Luận án Tiến sĩ Kinh tế: Thị trường sức lao động khu vực Đồng bằng sông Cửu Long

Luận án tiến sĩ phân tích sâu về thị trường sức lao động tại Đồng bằng sông Cửu Long, bao gồm thực trạng, xu hướng và các yếu tố kinh tế - xã hội tác động.

• Tác giả: Nguyễn Văn Dũng
• Người hướng dẫn: PGS.TS. Nguyễn Khắc Thanh
• Trường học: Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Kinh tế chính trị
• Đề tài: Thị trường sức lao động ở khu vực Đồng bằng sông Cửu Long
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2014
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Tổng quan về thị trường sức lao động Đồng bằng sông Cửu Long

Thị trường sức lao động Đồng bằng sông Cửu Long là hệ thống quan hệ kinh tế-xã hội diễn ra trong lĩnh vực thuê mướn, trao đổi và sử dụng lao động. Khu vực này gồm 13 tỉnh, với dân số chiếm khoảng 18% cả nước. Lực lượng lao động dồi dào nhưng chủ yếu làm nông nghiệp. Trình độ chuyên môn kỹ thuật thấp. Tỷ lệ lao động qua đào tạo chỉ đạt khoảng 15-20%. Nghiên cứu của Nguyễn Văn Dũng (2014) tại Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh đã phân tích toàn diện thực trạng thị trường sức lao động khu vực này. Luận án chỉ ra nhiều bất cập trong tổ chức và hoạt động của thị trường. Cung lao động lớn nhưng chất lượng hạn chế. Cầu lao động tập trung ở khu vực nông thôn, ngành nông nghiệp. Hệ thống thông tin thị trường chưa hoàn thiện. Dịch vụ việc làm hoạt động hiệu quả thấp. Xuất khẩu lao động phát triển nhưng thiếu bền vững. Thị trường sức lao động Đồng bằng sông Cửu Long cần được nghiên cứu kỹ để tìm ra hướng phát triển phù hợp với điều kiện đặc thù của vùng.

1.1. Khái niệm và cấu trúc thị trường sức lao động

Thị trường sức lao động là nơi diễn ra sự trao đổi giữa người lao động và người sử dụng lao động. Theo Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO), đây là thị trường mà dịch vụ lao động được mua bán qua quá trình xác định mức việc làm và tiền công. Cấu trúc thị trường bao gồm cung lao động, cầu lao động và giá cả hàng hóa sức lao động. Tại Việt Nam, quan niệm về thị trường sức lao động có nhiều góc nhìn khác nhau. Nguyễn Hữu Dũng và Trần Hữu Trung định nghĩa đây là toàn bộ quan hệ lao động trong lĩnh vực thuê mướn, bao gồm quan hệ về tuyển dụng, sa thải, tiền lương và bảo hiểm xã hội.

1.2. Đặc điểm tự nhiên và kinh tế xã hội khu vực Đồng bằng sông Cửu Long

Đồng bằng sông Cửu Long có diện tích khoảng 40.000 km², là vùng sản xuất nông nghiệp trọng điểm. Kinh tế chủ yếu dựa vào trồng lúa, thủy sản và trái cây. Công nghiệp và dịch vụ phát triển chậm hơn so với các vùng khác. Hạ tầng giao thông còn nhiều hạn chế. Giáo dục-đào tạo chưa đáp ứng nhu cầu thị trường lao động. Tỷ lệ đô thị hóa thấp, phần lớn dân cư sống ở nông thôn. Những yếu tố này ảnh hưởng trực tiếp đến cơ cấu và chất lượng lực lượng lao động. Di cư lao động từ nông thôn ra thành thị và đi làm việc nước ngoài ngày càng tăng.

II. Phân tích thực trạng và vấn đề thị trường sức lao động

Thực trạng thị trường sức lao động Đồng bằng sông Cửu Long cho thấy nhiều vấn đề nổi cộm. Cơ cấu lao động theo ngành nghề mất cân đối nghiêm trọng. Năm 2011, tỷ lệ lao động trong nông nghiệp vẫn chiếm hơn 50% tổng lực lượng. Lao động qua đào tạo có chứng chỉ chỉ đạt khoảng 10-15%. Tỷ lệ thất nghiệp và thiếu việc làm ở mức cao, đặc biệt trong nhóm lao động trẻ. Thu nhập bình quân đầu người thấp hơn bình quân cả nước. Di cư lao động tăng mạnh, gây ra tình trạng chảy máu chất xám. Xuất khẩu lao động phát triển nhưng thiếu quy hoạch tổng thể. Hệ thống dịch vụ việc làm hoạt động manh mún, chưa kết nối hiệu quả giữa cung và cầu. Thông tin thị trường lao động rời rạc, thiếu đồng bộ. Các trung tâm giới thiệu việc làm hoạt động hạn chế về phạm vi và năng lực. Chất lượng đào tạo nghề không gắn với nhu cầu thực tế của doanh nghiệp. Thị trường sức lao động nông thôn và thành thị có khoảng cách lớn về cơ hội việc làm và thu nhập.

2.1. Cấu trúc lực lượng lao động và chất lượng nguồn nhân lực

Lực lượng lao động Đồng bằng sông Cửu Long có đặc điểm trẻ nhưng trình độ thấp. Cơ cấu theo tuổi cho thấy nhóm 15-34 tuổi chiếm tỷ lệ lớn. Tuy nhiên, tỷ lệ lao động có bằng cấp chuyên môn kỹ thuật rất hạn chế. Phần lớn lao động chỉ có trình độ phổ thông hoặc sơ cấp nghề. Tỷ lệ biết chữ ở nông thôn thấp hơn thành thị. Lao động nữ tham gia thị trường nhiều nhưng thường làm công việc giản đơn. Số giờ làm việc trung bình thấp, cho thấy tình trạng thiếu việc làm tiềm ẩn. Năng suất lao động vì vậy cũng thấp hơn nhiều so với các vùng kinh tế trọng điểm.

2.2. Hệ thống tổ chức và dịch vụ hỗ trợ thị trường lao động

Hệ thống tổ chức thị trường sức lao động ở Đồng bằng sông Cửu Long còn nhiều bất cập. Các trung tâm giới thiệu việc làm hoạt động thiếu hiệu quả. Phạm vi kết nối cung-cầu lao động hẹp. Hệ thống doanh nghiệp xuất khẩu lao động phát triển nhưng thiếu quy hoạch. Thông tin thị trường lao động phân tán, không đồng bộ. Hệ thống thống kê việc làm chưa đầy đủ và kịp thời. Dịch vụ tư vấn hướng nghiệp cho lao động trẻ chưa được đầu tư đúng mức. Đào tạo nghề thiếu gắn kết với nhu cầu thực tế của doanh nghiệp. Quản lý nhà nước về lao động ở cấp địa phương còn nhiều hạn chế về năng lực và nguồn lực.

III. Giải pháp phát triển thị trường sức lao động vùng ĐBSCL

Phát triển thị trường sức lao động Đồng bằng sông Cửu Long đòi hỏi nhiều giải pháp đồng bộ. Trước hết, cần nâng cao chất lượng nguồn nhân lực thông qua đào tạo nghề gắn với nhu cầu thực tế. Quy hoạch lại cơ cấu lao động theo hướng công nghiệp hóa, hiện đại hóa. Hoàn thiện hệ thống thông tin thị trường lao động để kết nối cung-cầu hiệu quả. Đẩy mạnh xuất khẩu lao động có quy hoạch, tăng cường đào tạo ngoại ngữ và kỹ năng. Xây dựng chính sách khuyến khích doanh nghiệp đầu tư vào khu vực. Phát triển thị trường lao động nông thôn gắn với xây dựng nông thôn mới. Tăng cường vai trò của nhà nước trong quản lý và điều tiết thị trường. Đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao cho các ngành công nghiệp, dịch vụ mũi nhọn. Hợp tác liên vùng để chia sẻ thông tin và cơ hội việc làm. Đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin trong quản lý thị trường lao động.

3.1. Nâng cao chất lượng đào tạo và phát triển nguồn nhân lực

Giải pháp then chốt là nâng cao chất lượng đào tạo nghề. Cần rà soát, điều chỉnh chương trình đào tạo cho phù hợp nhu cầu thị trường. Đẩy mạnh liên kết giữa cơ sở đào tạo và doanh nghiệp. Đầu tư trang thiết bị hiện đại cho các trường nghề. Tăng cường đào tạo kỹ năng mềm và ngoại ngữ cho lao động. Xây dựng hệ thống đánh giá kỹ năng nghề theo tiêu chuẩn quốc gia. Khuyến khích đào tạo lại và đào tạo nâng bậc cho lao động hiện có. Phát triển đào tạo ngắn hạn đáp ứng nhu cầu xuất khẩu lao động.

3.2. Hoàn thiện hệ thống thông tin và dịch vụ việc làm

Xây dựng hệ thống thông tin thị trường lao động đồng bộ từ cấp tỉnh đến vùng. Số hóa dữ liệu cung-cầu lao động, kết nối trực tuyến giữa người lao động và nhà tuyển dụng. Nâng cấp năng lực hoạt động của các trung tâm dịch vụ việc làm. Phát triển mạng lưới tư vấn hướng nghiệp cho học sinh, sinh viên. Xây dựng cơ sở dữ liệu về tình hình di cư lao động. Tăng cường hợp tác liên tỉnh trong chia sẻ thông tin thị trường lao động. Ứng dụng công nghệ 4.0 trong quản lý và điều phối lao động vùng Đồng bằng sông Cửu Long.

IV. Kết luận và ứng dụng nghiên cứu thị trường lao động

Nghiên cứu thị trường sức lao động Đồng bằng sông Cửu Long mang lại nhiều giá trị lý luận và thực tiễn. Luận án của Nguyễn Văn Dũng đã hệ thống hóa cơ sở lý luận về thị trường sức lao động. Kết quả nghiên cứu giúp hiểu rõ thực trạng và nguyên nhân của các tồn tại. Phương hướng phát triển được đề xuất trên cơ sở phân tích khoa học. Các giải pháp cụ thể có tính khả thi cao, phù hợp điều kiện địa phương. Nghiên cứu đóng góp vào kho tàng kiến thức về kinh tế chính trị vùng Đồng bằng sông Cửu Long. Kết luận chỉ ra rằng phát triển thị trường sức lao động là yếu tố then chốt cho tăng trưởng kinh tế bền vững. Ứng dụng của nghiên cứu mở rộng sang nhiều lĩnh vực liên quan. Chính quyền địa phương có thể sử dụng kết quả để xây dựng chính sách. Các nhà nghiên cứu tiếp tục khai thác dữ liệu cho các công trình tiếp theo. Doanh nghiệp tham khảo để hoạch định chiến lược nhân sự. Tóm lại, thị trường sức lao động Đồng bằng sông Cửu Long cần sự đầu tư và cải cách toàn diện.

4.1. Đóng góp lý luận và thực tiễn của nghiên cứu

Luận án đóng góp nhiều vào lý luận về thị trường sức lao động ở vùng nông thôn Đồng bằng sông Cửu Long. Hệ thống hóa các quan điểm lý luận từ nhiều nguồn trong và ngoài nước. Phân tích sâu thực trạng trên nhiều chiều cạnh. Đưa ra khung lý thuyết mới về mối quan hệ giữa phát triển nông nghiệp và thị trường lao động. Về thực tiễn, nghiên cứu cung cấp dữ liệu cập nhật và đáng tin cậy. Các khuyến nghị chính sách có cơ sở khoa học, giúp địa phương định hướng phát triển hiệu quả hơn.

4.2. Hướng phát triển và khả năng áp dụng trong thực tế

Hướng phát triển thị trường sức lao động Đồng bằng sông Cửu Long gắn liền với quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa. Cần chuyển dịch cơ cấu lao động từ nông nghiệp sang công nghiệp và dịch vụ. Tăng tỷ lệ lao động qua đào tạo lên 40-50% vào năm 2025. Phát triển xuất khẩu lao động có chất lượng cao. Ứng dụng kết quả nghiên cứu vào quy hoạch phát triển kinh tế-xã hội vùng. Xây dựng mô hình thí điểm về đào tạo gắn với doanh nghiệp. Mở rộng hợp tác quốc tế trong lĩnh vực lao động và việc làm.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU THỊ TRƯỜNG SỨC LAO ĐỘNG Thị trường sức lao động là một trong những vấn đề lý luận và thực tiễn quan trọng của khoa học kinh tế, thu hút sự quan tâm, chú ý của các nhà khoa học ở mọi trường phái, mỗi kỷ nguyên khác nhau, từ cổ điển, hiện đại cho đến ngày nay. Trong đó, đã hình thành nhiều trường phái lý thuyết khác nhau về "hàng hoá sức lao động" và "thị trường sức lao động", nhiều công trình nghiên cứu đến nay vẫn còn nguyên giá trị và đang được tiếp tục nghiên cứu. SÁCH THAM KHẢO VÀ CHUYÊN KHẢO 1. Các ấn phẩm nước ngoài Vấn đề thị trường lao động được phôi thai từ việc nghiên cứu việc làm trong các tác phẩm kinh điển của các nhà kinh tế học cổ điển như: A.Smith với tác phẩm "Nghiên cứu về bản chất và nguyên nhân sự giàu có của các dân tộc", D.Ricardo với tác phẩm "Những nguyên lý của kinh tế chính trị học".

Các tác phẩm đã tạo dựng cơ sở khoa học cho học thuyết về giá trị - lao động; đã đặt lao động vào trung tâm kinh tế và những nghiên cứu khoa học; đã đưa ra những vấn đề quan trọng về sản xuất hàng hoá và thị trường, về vấn đề cung - cầu lao động, về tiền lương và lợi nhuận, về sự tự điều tiết của thị trường và sự can thiệp tối thiểu của nhà nước vào nền kinh tế,… Nội dung các tác phẩm cho thấy, hệ thống thị trường đảm bảo sử dụng đầy đủ các nguồn lực, trong đó có nguồn lực sức lao động. Việc làm đầy đủ là điều kiện của nền kinh tế thị trường, là sự co giãn của hệ số giá và tiền lương. Những đòn bẩy điều tiết hoạt động của thị trường như: lãi suất, sự co giãn của hệ số giá và tiền lương sẽ tạo điều kiện duy trì việc làm đầy đủ. Có thể nói rằng, tư tưởng của A.Ricardo là sự khởi đầu cho quá trình nhận thức khoa học về hàng hoá - sức lao động, về thị trường lao động.

Dựa vào lý thuyết về giá trị - lao động của các nhà kinh tế học cổ điển, C.Mác đã nghiên cứu một cách sâu sắc các phạm trù như: “lao động”, “tư bản”, “giá trị”, “giá trị thặng dư”, “bóc lột” và nhiều vấn đề khác. Vấn đề việc làm được C.Mác nghiên cứu một cách chi tiết trong tác phẩm “Tư bản”. Lý thuyết việc làm trong học thuyết kinh tế của C.Mác xuất phát từ ba luận cứ quan trọng đó là: Lý thuyết giá trị thặng dư, lý thuyết tăng trưởng cấu trúc vốn hữu cơ, luật về dân số. Lý thuyết giá trị thặng dư dựa trên cơ sở phân tích bản chất của sức lao động, từ đó, C.Mác nghiên 7 cứu về hàng hoá sức lao động với tư cách là một loại hàng hoá đặc biệt trong quá trình sử dụng nó có thể tạo ra một lượng giá trị mới lớn hơn giá trị bản thân nó.Mác cũng chỉ rõ tiền lương hay tiền công là giá cả của hàng hoá sức lao động.

Xuất phát từ tăng trưởng cấu trúc vốn hữu cơ, C.Mác chứng minh rằng: Kết quả của tăng vốn một cách tương đối và tăng sản xuất xã hội thì cầu lao động lại bị giảm hoặc là số lượng lao động làm thuê bị cắt bớt, tăng tương đối dân cư thừa không hoạt động lao động - đó là thất nghiệp. Khi lực lượng sản xuất xã hội phát triển, đòi hỏi phải giải quyết nhiều vấn đề mâu thuẫn phát sinh của quan hệ sản xuất, trong đó có quan hệ lao động; đã dẫn đến sự ra đời hàng loạt công trình nghiên cứu của các nhà khoa học kinh tế đương đại như: Alfred Marshall với "Những nguyên lý của kinh tế chính trị học" với những ý tưởng về phát triển nền kinh tế thị trường trơn tru, không khủng hoảng. Alfred Marshall cho rằng, để đảm bảo việc làm thì vấn đề điều tiết cung - cầu lao động có ý nghĩa rất quan trọng. Sự điều tiết cuối cùng của cầu lao động là cầu tiêu dùng, và sự điều tiết này được thị trường thực hiện tự động hoàn toàn.

Ông cũng nghiên cứu mối quan hệ giữa tiền lương, việc làm và thất nghiệp và ủng hộ quan điểm kinh tế thị trường tự do. Nhà kinh tế học J.Keynes với "Lý thuyết chung về việc làm, lãi suất và tiền tệ", công trình nghiên cứu của J.Keynes đề cập đến vấn đề việc làm và mục đích cuối cùng là xác định mức độ việc làm được quy định bởi những yếu tố nào. Ông nghiên cứu mối quan hệ giữa cung - cầu lao động với tiền lương. Ông cho rằng, trong nền kinh tế thị trường không có sự tự điều tiết cân bằng kinh tế.

Vì vậy, cần phải có sự điều tiết kinh tế của nhà nước vào dung lượng thích hợp của cầu mới đạt được tăng trưởng cao và đảm bảo việc làm đầy đủ cho người lao động. Ngoài ra còn có các công trình nghiên cứu liên quan đến vấn đề việc làm của các nhà kinh tế học hiện đại như: Robert Lucas và Thomas Sangent với "Kinh tế vĩ mô dự kiến hợp lý", M.Friedman với "Khảo nghiệm về kinh tế học thực nghiệm" hay "Lý thuyết về chức năng của tiêu dùng", P.Samuelson với "Kinh tế học",. tiếp tục giải quyết những bức xúc của khoa học kinh tế về vấn đề việc làm, về cung - cầu và tiền lương làm cơ sở cho việc nghiên cứu về thị trường sức lao động với tư cách là một thị trường độc lập trong hệ thống thị trường nói chung của nền kinh tế thị trường. Thị trường lao động trở thành đối tượng nghiên cứu trực tiếp khi kinh tế thị trường phát triển đồng bộ hệ thống các loại thị trường, trong đó có thị trường sức lao động.

Những ấn phẩm của các nhà kinh tế học đương đại, được xem là có nhiều nội 8 dung liên quan trực tiếp đến các vấn đề của thị trường sức lao động như: “Kinh tế lao động ngày nay. Lý thuyết và chính sách của nhà nước” của hai nhà khoa học người Mỹ Erenberg Ronald và Smith Robert, với việc phân tích thị trường sức lao động thông qua mối quan hệ cung - cầu với hệ số giữa người lao động và số lượng chỗ việc làm được điều tiết. Hay tác phẩm “Thị trường lao động và thất nghiệp: vấn đề lý thuyết, phương pháp luận, điều tiết của nhà nước” của nhà kinh tế học Nga Plakxia.I, ấn phẩm chủ yếu phân tích thị trường sức lao động dưới dạng một loại thị trường đặc biệt mà nội dung của nó là thực hiện vấn đề mua bán loại hàng hoá có ý nghĩa đặc biệt - sức lao động, hay khả năng lao động của con người,… Vấn đề thị trường lao động còn được nhiều học giả ở cả các nước phát triển, các nước đang phát triển, các nước có nền kinh tế chuyển đổi quan tâm với sự ra đời của nhiều ấn phẩm, nhiều công trình nghiên cứu như: - Sebastian Edwards, Nora Claudia Lustig (1997), “Thị trường lao động ở châu Mỹ Latinh: kết hợp bảo trợ xã hội với linh hoạt thị trường”. Công trình mô tả một cách toàn diện thực trạng hoạt động của các tổ chức lao động hiện có ở châu Mỹ Latinh, đánh giá những thuận lợi, khó khăn trong hoạt động của các tổ chức này.

Công trình cũng đưa ra những khó khăn gặp phải trong quá trình cải cách thị trường lao động ở các nước châu Mỹ Latinh trong thời gian qua; những xu hướng trong cải cách thị trường sức lao động và những vấn đề cần giải quyết đối với thị trường lao động ở châu Mỹ Latinh như: vấn đề chất lượng lao động, vấn đề cung - cầu lao động trên thị trường, vấn đề tiền lương, vấn đề quản lý lao động. Luis (1999), “Cải cách thị trường lao động và tạo việc làm”. Tác giả nghiên cứu những vấn đề cụ thể của thị trường lao động thông qua: Nghiên cứu hiệu suất của thị trường lao động ở châu Mỹ La tinh và vùng Caribbean kể từ khi bắt đầu cải cách cơ cấu kinh tế mà các nước trong khu vực đã thực hiện; nghiên cứu cơ cấu của thị trường lao động, cách tổ chức và cơ chế khuyến khích; nghiên cứu những ảnh hưởng của cấu trúc việc làm, thu nhập, phân phối thu nhập và mức nghèo đói; nghiên cứu vai trò của các thể chế trong xu hướng biến đổi của thị trường sức lao động, những lựa chọn cho cải cách và những lợi ích của cải cách thị trường lao động mang lại; nghiên cứu những cải cách về chính sách lao động để cải thiện việc làm một cách bền vững và hạn chế thất nghiệp. Trên cơ sở đó, tác giả đưa ra khuyến nghị: để cải cách thành công thị trường lao động cần phải bổ sung tăng cường mạng lưới đảm bảo an toàn lao động - việc làm và các chính sách kinh tế vĩ mô nhằm duy trì sự tăng 9 trưởng kinh tế một cách mạnh mẽ, đặc biệt là trong các lĩnh vực có khả năng làm gia tăng việc làm đáng kể.

- Xin Meng (2000), “Cải cách thị trường lao động ở Trung Quốc”, Nxb Đại học Cambridge. Quyển sách phân tích những thay đổi về thể chế của thị trường lao động ở Trung Quốc trong hơn hai mươi năm. Thông qua những kết quả khảo sát về tác động của cải cách kinh tế đối với thị trường lao động thành thị - nông thôn Trung Quốc cũng như sự tương tác của nó; cung cấp những luận chứng cần thiết cho việc tiếp tục cải cách thị trường lao động ở Trung Quốc trong điều kiện muốn duy trì tốc độ tăng trưởng cao. Đồng thời, quyển sách cũng nghiên cứu những vấn đề về việc làm và thất nghiệp, về tiền lương và bảo hiểm xã hội; phân tích những vấn đề sở hữu của doanh nghiệp ở đô thị - nguyên nhân gây cản trở cho việc cải cách thị trường lao động ở Trung Quốc.

Từ đó đưa ra hệ thống các giải pháp cơ bản cho việc cải cách thị trường lao động ở Trung Quốc trong thời gian tới. - Chris Benner, Wiley (2002), “Làm việc trong nền kinh tế mới: thị trường lao động linh hoạt trong thung lũng Silicon”. Thông qua các cuộc khảo sát thị trường lao động ở thung lũng Silicon, tác giả luận giải về nhân tố tác động đến sự chuyển đổi việc làm trong nền kinh tế thông tin. Tác giả cũng phân tích sự biến động của lao động trong nền kinh tế mới hiện nay, bao gồm cả sự biến động về tăng trưởng nhu cầu công việc, biến động ở các mối quan hệ lao động, cũng như vai trò ngày càng quan trọng của các trung gian thị trường lao động trong nền kinh tế tri thức.