Luận án TS Kinh tế: Thu hút FDI vào tỉnh Quảng Ninh - Lê Hùng Sơn (2020)

Phân tích luận án tiến sĩ kinh tế về chiến lược thu hút vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) vào tỉnh Quảng Ninh. Nghiên cứu đánh giá lợi thế cạnh tranh,

• Tác giả: Lê Hùng Sơn
• Người hướng dẫn: PGS.TS Nhâm Văn Toán
• Trường học: Trường Đại học Mỏ - Địa chất
• Chuyên ngành: Quản lý Kinh tế
• Đề tài: Nghiên cứu thu hút vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài vào tỉnh Quảng Ninh trong bối cảnh phát triển mới
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ kinh tế
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Tổng quan về thu hút vốn FDI vào tỉnh Quảng Ninh

Đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) đóng vai trò quan trọng trong phát triển kinh tế Việt Nam. Quảng Ninh là tỉnh trọng điểm phía Bắc, có vị trí địa lý chiến lược giáp Trung Quốc. Tỉnh sở hữu vịnh Hạ Long - di sản thiên nhiên thế giới, tiềm năng du lịch và công nghiệp lớn. Nghiên cứu thu hút vốn FDI vào Quảng Ninh tập trung phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến dòng vốn ngoại. Các nhân tố bao gồm cơ sở hạ tầng, nguồn nhân lực, môi trường đầu tư và chính sách ưu đãi. Bối cảnh phát triển mới đặt ra yêu cầu cấp thiết trong việc nâng cao hiệu quả thu hút đầu tư. Nghị quyết 30-NQ/TW về phát triển kinh tế biển tạo cơ hội mới cho Quảng Ninh. Kết quả nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học cho việc hoạch định chính sách thu hút FDI. Từ đó giúp tỉnh tận dụng tối đa lợi thế cạnh tranh trong thu hút vốn ngoại.

1.1. Khái niệm và đặc điểm vốn FDI trong nền kinh tế

Vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài là hình thức đầu tư dài hạn của tổ chức, cá nhân nước ngoài vào Việt Nam. FDI có đặc điểm gắn liền với quyền quản lý, điều hành hoạt động sản xuất kinh doanh. Nhà đầu tư nước ngoài chịu rủi ro và chia sẻ lợi nhuận theo tỷ lệ góp vốn. Hình thức FDI bao gồm liên doanh, doanh nghiệp 100% vốn nước ngoài và hợp đồng BCC. FDI mang lại công nghệ mới, kỹ năng quản lý hiện đại và tạo việc làm cho địa phương. Tại Quảng Ninh, FDI tập trung vào du lịch, bất động sản, công nghiệp chế biến và năng lượng.

1.2. Vai trò của FDI đối với phát triển kinh tế địa phương

FDI đóng góp quan trọng vào tăng trưởng kinh tế tỉnh Quảng Ninh. Vốn ngoại bổ sung nguồn lực đầu tư phát triển cơ sở hạ tầng hiện đại. Doanh nghiệp FDI chuyển giao công nghệ tiên tiến, nâng cao năng suất lao động. Hoạt động đầu tư nước ngoài tạo hàng nghìn việc làm mới cho người dân địa phương. FDI thúc đẩy liên kết ngành, phát triển chuỗi giá trị trong các lĩnh vực kinh tế trọng điểm. Thu ngân sách từ khu vực FDI giúp tỉnh có nguồn lực đầu tư xã hội hóa giáo dục, y tế. Quảng Ninh cần tận dụng hiệu quả các lợi ích này để phát triển bền vững.

II. Phân tích thực trạng thu hút FDI vào Quảng Ninh

Quảng Ninh đạt kết quả tích cực trong thu hút vốn FDI thời gian qua. Tuy nhiên, quy mô vốn đầu tư còn nhỏ so với tiềm năng của tỉnh. Cơ cấu ngành nghề FDI chưa đa dạng, tập trung chủ yếu vào bất động sản và du lịch. Chất lượng dự án FDI chưa cao, thiếu các dự án công nghệ cao có giá trị gia tăng lớn. Môi trường đầu tư cải thiện nhưng vẫn còn thủ tục hành chính phức tạp. Nguồn nhân lực chất lượng cao chưa đáp ứng yêu cầu của nhà đầu tư nước ngoài. Cơ sở hạ tầng giao thông liên vùng còn hạn chế, chi phí logistics cao. Kết nối giữa doanh nghiệp FDI và doanh nghiệp trong nước còn yếu. Quảng Ninh cần giải quyết các nút thắt này để nâng cao hiệu quả thu hút đầu tư. Phân tích thực trạng giúp xác định nguyên nhân và đề xuất giải pháp phù hợp.

2.1. Thành tựu và hạn chế trong thu hút vốn FDI

Quảng Ninh thu hút được nhiều dự án FDI từ Hàn Quốc, Nhật Bản, Singapore và Trung Quốc. Các khu công nghiệp như Cái Lân, Việt Hưng, Hải Hà thu hút đầu tư hiệu quả. Du lịch Hạ Long là lĩnh vực hấp dẫn nhất với nhiều dự án khách sạn, resort quy mô lớn. Tuy nhiên, tỷ lệ giải ngân vốn FDI còn thấp so với cam kết. Nhiều dự án triển khai chậm tiến độ, hiệu quả sử dụng đất chưa cao. Công tác xúc tiến đầu tư chưa chuyên nghiệp, thiếu chiến lược dài hạn. Quảng Ninh cần cải thiện chất lượng dự án và tăng tỷ lệ giải ngân thực tế.

2.2. Các yếu tố ảnh hưởng đến thu hút FDI vào Quảng Ninh

Nghiên cứu xác định nhiều nhân tố ảnh hưởng đến thu hút FDI vào Quảng Ninh. Yếu tố thể chế và chính sách ưu đãi đóng vai trò quyết định trong lựa chọn đầu tư. Cơ sở hạ tầng giao thông, cảng biển và khu công nghiệp là điều kiện tiên quyết. Chất lượng nguồn nhân lực tác động trực tiếp đến chi phí sản xuất của doanh nghiệp. Môi trường sống, hệ thống giáo dục, y tế ảnh hưởng đến quyết định của nhà đầu tư. Quy mô thị trường và vị trí địa lý gần Trung Quốc là lợi thế cạnh tranh. Quảng Ninh cần cải thiện đồng bộ các yếu tố này để thu hút FDI hiệu quả hơn.

III. Giải pháp thu hút vốn FDI vào tỉnh Quảng Ninh

Đề xuất giải pháp thu hút FDI dựa trên phân tích lý luận và thực tiễn. Giải pháp tập trung vào cải thiện môi trường đầu tư kinh doanh. Quảng Ninh cần đơn giản hóa thủ tục hành chính, áp dụng mô hình một cửa liên thông. Nâng cao chất lượng nguồn nhân lực thông qua đào tạo nghề gắn với nhu cầu doanh nghiệp. Hoàn thiện cơ sở hạ tầng khu công nghiệp, cảng biển và hệ thống giao thông liên vùng. Đẩy mạnh xúc tiến đầu tư chuyên nghiệp, hướng đến nhà đầu tư chiến lược. Xây dựng chính sách ưu đãi phù hợp, cạnh tranh với các tỉnh lân cận. Tăng cường liên kết giữa doanh nghiệp FDI và doanh nghiệp trong nước. Phát triển ngành công nghiệp hỗ trợ để tăng tỷ lệ nội địa hóa. Giải pháp cần triển khai đồng bộ, có lộ trình cụ thể và đánh giá hiệu quả thường xuyên.

3.1. Hoàn thiện chính sách ưu đãi và cải cách thủ tục hành chính

Chính sách ưu đãi đầu tư cần thiết kế phù hợp với từng ngành nghề ưu tiên. Quảng Ninh nên tập trung ưu đãi cho dự án công nghệ cao, công nghiệp hỗ trợ. Đơn giản hóa quy trình cấp phép đầu tư, giảm thời gian xử lý hồ sơ. Áp dụng công nghệ thông tin trong giải quyết thủ tục hành chính cho nhà đầu tư. Xây dựng cơ chế một cửa liên thông thực chất, hiệu quả. Tăng cường đối thoại giữa chính quyền và doanh nghiệp FDI để tháo gỡ khó khăn. Chính sách đất đai cần linh hoạt, tạo điều kiện tiếp cận quỹ đất sạch cho dự án lớn.

3.2. Nâng cao chất lượng nguồn nhân lực và xúc tiến đầu tư

Đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao là giải pháp then chốt thu hút FDI. Quảng Ninh cần phát triển hệ thống đào tạo nghề gắn với nhu cầu doanh nghiệp. Hợp tác với Nhật Bản, Hàn Quốc trong đào tạo kỹ thuật và quản lý. Hoạt động xúc tiến đầu tư cần chuyên nghiệp, hướng đến đối tác chiến lược. Tham gia hội chợ quốc tế, tổ chức đoàn xúc tiến tại các nước phát triển. Xây dựng website xúc tiến đầu tư đa ngôn ngữ với thông tin minh bạch. Tạo dựng hình ảnh Quảng Ninh là điểm đến đầu tư hấp dẫn, đáng tin cậy.

IV. Kết luận và ứng dụng nghiên cứu FDI Quảng Ninh

Nghiên cứu thu hút vốn FDI vào Quảng Ninh mang lại nhiều kết quả có giá trị. Luận án hệ thống hóa cơ sở lý luận về FDI và thu hút đầu tư địa phương. Phân tích thực trạng giúp xác định rõ thành tựu, hạn chế và nguyên nhân. Các yếu tố ảnh hưởng đến thu hút FDI được kiểm chứng qua mô hình nghiên cứu. Giải pháp đề xuất phù hợp với điều kiện thực tế của Quảng Ninh. Kết quả nghiên cứu có ý nghĩa khoa học và thực tiễn cao. Chính quyền tỉnh có cơ sở xây dựng chiến lược thu hút FDI hiệu quả. Doanh nghiệp hiểu rõ môi trường đầu tư để ra quyết định phù hợp. Nghiên cứu mở hướng tiếp tục cho các công trình về FDI cấp tỉnh. Quảng Ninh có tiềm năng lớn để trở thành trung tâm kinh tế phía Bắc.

4.1. Ý nghĩa khoa học của kết quả nghiên cứu

Luận án hệ thống hóa lý thuyết về FDI từ các trường phái kinh tế khác nhau. Mô hình nghiên cứu kết hợp các nhân tố kinh tế, xã hội và thể chế. Phương pháp thu thập dữ liệu phỏng vấn chuyên gia và khảo sát doanh nghiệp. Phân tích hồi quy đa biến xác định mức độ ảnh hưởng của từng yếu tố. Kết quả nghiên cứu được công bố trên tạp chí khoa học uy tín. Phương pháp luận mở hướng nghiên cứu sâu hơn về FDI tại các tỉnh khác.

4.2. Ứng dụng thực tiễn và khuyến nghị chính sách

Chính quyền Quảng Ninh ứng dụng kết quả xây dựng đề án thu hút FDI giai đoạn mới. Sở Kế hoạch và Đầu tư sử dụng dữ liệu phân tích đánh giá hiệu quả chính sách. Doanh nghiệp FDI tham khảo để tối ưu hóa hoạt động đầu tư tại Quảng Ninh. Khuyến nghị cải thiện hạ tầng khu công nghiệp và hệ thống logistics. Tăng cường đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao phục vụ doanh nghiệp FDI. Xây dựng cơ chế đối thoại thường xuyên giữa chính quyền và nhà đầu tư.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN THU HÚT VỐN ĐẦU TƯ TRỰC TIẾP NƯỚC NGOÀI 1. Các công trình nghiên cứu bản chất, vai trò và phân loại vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài đối với các quốc gia nhận vốn đầu tư Tổng quan tài liệu liên quan đến vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài cho thấy có nhiều công trình nghiên cứu tập trung làm rõ bản chất và vai trò và các nhân tố ảnh hưởng của FDI đối với các quốc gia, đặc biệt là các quốc gia nhận đầu tư, cụ thể là các nghiên cứu sau: Mohammad A.A (2014) trong tác phẩm “Foreign Direct Investment and Economic Growth Literature Review from 1994 to 2012” [49] đã thực hiện tổng quan nghiên cứu trong giai đoạn 1994-2013 về mối quan thệ giữa FDI và tăng trưởng kinh tế chỉ ra rằng phần lớn các nghiên cứu cho thấy ảnh hưởng tích cực của dòng vốn FDI đến tăng trưởng kinh tế của nước nhận đầu tư; chỉ một số ít vài trường hợp xảy ra những tác động tiêu cực hoặc không có ảnh hưởng nào. Nghiên cứu này cũng đã tìm ra một số yếu tố đóng vai trò then chốt trong mối quan hệ giữa FDI và tăng trưởng kinh tế, bao gồm: mức độ vốn con người, sự phát triển tốt của thị trường tài chính và nền thương mại mở cửa. Đồng thời nghiên cứu cũng chỉ ra hai yếu tố ảnh hưởng tiêu cực đến mối quan hệ giữa FDI và tăng trưởng kinh tế như sự phụ thuộc vào đầu tư nước ngoài và khoảng cách công nghệ.

Nghiên cứu chưa đề cập đến sự ảnh hưởng từ mức thu nhập của nước nhận đầu tư cũng như chất lượng môi trường chính trị tới tác động của FDI lên tăng trưởng kinh tế. Rugman tại cuốn International Business: Theory of the multinational enterprise [76], tác giả đã phân loại FDI theo chiều dọc và chiều ngang. FDI được phân tích dựa trên góc độ chuyển dịch nguồn vốn, trong đó đề cập ảnh hưởng của thị trường vốn tới dòng vốn FDI và ngược lại. Các nghiên cứu về FDI của các nhà kinh tế và tập trung phân tích sự chuyển dịch dòng vốn FDI giữa các quốc gia cũng được tác giả tổng hợp trong cuốn sách của mình.

Báo cáo của UNCTAD (2017) với tiêu đề “Investment and The Digital Economy” [81], World Investment Report 2017 đã trình bày về hoạt động đầu tư 8 trong thời đại nền kinh tế kỹ thuật số. Nền kinh tế kỹ thuật số có ý nghĩa quan trọng đối với đầu tư và đầu tư là yếu tố mấu chốt cho sự phát triển kỹ thuật số. Bởi: (i) Nền kinh tế kỹ thuật số có tiềm năng chuyển đổi tổ chức hoạt động quốc tế của các công ty đa quốc gia (MNEs) và những ảnh hưởng lên các chi nhánh trên các nước chủ nhà, từ đó ảnh hưởng tới chính sách đầu tư; và, (ii) sự phát triển kỹ thuật số ở tất cả các quốc gia, đặc biệt sự tham gia của các quốc gia đang phát triển trong nền kinh tế kỹ thuật số toàn cầu nhằm xây dựng cơ sở hạ tầng kết nối, thúc đẩy các công ty kỹ thuật số và hỗ trợ số hóa nền kinh tế toàn cầu… Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng, nền kinh tế kỹ thuật số sẽ tác động mạnh mẽ tới hoạt động đầu tư của các MNEs, trong đó có hoạt động đầu tư trực tiếp nước ngoài và ở các lĩnh vực bao gồm cả lĩnh vực nông nghiệp. Vì vậy, các quốc gia cần có chính sách phù hợp cho hoạt động đầu tư trong nền kinh tế kỹ thuật số.

Việc nghiên cứu đầu tư trong nền kinh tế kỹ thuật số là một bối cảnh kinh tế mới, góp phần tạo nên thành công, tính thực tiễn cao của nghiên cứu. Trong cuốn sách “Lý thuyết FDI, chứng cứ và thực hành” [74] của Imad A. Moosa (2002), tác giả cho rằng FDI là một vấn đề quan trọng, đã thu hút được sự chú ý của các nhà kinh tế học cũng như các chính trị gia và các nhà hoạch định chính sách. Tác giả trình bày cuộc khảo sát của các cơ quan trung ương và các ý tưởng liên quan đến FDI và khẳng định, nó sẽ là tài liệu tham khảo có giá trị.

Ông đã định nghĩa về FDI, phân tích ngắn gọn các lý thuyết FDI và xem xét yếu tố ảnh hưởng đến việc thực hiện nó. Tác động của FDI đến phát triển kinh tế của nước sở tại và sự tăng trưởng của MNE cũng được tác giả phân tích tỉ mỉ. Tác giả cũng trao đổi các phương pháp thẩm định dự án FDI. Ngoài ra, tác giả cung cấp thêm các trao đổi, thảo luận về các chủ đề như rủi ro quốc gia, ngân sách vốn, chuyển giá cũng như kiểm soát và đánh giá hiệu suất trong các MNE.

Laura Alfaro (2003) với tác phẩm“Foreign Direct Investment and Growth: Does the Sector Matter?” [48], tác giả cho thấy FDI ở các lĩnh vực khác nhau của nền kinh tế (sản xuất, dịch vụ, v.) có ảnh hưởng khác nhau đến tăng trưởng kinh tế. Dòng vốn FDI có thể ảnh hưởng tiêu cực đến tăng trưởng nếu chảy vào khu vực nguyên khai như nông nghiệp, khai khoáng. Ngược lại, ảnh hưởng tích cực nếu 9 dòng vốn FDI chảy vào khu vực sản xuất, trong khi đó, các tác động của FDI tới khu vực dịch vụ không rõ ràng. Nghiên cứu chỉ ra rằng không phải tất cả các hình thức đầu tư nước ngoài đều có lợi cho nền kinh tế chủ nhà, chẳng hạn ở lĩnh vực nông nghiệp và khai khoáng.

Các chính sách thu hút đầu tư hay môi trường kinh tế của nước nhận đầu tư là những yếu tố quan trọng trong việc thu hút đầu tư, các quốc gia có thể cân nhắc đặt mục tiêu vào một số ngành nhất định để thu hút các khoản đầu tư này. Cuốn sách của tác giả Ietto-Gillies Grazia (2005), “Transnational corporations and international production: concepts, theories and effects” [67] đã tiếp cận, phân tích bản chất việc hình thành FDI và đưa ra khái niệm về FDI; phân biệt FDI với các loại hình đầu tư khác; phân loại các hình thức đầu tư trực tiếp nước ngoài kèm các ví dụ. Các lý thuyết FDI kinh điển của Hymer, Dunning, Buckley and Casson, Vernon, Cantwell và nhiều nhà nghiên cứu khác được đã tổng hợp và tóm tắt trong nghiên cứu này nhằm đưa ra những cái nhìn khái quát trên nhiều khía cạnh khác nhau. Trong cuốn sách này, tác giả tập trung chủ yếu vào việc phân tích các góc độ khác nhau của các nhà nghiên cứu về việc hình thành, phát triển của FDI, mối quan hệ của FDI đến các yếu tố kinh tế, thương mại, trên cơ sở đó dự báo xu hướng phát triển của FDI trên thế giới.

Theo tác giả Karikari (1992) nghiên cứu về mối quan hệ nhân quả giữa FDI và tăng trưởng kinh tế ở Ghana giai đoạn 1961-l988 [70] cho thấy kết quả FDI không ảnh hưởng đến tăng trưởng kinh tế, ngược lại tăng trưởng kinh tế tác động làm giảm nhẹ dòng vốn FDI. Kết quả này theo tác giả có thể do khối lượng vốn FDI không nhiều nên tác động của FDI làm tăng tự do thương mại hơn là thúc đẩy tăng trưởng kinh tế. Nghiên cứu của Haddad và Harrison (1991, 1993) của FDI và tăng trưởng kinh tế ở các công ty của Moroccan trong thời gian 1985-1989 [64] cũng cho thấy kết quả tương tự rằng FDI không tác động đáng kể đến tăng trưởng trong nước. Tại nghiên cứu của Kogruang, C (2002) về các nhân tố quyết định đến dòng FDI vào Thái Lan [71], tác giả đã sử dụng dữ liệu chuỗi thời gian ở Thái Lan trong giai đoạn 1970 - 1996 và phân tích đồng liên kết.

Nghiên cứu này đã phát hiện ra rằng dòng vốn FDI ở khu vực sản xuất được quyết định bởi chi phí lao động, độ mở 10 thương mại và tỷ giá hối đoái. Trong khi đó tại khu vực phi sản xuất, quy mô thị trường, chi phí lao động quyết định dòng vốn FDI. Trong nghiên cứu của Hasnah và cộng sự, tầm quan trọng các yếu tố lợi thế địa điểm đối với quyết định lựa chọn địa điểm đầu tư của FDI ở Malaysia được nghiên cứu thông qua qua khảo sát 100 doanh nghiệp FDI [66]. Với thang đo Likert 5 mức cho 11 nhóm nhân tố với 81 biến quan sát, dữ liệu được phân tích thống kê mô tả, đánh giá độ tin cậy Cronbach Alpha, phân tích EFA rút trích được 16 yếu tố với 35 quan sát.

Sau đó, phân tích hồi quy logistic đã xác định 3 yếu tố: hạ tầng kinh tế - xã hội (với mức ý nghĩa 5%), nguyên liệu, năng lượng (với mức ý nghĩa 10%) ảnh hưởng đến quyết định đầu tư có ý nghĩa thống kê. Trong đó, nguyên liệu và năng lượng có mối quan hệ dương. Các yếu tố khác bao gồm thị trường, dịch vụ vận tải, luật pháp, quốc tế, lao động, cung cấp nước, điện có ảnh hưởng thuận chiều nhưng không có ý nghĩa thống kê với mức ý nghĩa 10%. Với nhiều biến quan sát (81 biến) được đưa ra, nhưng mẫu chỉ áp 100 doanh nghiệp nên việc áp phương pháp phân tích EFA ít có ý nghĩa (thường theo tỷ lệ 1:5).

Vì thế, kết quả phân tích hồi quy chỉ xác định được 2 quan sát có ý nghĩa thống kê. Báo cáo“Foreign Direct Investment Statistics: How Countries measure FDI 2001”, International Monetary Fund: OECD, 2003 [68] đã cung cấp thông tin và số liệu đo lường thống kê về FDI của 61 quốc gia, giúp người đọc hiểu hơn về phương pháp áp dụng nhằm thu thập và xử lý thông tin. Những định nghĩa về doanh nghiệp đầu tư trực triếp và nhà đầu tư trực tiếp và những yếu tố cấu thành vốn FDI cũng được đề cập đến trong báo cáo. Ở nghiên cứu này, tác giả cho rằng, cả Campuchia, Lào và Việt Nam đều tích cực hoạt động thu hút FDI và đã làm như vậy trong một số năm.

Dòng vốn FDI được coi là một phương pháp thúc đẩy tăng trưởng và phát triển kinh tế, nó giúp hỗ trợ trong quá trình chuyển đổi bao gồm cả cải cách kinh tế và các biện pháp tự do hóa kinh doanh được triển khai tại ba nước này. Ba nước này cũng có các quy định pháp luật liên quan đến hoạt FDI tương đối cởi mở. Khi dòng vốn FDI đã được tích luỹ và gia tăng, các cơ 11 chế ĐTNN đã tiếp tục cải thiện, cùng với những cải thiện về môi trường kinh doanh trong những nước chủ nhà thì có ít nghi ngờ về những tiến bộ đã đạt được trong hoạt động FDI tại Campuchia, Lào và Việt Nam.