phải chịu trách nhiệm hình sự mà thực tiễn điều ta, truy tố, xét xử các vụ án hình sự cho thấy không phải mọi trường hợp buộc tội đối với bị can, bị cáo đều chính xác mà vẫn còn có trường hợp buộc tội oan, buộc tội không đúng vì những nguyên nhân khác nhau khó có thể chấp nhận. Do vậy, QBC thuộc về bị can, bị cáo là một yêu cầu khách quan trong TTHS nhằm bảo đảm cho việc giải quyết vụ án hình sự được đúng đắn, tránh được việc làm oan người Vô téi.

Để bị can, bị cáo có điều kiện thực hiện QBC của mình, pháp luật cho phép họ được hưởng những quyền năng tố tụng nhất định quy định tại Điều 34 và các điều luật khác liên quan của BLTTHS. Đó là những quyền mà bị can, bị cáo được phép sử dụng để bảo vệ mình như quyền đưa ra chứng cứ và những yêu cầu, quyền được tham gia xét hỏi và tranh luận tại phiên tòa v. Những quy định về quyền này thực chất là tạo điều kiện để bị can, bi cáo sử dụng để bảo vệ mình trước CQTHTT khi bị buộc tội. Điều này có nghĩa là bị can, bị cáo có thể thanh minh, bác bỏ một phần hay toàn bộ lời buộc tội hoặc đưa ra những tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm cho mình.

Buộc tội và bào chữa song song tồn tại, ở đâu có buộc tội thì ở đó có bào chữa. Bi can, bị cáo có QBC vi ho là những người bị buộc tội. Những người tham gia tố tụng khác không phải là đối tượng của sự buộc tội, do vậy vấn đề bào chữa không đặt ra đối với họ.