I. Giới thiệu và tính cấp thiết của đề tài
Luận án tiến sĩ luật học này tập trung vào pháp luật kiểm soát tập trung kinh tế tại Việt Nam, một chủ đề quan trọng trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế. Pháp luật cạnh tranh đã trở thành nền tảng của thể chế pháp lý trong nền kinh tế thị trường hiện đại. Tuy nhiên, sau hơn 12 năm thi hành Luật Cạnh tranh 2004, hệ thống pháp luật kiểm soát tập trung kinh tế vẫn còn nhiều hạn chế. Số lượng vụ việc được xử lý ít, chủ yếu dừng lại ở việc tham vấn và xem xét hồ sơ. Điều này mâu thuẫn với thực tiễn tập trung kinh tế đang diễn ra phổ biến và phức tạp. Việc nghiên cứu và hoàn thiện pháp luật kiểm soát tập trung kinh tế là cấp bách để đảm bảo môi trường cạnh tranh lành mạnh và bảo vệ an ninh kinh tế.
1.1. Bối cảnh kinh tế và pháp lý
Việt Nam đang xây dựng nền kinh tế thị trường theo định hướng xã hội chủ nghĩa. Pháp luật cạnh tranh đóng vai trò quan trọng trong việc điều tiết nền kinh tế. Tuy nhiên, Luật Cạnh tranh 2004 chưa đáp ứng được yêu cầu thực tiễn. Các doanh nghiệp trong và ngoài nước coi tập trung kinh tế là cách thức đầu tư hiệu quả, nhưng việc kiểm soát còn nhiều bất cập. Điều này đặt ra yêu cầu cấp thiết phải nghiên cứu và hoàn thiện pháp luật kiểm soát tập trung kinh tế.
1.2. Hội nhập quốc tế và thách thức
Việc thành lập Cộng đồng kinh tế ASEAN (AEC) năm 2015 đã tạo ra thách thức lớn cho pháp luật cạnh tranh Việt Nam. Pháp luật kiểm soát tập trung kinh tế cần hài hòa với các quốc gia khác trong khu vực. Điều này đòi hỏi Việt Nam phải hoàn thiện cách xác định thị phần và sử dụng thị phần trong kiểm soát tập trung kinh tế. Nghiên cứu kinh nghiệm quốc tế là cần thiết để đảm bảo hiệu quả kiểm soát trong bối cảnh hội nhập.
II. Cơ sở lý luận về tập trung kinh tế và pháp luật kiểm soát
Chương này phân tích khái niệm, đặc điểm, và phân loại tập trung kinh tế. Tập trung kinh tế là hoạt động quan trọng trong nền kinh tế thị trường, nhưng cũng tiềm ẩn nguy cơ hình thành độc quyền. Pháp luật kiểm soát tập trung kinh tế có vai trò bảo vệ cạnh tranh và đảm bảo môi trường kinh doanh lành mạnh. Nghiên cứu này cũng làm rõ bản chất kinh tế - pháp lý của hoạt động tập trung kinh tế và vai trò của Nhà nước trong việc kiểm soát.
2.1. Khái niệm và đặc điểm
Tập trung kinh tế được định nghĩa là việc các doanh nghiệp hợp nhất, sáp nhập, hoặc mua lại để tăng quy mô và sức mạnh thị trường. Hoạt động này có thể mang lại lợi ích kinh tế, nhưng cũng có nguy cơ gây hạn chế cạnh tranh. Pháp luật kiểm soát tập trung kinh tế cần đảm bảo cân bằng giữa lợi ích kinh tế và bảo vệ cạnh tranh.
2.2. Vai trò của pháp luật
Pháp luật kiểm soát tập trung kinh tế là công cụ quan trọng để Nhà nước điều tiết nền kinh tế. Nó giúp ngăn chặn các hành vi độc quyền và bảo vệ quyền lợi của người tiêu dùng. Tuy nhiên, việc áp dụng pháp luật kiểm soát tập trung kinh tế còn nhiều vướng mắc, đặc biệt là trong việc xác định ngưỡng kiểm soát và phạm vi áp dụng.
III. Quy định pháp luật về kiểm soát tập trung kinh tế tại Việt Nam
Chương này tập trung phân tích các quy định pháp lý về hình thức, phạm vi, và ngưỡng kiểm soát tập trung kinh tế trong Luật Cạnh tranh 2004. Nghiên cứu chỉ ra những bất cập trong quy định hiện hành, đặc biệt là việc thiếu tiêu chí đánh giá tính hạn chế cạnh tranh của các hành vi tập trung kinh tế. Đề xuất hoàn thiện pháp luật kiểm soát tập trung kinh tế được đưa ra để đáp ứng yêu cầu thực tiễn.
3.1. Hình thức tập trung kinh tế
Luật Cạnh tranh 2004 quy định các hình thức tập trung kinh tế như sáp nhập, mua lại, và hợp nhất. Tuy nhiên, quy định này còn nhiều bất cập, đặc biệt là trong việc xác định ngưỡng kiểm soát và phạm vi áp dụng. Cần hoàn thiện quy định để đảm bảo hiệu quả kiểm soát.
3.2. Ngưỡng kiểm soát
Việc xác định ngưỡng kiểm soát tập trung kinh tế là vấn đề quan trọng. Luật Cạnh tranh 2004 dựa chủ yếu vào tiêu chí thị phần, nhưng điều này chưa đủ để đánh giá tác động của các hành vi tập trung kinh tế. Cần bổ sung các tiêu chí khác như quy mô giao dịch và tác động đến thị trường.
IV. Cơ quan và thủ tục kiểm soát tập trung kinh tế
Chương này phân tích vai trò của cơ quan kiểm soát tập trung kinh tế và thủ tục thông báo. Cục Quản lý cạnh tranh và Hội đồng cạnh tranh là hai cơ quan chính thực hiện chức năng này. Tuy nhiên, quy trình thực hiện còn nhiều bất cập, đặc biệt là trong việc xử lý hồ sơ và đánh giá tác động kinh tế. Đề xuất hoàn thiện cơ chế thực hiện được đưa ra để nâng cao hiệu quả kiểm soát.
4.1. Cơ quan kiểm soát
Cục Quản lý cạnh tranh và Hội đồng cạnh tranh đóng vai trò quan trọng trong việc kiểm soát tập trung kinh tế. Tuy nhiên, quy định về chức năng và nhiệm vụ của các cơ quan này còn nhiều bất cập. Cần hoàn thiện quy định để đảm bảo hiệu quả kiểm soát.
4.2. Thủ tục thông báo
Thủ tục thông báo tập trung kinh tế là bước quan trọng trong quy trình kiểm soát. Tuy nhiên, quy trình này còn nhiều vướng mắc, đặc biệt là trong việc xử lý hồ sơ và đánh giá tác động kinh tế. Cần hoàn thiện quy trình để đảm bảo hiệu quả kiểm soát.
