Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến tác động của nợ công đến an ninh kinh tế Chương 2: Cơ sở lý luận và thực tiễn về tác động của nợ công đến an ninh kinh tế Chương 3: Thực trạng tác động của nợ công đến an ninh kinh tế ở Việt Nam Chương 4: Phƣơng hƣớng và giải pháp phát huy tác động tích cực, giảm thiểu tác động tiêu cực của nợ công đến an ninh kinh tế ở Việt Nam đến 2030. 6 Chƣơng 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN TÁC ĐỘNG CỦA NỢ CÔNG ĐẾN AN NINH KINH TẾ 1. NHỮNG CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN TÁC ĐỘNG CỦA NỢ CÔNG ĐẾN AN NINH KINH TẾ 1. Nhóm các công trình đã công bố ở nƣớc ngoài Nghiên cứu về tác động của nợ công (Public debt) đến ANKT hiện có rất nhiều công trình nghiên cứu của các học giả trong và ngoài nƣớc dƣới các góc độ khác nhau, tác giả khái quát đƣợc một số công trình sau: 1.
Nhóm công trình nghiên cứu về an ninh kinh tế Luận án tiến sĩ kinh tế của Nemtsov Alexander Gennadievich (2004): “Nợ công trong hệ thống an ninh tài chính Nga”, nghiên cứu trên đã khẳng định rằng Chính phủ vay nợ công là hình thức văn minh nhất để thu hút các nguồn tài chính và bổ sung sự thiếu hụt nguồn lực tài chính cho đầu tƣ phát triển, tuy nhiên, việc sử dụng không hiệu quả các khoản vay của chính phủ làm tăng nợ và gánh nặng thuế đối với các doanh nghiệp và dân số của cả nƣớc trong hiện tại và trong tƣơng lai. Ngoài ra, nợ tài chính của chính phủ có thể hạn chế đáng kể tăng trƣởng kinh tế và làm trầm trọng thêm căng thẳng xã hội, vì số tiền đƣợc phân bổ cho đầu tƣ và phát triển xã hội đƣợc giảm xuống; Sự phụ thuộc của nhà nƣớc vào các chủ nợ, đặc biệt là các chủ nợ nƣớc ngoài và các tổ chức tài chính và tiền tệ quốc tế, sẽ làm gia tăng ảnh hƣởng trong việc ra quyết định kinh tế và chính trị độc lập. Luận án cũng đƣa ra giải pháp để hạn chế tác động tiêu cực của nợ công đến an ninh tài chính (ANTC) quốc gia [95]. Những nghiên cứu của luận án mang đến những gợi ý quan trọng cho tác giả trong đánh giá tác động của nợ công đến ANKT ở Việt Nam.
Nghiên cứu của V. Senchagov (2005) “An ninh kinh tế của Nga” tại Trung tâm nghiên cứu tài chính, ngân hàng và kinh tế thị trƣờng xã hội - Viện hàn lâm khoa học tự nhiên. Đây là công trình nghiên cứu tổng thể, toàn diện về ANKT của Nga đƣợc tác giả trình bày trong 9 phần, 59 chƣơng, qua đó kết luận rằng hệ thống ANKT bao gồm bảy khối: khái niệm và chiến lƣợc an ninh quốc gia; Lợi ích quốc gia của Nga trong lĩnh vực kinh tế; các mối đe dọa kinh tế; các chỉ số an ninh kinh tế; ngƣỡng chỉ báo; cơ cấu tổ chức; an ninh pháp lý về an ninh kinh tế. Hệ thống 7 này đƣợc thiết kế để đánh giá và dự đoán các mối đe dọa quan trọng nhất đối với lợi ích quốc gia của Nga trong lĩnh vực kinh tế và xác định các biện pháp đẩy lùi các mối đe dọa này và điều chỉnh các cơ quan chính phủ với các điều kiện và thách thức mới của phát triển sau công nghiệp toàn cầu.
Các yếu tố cụ thể của hệ thống, thành phần và cấu trúc của nó có thể đƣợc thay đổi có tính đến phân tích chỉ thị và dự báo về an ninh kinh tế…[91]. Nghiên cứu này cũng đƣa ra những gợi ý quan trọng về chính sách trong đảm bảo ANKT trên các nội dung cụ thể. Nghiên cứu của V.G Nikitenko và cộng sự đƣợc ban hành bởi Viện Hàn lâm quốc gia Belarus (2009): “An ninh kinh tế: Lý thuyết, phương pháp, thực hành”; trong công trình này các tác giả đã nghiên cứu các vấn đề liên quan đến việc hình thành cơ chế tổ chức kinh tế để đảm bảo an ninh kinh tế của Belarus, xác định thành phần và cấu trúc của nó trong bối cảnh các điều khoản lý thuyết và phƣơng pháp hiện có, các thành tố và công cụ cổ điển để tối ƣu hóa quan hệ kinh tế hiện đại trong nông nghiệp, công nghiệp, tài chính, hành chính và các quy trình có thể đƣợc tích hợp vào hệ thống an ninh kinh tế tổng thể cũng nhƣ trở thành phần tử của nó. Công trình nghiên cứu đã cung cấp những kiến thức cơ bản về khái niệm ANKT theo quan điểm của các nhà khoa học Nga; khái quát các mối đe dọa về ANKT; các khía cạnh lý thuyết và phƣơng pháp luận đảm bảo an ninh kinh tế trong giai đoạn khủng hoảng tài chính [92].
Công trình đƣa ra nhiều gợi ý cho tác giả trong nghiên cứu, tổng hợp khung lý thuyết và phân tích thực trạng tác động của nợ công đến ANKT trong chƣơng 2 và chƣơng 3 của luận án. Nghiên cứu của O. Nikolaichuk (2014): “Ảnh hưởng của nợ công đối với an ninh kinh tế của Nga”. Nghiên cứu này bàn về an ninh tài chính Nga, đặc biệt là các quy trình tài chính và tác động của nó đến ANKT nƣớc Nga trong giai đoạn từ 2007 - 2013.
Nghiên cứu đƣa ra những kết luận quan trọng liên quan đến sự phục hồi tăng trƣởng của nền kinh tế Nga sau khủng hoảng, đặc biệt là sự phục hồi tài chính và sự thăng hạng của chỉ số xếp hạng tín dụng quốc tế của Nga. Việc thực hiện các khoản vay trên thị trƣờng vốn quốc tế nói chung góp phần giải quyết nhiệm vụ chiến lƣợc mở rộng vòng tròn của các nhà đầu tƣ, đa dạng hóa nguồn tài chính THNS và hình thành đƣờng cong lợi nhuận đại diện cho tất cả khách hàng Nga. Tuy nhiên, việc thiếu tập trung vào con đƣờng phát triển, thiếu sự tăng trƣởng trong lĩnh vực thực của 8 nền kinh tế và sự gia tăng nợ công sẽ là nguyên nhân của việc chuyển các khoản nợ mới thành lập sang các thế hệ tƣơng lai, và các khoản vay hiện nay có thể trở thành nguyên nhân của khủng hoảng kinh tế trong tƣơng lai. Trong nghiên cứu này, tác giả cũng đƣa ra những đánh giá cho rằng tất cả những biểu hiện về nợ công của Nga hiện nay cho thấy rằng nƣớc Nga hiện đại đã đạt đến giới hạn trên của khoản vay có thể và sự tăng thêm của nó sẽ ảnh hƣởng đến môi trƣờng đầu tƣ, gia tăng nợ công và kết quả là suy giảm ANKT của đất nƣớc [93].
Luận án tiến sĩ của Tomaselli, Matteo (2018): Tăng trưởng kinh tế và nợ công: Vượt ra ngoài ngưỡng nợ. Các vấn đề lý thuyết và thực nghiệm”. Nghiên cứu này khảo sát các tài liệu lý thuyết liên quan đến nợ công và tăng trƣởng kinh tế, nhằm tìm kiếm một ngƣỡng nợ phù hợp, đồng thời duy trì đƣợc ngƣỡng tỷ lệ nợ/GDP phù hợp nhằm đảm bảo tăng trƣởng kinh tế. Qua nghiên cứu các ngƣỡng nợ của nhiều tác giả trong và ngoài nƣớc, tác giả kết luận rằng không có kết luận một chiều cho mối quan hệ giữa nợ công và tăng trƣởng kinh tế, mà nó luôn diễn ra trên hai chiều là tích cực và tiêu cực.
Nghiên cứu cũng sử dụng các phƣơng pháp thực nghiệm qua các mô hình, dự liệu của 25 quốc gia Đông Âu và Tây Âu từ năm 1999 đến 2015 để cố gắng tìm đƣợc mối liên hệ giữa nợ công và tăng trƣởng ngoài nhân tố ngƣỡng nợ. Các kết quả nghiên cứu đã cung cấp nhiều kiến thức bổ ích cho nghiên cứu sinh trong nghiên cứu tác động của nợ công đến ANKT [87]. Đánh giá: Các công trình nghiên cứu của các tác giả quốc tế về an ninh kinh tế đã đƣa ra đƣợc những phân tích, đánh giá toàn diện về an ninh kinh tế nhƣ: khái niệm, cấu trúc của ANKT, nội dung của ANKT, các biện pháp đảm bảo ANKT trƣớc tác động của nợ công và khủng hoảng tài chính. Những nghiên cứu trên đã cung cấp cơ sở lý luận quan trọng, đƣa ra những gợi ý quan trọng cho tác giả trong quá trình thực hiện đề tài luận án.
Nhóm công trình nghiên cứu về tác động tiêu cực của nợ công đến an ninh kinh tế Nghiên cứu của Krugman (1988) và Sachs (1989), đã nghiên cứu tác động của nợ công lên tăng trƣởng kinh tế ở những quốc gia có nền kinh tế đang phát triển thông qua sự tác động của nợ nƣớc ngoài, một yếu tố đƣợc xem là có vai trò quan trọng trong cấu trúc nợ công. Giả thuyết nghiên cứu đƣợc các tác giả đặt ra là “số 9 dư nợ quá mức” nhằm đề cập đến tình trạng khi nghĩa vụ nợ là gánh nặng của một quốc gia. Và gánh nặng này đã gây áp lực trả nợ cho quốc gia cũng nhƣ gây ra hiệu ứng thoái lui đầu tƣ, nghiên cứu này đã đƣa ra nhiều gợi ý quan trọng cho tác giả trong nghiên cứu tác động của nợ công đến ANKT [84]. Nghiên cứu của T.
Chekushina (2005), “Đánh giá tác động của nợ nước ngoài đối với an ninh kinh tế quốc gia”, nghiên cứu này đƣa ra những đánh giá về tác động của nợ nƣớc ngoài đối với ANKT Nga trên cơ sở sự tƣơng tác của các khoản vay nƣớc ngoài của nhà nƣớc với các lĩnh vực có liên quan của nền kinh tế của đất nƣớc. Nghiên cứu này khẳng định rằng sự nguy hiểm của sự tăng trƣởng quá mức của nợ nƣớc ngoài sẽ ảnh hƣởng đến ngân sách nhà nƣớc, hệ thống tiền tệ và uy tín quốc tế của đất nƣớc, làm gia tăng các căng thẳng và ảnh hƣởng đến tính bền vững của ANKT quốc gia. Theo đó, việc vay nợ quá mức của chính phủ dẫn đến hiệu ứng lấn át. Hiệu ứng này bao gồm việc thay thế nhu cầu cá nhân của nhà nƣớc do sự gia tăng trong việc vay của chính phủ, tức là khu vực tƣ nhân đang bị nhà nƣớc đổ ra khỏi thị trƣờng (kể cả từ thị trƣờng tài chính); nếu sử dụng nợ công nhƣ một công cụ tài trợ ngân sách nhà nƣớc (NSNN) sẽ làm tăng chi tiêu của chính phủ, tạo ra sự khủng hoảng về niềm tin của nhà đầu tƣ vào chính sách, sẽ làm hạn chế nhu cầu về khối lƣợng chứng khoán của chính phủ trong tƣơng lai; nếu sử dụng vốn vay của chính phủ nhƣ là một sự thay thế thu thuế sẽ dẫn đến sự gia tăng biến động về quy mô nợ công.
Nghiên cứu cũng đƣa ra nhiều phân tích, đánh giá nhận định quan trọng từ nợ công, nợ nƣớc ngoài đến ngân sách nhà nƣớc, hệ thống tiền tệ và niềm tin quốc gia [94].