Luận án Tiến sĩ Kinh tế: Chống độc quyền doanh nghiệp trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa

Nghiên cứu chuyên sâu về thực trạng và giải pháp chống độc quyền doanh nghiệp tại Việt Nam qua luận án Tiến sĩ Kinh tế. Phân tích chính sách, pháp luật và hiệu

• Tác giả: Trịnh Xuân Việt
• Chuyên ngành: Kinh tế
• Đề tài: Chống độc quyền doanh nghiệp trong nền kinh tế thị trường định hướng XHCN ở nước ta hiện nay
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2015
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Tổng quan về chống độc quyền doanh nghiệp trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa

Độc quyền doanh nghiệp là hiện tượng một hoặc một số ít doanh nghiệp kiểm soát thị trường. Họ chi phối giá cả và sản lượng. Trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, Nhà nước vừa khuyến khích cạnh tranh vừa quản lý độc quyền. Mục tiêu là bảo vệ lợi ích công cộng. Chính sách chống độc quyền đảm bảo môi trường kinh doanh công bằng. Nó thúc đẩy đổi mới sáng tạo. Nó phân bổ nguồn lực hiệu quả. Đây là công cụ quan trọng để thực hiện công bằng xã hội trong phát triển kinh tế. Nghị quyết Đại hội Đảng nhiều lần nhấn mạnh vai trò của cạnh tranh lành mạnh. Pháp luật về cạnh tranh dần được hoàn thiện. Công tác chống độc quyền trở thành nhiệm vụ trọng tâm trong phát triển kinh tế đất nước.

1.1. Khái niệm và bản chất của độc quyền doanh nghiệp

Độc quyền doanh nghiệp xuất hiện khi một đơn vị kiểm soát phần lớn thị trường. Doanh nghiệp đó có khả năng ảnh hưởng đến giá cả và lượng hàng hóa cung cấp. Bản chất của hiện tượng này là sự tập trung quyền lực kinh tế vượt quá mức cần thiết. Tại Việt Nam, độc quyền thể hiện qua doanh nghiệp nhà nước lớn và tập đoàn kinh tế. Các hình thức gồm độc quyền tự nhiên, độc quyền pháp lý và độc quyền thị trường. Nhìn nhận đúng bản chất giúp xây dựng giải pháp quản lý hiệu quả. Đây là cơ sở lý luận quan trọng trong nghiên cứu chống độc quyền.

1.2. Tầm quan trọng của chống độc quyền trong nền kinh tế định hướng xã hội chủ nghĩa

Chính sách chống độc quyền là yếu tố cốt lõi để duy trì cân bằng. Nó cân bằng giữa phát triển kinh tế và bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng. Sự can thiệp của Nhà nước là cần thiết để bảo vệ lợi ích cộng đồng. Nó tạo sân chơi bình đẳng cho mọi doanh nghiệp. Việc chống độc quyền đảm bảo hàng hóa và dịch vụ chất lượng với giá hợp lý. Trong nền kinh tế định hướng xã hội chủ nghĩa, chống độc quyền còn góp phần thực hiện tiến bộ và công bằng xã hội. Đây là đặc trưng quan trọng của mô hình kinh tế Việt Nam.

II. Phân tích thực trạng chống độc quyền doanh nghiệp ở Việt Nam hiện nay

Việt Nam đã đạt được tiến bộ đáng kể trong xây dựng khung pháp lý chống độc quyền. Luật Cạnh tranh ban hành năm 2004 và sửa đổi năm 2018 tạo nền tảng pháp lý quan trọng. Cục Quản lý cạnh tranh được thành lập để thực thi pháp luật. Tuy nhiên, hiệu quả thực thi vẫn còn nhiều hạn chế. Mức xử phạt chưa đủ sức răn đe. Năng lực đội ngũ cán bộ quản lý cạnh tranh còn yếu. Nhận thức của doanh nghiệp và người dân về quyền cạnh tranh còn hạn chế. Tình trạng độc quyền vẫn tồn tại ở nhiều ngành nghề. Điện lực, viễn thông, xăng dầu là những lĩnh vực điển hình. Cần đánh giá toàn diện để đề xuất giải pháp phù hợp.

2.1. Thành tựu đạt được trong công tác chống độc quyền doanh nghiệp

Việt Nam đã xây dựng hệ thống pháp luật cạnh tranh tương đối hoàn thiện. Luật Cạnh tranh 2018 mở rộng phạm vi điều chỉnh và tăng cường chế tài. Nhiều vụ việc hạn chế cạnh tranh được phát hiện và xử lý. Cơ quan quản lý đã tiến hành nhiều cuộc điều tra về hành vi phản cạnh tranh. Kết quả xử lý góp phần nâng cao ý thức tuân thủ pháp luật của doanh nghiệp. Hệ thống pháp luật cạnh tranh dần tiếp cận thông lệ quốc tế. Đây là bước tiến quan trọng trong quá trình hội nhập kinh tế.

2.2. Hạn chế và nguyên nhân trong chống độc quyền doanh nghiệp

Hiệu quả chống độc quyền vẫn chưa đạt kỳ vọng. Mức phạt hành chính còn thấp, không đủ sức răn đe. Năng lực đội ngũ cán bộ quản lý cạnh tranh hạn chế về chuyên môn. Nhận thức của xã hội về cạnh tranh và chống độc quyền chưa đầy đủ. Nguyên nhân chính là thể chế chưa hoàn thiện. Nguồn lực đầu tư cho quản lý cạnh tranh còn thiếu thốn. Sự phối hợp giữa các cơ quan quản lý chưa hiệu quả. Nhiều doanh nghiệp lợi dụng kẽ hở pháp luật để thực hiện hành vi hạn chế cạnh tranh.

III. Giải pháp nâng cao hiệu quả chống độc quyền doanh nghiệp trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa

Nâng cao hiệu quả chống độc quyền đòi hỏi tiếp cận toàn diện. Cần hoàn thiện pháp luật cạnh tranh. Cần tăng cường năng lực thực thi. Cần nâng cao nhận thức xã hội. Giải pháp phải phù hợp với điều kiện Việt Nam. Đồng thời tiếp thu kinh nghiệm quốc tế. Tăng mức xử phạt để đảm bảo tính răn đe. Hoàn thiện quy trình điều tra và xử lý. Đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao cho cơ quan quản lý cạnh tranh. Xây dựng cơ chế phối hợp liên ngành hiệu quả. Phát huy vai trò giám sát của xã hội và báo chí. Mục tiêu cuối cùng là xây dựng môi trường cạnh tranh lành mạnh và bền vững.

3.1. Hoàn thiện hệ thống pháp luật và cơ chế thực thi chống độc quyền

Pháp luật cạnh tranh cần tiếp tục được sửa đổi và bổ sung. Cần tăng mức xử phạt để đảm bảo tính răn đe đối với doanh nghiệp vi phạm. Quy trình điều tra hành vi hạn chế cạnh tranh phải minh bạch hơn. Tăng cường năng lực của cơ quan quản lý cạnh tranh thông qua đào tạo chuyên môn. Đầu tư nguồn lực tài chính và công nghệ cho công tác quản lý. Xây dựng cơ chế phối hợp hiệu quả giữa các bộ, ngành. Ban hành hướng dẫn chi tiết để áp dụng thống nhất pháp luật cạnh tranh trên toàn quốc.

3.2. Nâng cao nhận thức và vai trò của các chủ thể trong nền kinh tế

Nâng cao nhận thức của doanh nghiệp và người dân về cạnh tranh là giải pháp quan trọng. Đào tạo kiến thức pháp luật cạnh tranh cho đội ngũ cán bộ quản lý. Tuyên truyền phổ biến pháp luật cạnh tranh đến mọi tầng lớp xã hội. Phát huy vai trò của tổ chức xã hội nghề nghiệp trong giám sát cạnh tranh. Khuyến khích doanh nghiệp tự giác tuân thủ pháp luật. Xây dựng văn hóa cạnh tranh lành mạnh trong xã hội. Giáo dục ý thức bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng từ sớm. Đây là giải pháp căn bản và lâu dài.

IV. Kết luận và ứng dụng thực tiễn chống độc quyền doanh nghiệp trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa

Nghiên cứu về chống độc quyền doanh nghiệp có ý nghĩa lý luận và thực tiễn quan trọng. Kết quả nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học cho việc hoạch định chính sách. Nghiên cứu chỉ ra hướng đi cho việc hoàn thiện hệ thống pháp luật cạnh tranh. Ứng dụng thực tiễn giúp xây dựng môi trường cạnh tranh lành mạnh. Nó bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng hiệu quả hơn. Nó thúc đẩy phát triển kinh tế bền vững. Công tác chống độc quyền cần được triển khai đồng bộ trên nhiều phương diện. Từ hoàn thiện thể chế đến nâng cao năng lực thực thi. Từ tuyên truyền giáo dục đến hợp tác quốc tế. Đây là quá trình lâu dài đòi hỏi sự nỗ lực của cả hệ thống chính trị.

4.1. Kết luận về vai trò của chống độc quyền trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa

Chống độc quyền là nhiệm vụ quan trọng trong phát triển nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa. Việc chống độc quyền giúp bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng. Nó thúc đẩy cạnh tranh lành mạnh. Nó đảm bảo phân phối tài nguyên công bằng. Trong bối cảnh Việt Nam, chống độc quyền còn góp phần thực hiện tiến bộ và công bằng xã hội. Nghiên cứu cho thấy cần tiếp tục hoàn thiện pháp luật và tăng cường năng lực thực thi. Nâng cao nhận thức xã hội là yếu tố then chốt để chống độc quyền hiệu quả.

4.2. Ứng dụng thực tiễn và triển vọng phát triển công tác chống độc quyền

Kết quả nghiên cứu có thể ứng dụng trong xây dựng chính sách cạnh tranh quốc gia. Nó phục vụ đào tạo nguồn nhân lực quản lý cạnh tranh. Nó nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước về cạnh tranh. Triển vọng phát triển phụ thuộc vào sự hoàn thiện thể chế pháp luật. Tăng cường năng lực thực thi và nâng cao nhận thức xã hội là điều kiện tiên quyết. Việt Nam cần tiếp tục học hỏi kinh nghiệm quốc tế. Đẩy mạnh hợp tác quốc tế về cạnh tranh. Xây dựng hệ thống pháp luật cạnh tranh hiện đại và hiệu quả.

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần mở đầu, tổng quan vấn đề nghiên cứu, ba chương, 8 tiết, phục lục, danh mục công trình khoa học của tác giả, danh mục tài liệu tham khảo. 11 TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Các công trình khoa học nước ngoài nghiên cứu về độc quyền, chống độc quyền doanh nghiệp * Các công trình nghiên cứu liên quan đến độc quyền, độc quyền doanh nghiệp Trên thế giới đã có nhiều công trình nghiên cứu liên quan đến độc quyền, độc quyền doanh nghiệp, trong đó phải kể đến tác phẩm “Kinh tế học” của P.Samuelson, độc quyền là một người bán duy nhất có quyền kiểm soát hoàn toàn đối với toàn bộ ngành, ở đó chỉ có một người sản xuất trong ngành và không có ngành nào sản xuất ra các mặt hàng thay thế gần gũi.Samuelson cho rằng, để kiềm chế sức mạnh thị trường, Chính phủ nên điều tiết những ngành có quá ít hàng để có thể khuyến khích cạnh tranh mạnh mẽ. Chính phủ nên điều tiết những ngành, đặc biệt là trong trường hợp cực đoan về độc quyền tự nhiên, khi độc quyền xảy ra.Samuelson cho rằng, phải có chính sách chống Tơ- rớt với các đạo luật khung, và xây dựng chính sách khuyến khích cạnh tranh, theo đó cần hạ thấp hàng rào gia nhập thị trường để khuyến khích các doanh nghiệp khác tham gia, tạo sự liên thông giữa thị trường trong và ngoài nước, và thực hiện đánh thuế để giảm nhẹ tác động của thu nhập đối với các hãng độc quyền, tuy nhiên, không nên quá lạm dụng.

Một trong những học giả được giới khoa học đánh giá rất cao trong giai đoạn hiện nay là Michael E. Porter, ông đã xuất bản ba cuốn sách hết sức có giá trị, “Chiến lược cạnh tranh”, “Lợi thế cạnh tranh”, “Lợi thế cạnh tranh quốc gia” [63]. Porter đã đưa ra một trong những công cụ cạnh tranh mạnh mẽ nhất là: Ba chiến lược cạnh tranh phổ quát - chi phí thấp, khác biệt hóa và trọng tâm. Tác giả chỉ rõ, lợi thế cạnh tranh không chỉ nằm ở bản thân mỗi hoạt động, mà còn ở cả mối liên kết giữa các hoạt động với nhau, với các hoạt động của nhà cung cấp và cả các hoạt động của khách hàng nữa.

Porter, cạnh tranh để trở thành giỏi nhất. Cạnh tranh để trở 12 thành độc nhất vô nhị. Porter khẳng định, không có công ty tốt nhất bởi cái tốt nhất tùy thuộc vào nhu cầu của từng khách hàng. Vì thế, chiến lược của công ty sẽ không phải là trở thành tốt nhất, mà phải trở thành độc nhất vô nhị, là khác biệt.

Tác giả cho rằng, trong chiến lược, sai lầm lớn nhất là cạnh tranh trực tiếp trên cùng một quy mô, một lĩnh vực với đối thủ. Porter chi ra, việc lặp lại những việc mà người khác đã làm sẽ là không hiệu quả. “Chạy theo” không phải là tư duy chiến lược mà là cái bẫy. Từ đó tác giả khẳng định, những công ty thành công là những công ty biết tạo ra các giá trị mới dựa trên việc đáp ứng tốt hơn các nhu cầu của khách hàng.

Mặc dù vấn đề chủ yếu được Michael E. Porter đề cập là cạnh tranh, nhưng thông qua các cuốn sách đã gợi mở cho nghiên cứu sinh nhiều vấn đề khi bàn về chống độc quyền, bởi mặt đối lập của cạnh tranh là độc quyền, để chống độc quyền hiệu quả thì cần có một chính sách cạnh tranh minh bạch, rõ ràng, một môi trường cạnh tranh lành mạnh. Vì vậy, cần phải đặt chống độc quyền trong mối quan hệ với cạnh tranh, qua đó lột tả rõ bản chất của vấn đề chống độc quyền doanh nghiệp trong nền kinh tế thị trường. Vấn đề độc quyền, chống độc quyền tiếp tục được các học giả phân tích, luận giải dưới nhiều khía cạnh khác nhau.

Chẳng hạn, học giả Ben W. Depoorter trong cuốn “5400 Regulation of natural monopoly”của Center for Advanced Studies in Law and Economics University of Ghent, Faculty [113]. Hay tác giả Patrick Rey và Paul Seabright với cuốn sách“The activities of a monopoly firm in adjacent competitive markets: Economic consequences And Implications For Competition Policy” [117]. Đề tài,“Firms with market power: monopoly” của Ali Emami [112].

Tác giả Ferguson, Paul R với cuốn sách“Business economic: the application of economic theory” [114]. Nhìn chung, các tác giả đều có cách tiếp cận, đánh giá về độc quyền và chống độc quyền trong nền kinh tế thị trường khá tương đồng dưới góc độ kinh tế học. Depoorter khẳng định, độc quyền tự nhiên tồn tại trong một ngành công 13 nghiệp mà một công ty đó có thể sản xuất hàng hóa để cung cấp cho thị trường với chi phí thấp hơn so với hai hay nhiều doanh nghiệp. Cùng góc nhìn đó, Patrick Rey và Paul Seabright đề cập đến hoạt động của các công ty độc quyền trong thị trường cạnh tranh - hậu quả kinh tế và những hệ lụy đối với chính sách cạnh tranh.

Tác giả phân tích các hành vi chống cạnh tranh, sự đổi mới của các công ty độc quyền nhằm củng cố vị trí độc quyền; sức mạnh thị trường và sự đổi mới trong thị trường độc quyền. Vấn đề lợi nhuận được Ali Emami luận giải, cho rằng, tối đa hóa lợi nhuận là động cơ đối với các công ty độc quyền. Mô tả hoạt động của công ty độc quyền, Ali Emami đã chỉ ra lý do tại sao một công ty độc quyền có thể tránh được sự cạnh tranh của các công ty khác, những áp lực liên tục để giảm chi phí, nâng cao chất lượng và đáp ứng nhu cầu của khách hàng. Ali Emami nhấn mạnh, thực tế là các công ty độc quyền hoạt động như một nhà tạo giá hơn là một nhà lấy giá trên thị trường do sức mạnh thị trường của công ty.S Department of Justice, “Competition and monopoly: single- firm conduct under section 2 of the Sherman act” [119], khi đề cập tới sức mạnh của độc quyền khẳng định, nó có thể tác động tiêu cực cho xã hội bằng việc làm cho sản lượng thấp hơn, giá cao hơn và đổi mới ít hơn trong một thị trường cạnh tranh.

Và chính sự hiểu rõ về sức mạnh của độc quyền sẽ rất hữu ích trong việc tạo chính sách chống độc quyền phù hợp với các công ty độc quyền. Tác giả Russell Pittman, Vụ Chống Ðộc quyền, Bộ Tư pháp Mỹ với bài viết, “Tại sao phải có chính sách cạnh tranh - đặc biệt đối với những nước đang phát triển”, được đăng trên http://vietnamese. Russell Pittman đã chỉ ra trong một số bối cảnh, sức mạnh của thị trường không bảo vệ được sự cạnh tranh trong kinh doanh và lợi ích mà sự cạnh tranh đó đem lại cho người tiêu dùng thì cần phải có chính sách cạnh tranh. * Các công trình nghiên cứu liên quan đến chống độc quyền doanh nghiệp Theo X.Nicitin trong cuốn “Chính sách chống độc quyền ở các nước có nền kinh tế thị trường phát triển” [110], tác giả đã khẳng định, đối tượng của Luật Chống độc quyền của các nước tư bản phát triển chính là các tập đoàn kinh tế thống 14 trị, các nước phát triển đều xây dựng Luật Chống độc quyền với những tên gọi khác nhau.

Tác giả đã đưa ra quan niệm về “người sản xuất lớn”, theo đó, những người sản xuất lớn này sản xuất phần lớn sản phẩm của ngành và do đó có khả năng thực hiện chính sách độc quyền một cách độc lập hoặc thỏa thuận về sự độc quyền trong mối quan hệ của chính sách thị trường thống nhất. Để thực hiện Luật Chống độc quyền, tác giả đưa ra các phương pháp mà các nước đã áp dụng đó là phương pháp tòa án - pháp luật và phương pháp hành chính. Đồng thời, tác giả cũng chỉ ra tính đặc thù dân tộc của hoạt động chống độc quyền, theo đó hoạt động chống độc quyền ở các nước sẽ khác nhau có nền kinh tế thị trường phát triển khác nhau. Một số học giả khác có những quan điểm khá đồng thuận về đề cao vai trò của Chính phủ trong chống độc quyền.

Chẳng hạn, tác giải Howard D. Marshall với cuốn sách “Business and government: The problem of power” [116]; hay tác giả Stephen J. Walters, “Enterprise, government, and the public” [118]; tác giả Christopher: “Outline of the U. Economy” dịch “Phác thảo nền kinh tế Mỹ” [32].

Marshall, cần phải có các chính sách chống độc quyền và đường lối chỉ đạo của Chính phủ trong việc kinh doanh mang tính chất nhà nước. Đó là sức mạnh của quyền lực nhà nước. Đồng tình với quan điểm đó, Stephen J. Walters đề cập về sự can thiệp của Nhà nước vào thị trường, khẳng định, Chính phủ phải can thiệp vào thị trường, và để can thiệp vào thị trường thì Chính phủ phải có những giải pháp hiệu quả, nhất là chính sách công hướng vào độc quyền.

Còn tác giả Christopher cho rằng, vai trò của Chính phủ và hoạt động điều tiết của Nhà nước rất quan trọng đối với sự ổn định và tăng trưởng kinh tế. Christopher chứng minh vai trò các hoạt động của Chính phủ Mỹ trong chống độc quyền như: Sự ra đời của luật chống độc quyền; sự cạnh tranh giữa các doanh nghiệp, các công ty lớn với nhau; vai trò của Chính phủ trong nền kinh tế trước sự phát triển mạnh mẽ của các công ty, các tập đoàn công nghiệp và nỗ lực của Liên bang trong kiểm soát độc 15 quyền… Những quan điểm trên đã gợi mở cho nghiên cứu sinh trong vấn đề nghiên cứu. Các công trình khoa học trong nước nghiên cứu về độc quyền, chống độc quyền doanh nghiệp * Các công trình đề cập đến độc quyền, độc quyền doanh nghiệp Đề tài khoa học cấp Bộ của Học viện Chính trị quốc gia: “Tác động của cạnh tranh và độc quyền trong nền kinh tế của chủ nghĩa tư bản hiện đại tới xây dựng nền kinh tế thị trường ở Việt Nam hiện nay” [62]. Đề tài mang đậm nét của kinh tế chính trị học, những luận giải, phân tích được các nhà khoa học đề cập hết sức sâu sắc, đóng góp không nhỏ vào phát triển lý luận về cạnh tranh và độc quyền trong kinh tế thị trường.

Thành công của đề tài là đã hệ thống hóa được những quan điểm lý luận và thực tiễn lịch sử về cạnh tranh và độc quyền; những biểu hiện mới của cạnh tranh và độc quyền trong giai đoạn hiện nay, và những nét cơ bản về tác động của cạnh tranh và độc quyền đối với nền kinh tế thế giới. Điểm mà nghiên cứu sinh thấy tâm đắc là: Đề tài đã chứng minh được về mặt lý thuyết cạnh tranh trong nền kinh tế thị trường định hướng XHCN. Đồng thời, với phương pháp trừu tượng hóa khoa học, đề tài đã luận bàn khá thuyết phục mối quan hệ cạnh tranh và độc quyền trong nền kinh tế thị trường định hướng XHCN ở Việt Nam.