Hồi Ký Trong Văn Học Việt Nam Giai Đoạn Từ 1975 Đến Nay Nhìn Từ Đặc Trưng Thể Loại

Luận án tiến sĩ văn học phân tích hồi ký trong văn học việt nam giai đoạn từ 1975 đến nay nhìn từ đặc trưng thể loại, xây dựng cơ sở lý luận, kiểm chứng thực nghiệm, đóng góp tri

• Tác giả: Trần Thị Hồng Hoa
• Người hướng dẫn: PGS. Trần Khánh Thành
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Lí luận văn học
• Đề tài: Hồi Ký Trong Văn Học Việt Nam Giai Đoạn Từ 1975 Đến Nay Nhìn Từ Đặc Trưng Thể Loại
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2017
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Hồi Ký Việt Nam Sau 1975 Định Nghĩa và Bối Cảnh

Hồi ký Việt Nam sau 1975 trỗi dậy mạnh mẽ như một thể loại văn học độc lập. Hồi ký khác biệt so với các thể loại tự sự khác như tự truyện hay ký sự bởi tính chất chủ quan và tập trung vào ký ức của người viết về một giai đoạn lịch sử, một sự kiện, hoặc một khía cạnh nào đó của cuộc đời. Sự phát triển của hồi ký Việt Nam đương đại gắn liền với nhu cầu tìm hiểu sự thật, giải mã lịch sử và thể hiện bản sắc cá nhân sau những biến động lớn của đất nước. Thể loại này không chỉ thu hút các nhà văn chuyên nghiệp mà còn cả những người thuộc nhiều tầng lớp xã hội, từ tướng lĩnh, chính trị gia đến trí thức, văn nghệ sĩ và cả những người dân bình thường. Điều này tạo nên sự đa dạng và phong phú cho văn học hồi ký Việt Nam đương đại. Theo thống kê từ Thư viện Quốc gia, số lượng hồi ký xuất bản tăng vọt sau năm 1986, cho thấy sự quan tâm đặc biệt của công chúng đối với thể loại này.

1.1. Khái Niệm Hồi Ký và Vị Trí Trong Văn Học Việt Nam

Hồi ký là một thể loại văn học thuộc nhóm ký, ghi lại những ký ức chủ quan của tác giả về những sự kiện, con người, hoặc giai đoạn lịch sử mà họ đã trải qua. Nó khác với tự truyện ở chỗ không nhất thiết phải kể lại toàn bộ cuộc đời mà chỉ tập trung vào một hoặc một vài khía cạnh đáng nhớ. Trong văn học Việt Nam, hồi ký đóng vai trò quan trọng trong việc lưu giữ và truyền tải những kinh nghiệm cá nhân, đồng thời góp phần tái hiện bức tranh lịch sử một cách sống động và chân thực.

1.2. Bối Cảnh Lịch Sử Xã Hội Ảnh Hưởng Đến Sự Phát Triển

Sau năm 1975, Việt Nam trải qua nhiều thay đổi về chính trị, kinh tế, và xã hội. Những biến động này đã tạo ra nhu cầu lớn trong xã hội về việc nhìn lại quá khứ, đánh giá lại các giá trị, và tìm kiếm sự thật. Hồi ký trở thành một phương tiện để những người từng trải chia sẻ ký ức của mình, bày tỏ quan điểm cá nhân, và góp phần vào việc xây dựng một bức tranh lịch sử đa chiều. Sự cởi mở của xã hội trong thời kỳ đổi mới cũng tạo điều kiện thuận lợi cho sự phát triển của thể loại này.

II. Thách Thức Nghiên Cứu Ranh Giới Thể Loại và Tính Chân Thực

Việc nghiên cứu hồi ký gặp nhiều thách thức do ranh giới thể loại không rõ ràng. Sự giao thoa giữa hồi ký với tự truyện, bút ký, và tiểu thuyết khiến việc phân loại và xác định đặc trưng trở nên phức tạp. Một vấn đề khác là tính chân thực của hồi ký. Do dựa trên ký ức cá nhân, hồi ký mang tính chủ quan và có thể bị ảnh hưởng bởi cảm xúc, quan điểm cá nhân, hoặc thậm chí là sự quên lãng. Điều này đặt ra câu hỏi về mức độ tin cậy của thông tin được trình bày trong hồi ký, cũng như vai trò của hư cấu và tưởng tượng trong quá trình tái hiện quá khứ. Vì vậy, cần có phương pháp tiếp cận phù hợp để đánh giá một cách khách quan và toàn diện hồi ký Việt Nam sau 1975.

2.1. Sự Giao Thoa Thể Loại Hồi Ký Tự Truyện Bút Ký và Tiểu Thuyết

Hồi ký thường bị nhầm lẫn với tự truyện, bút ký và tiểu thuyết do có nhiều điểm tương đồng về hình thức và nội dung. Tuy nhiên, mỗi thể loại lại có những đặc trưng riêng. Tự truyện kể lại toàn bộ cuộc đời của tác giả, bút ký tập trung vào những quan sát và ghi chép về cuộc sống, trong khi tiểu thuyết là tác phẩm hư cấu. Hồi ký, mặc dù dựa trên ký ức, nhưng vẫn có thể sử dụng các yếu tố hư cấu để tăng tính hấp dẫn và truyền tải thông điệp.

2.2. Vấn Đề Tính Chân Thực và Vai Trò Của Hư Cấu Trong Hồi Ký

Tính chân thực là một vấn đề then chốt trong hồi ký. Do dựa trên ký ức cá nhân, hồi ký không thể tránh khỏi sự chủ quan và sai sót. Tuy nhiên, điều quan trọng là tác giả phải cố gắng tái hiện sự thật một cách trung thực nhất, đồng thời thể hiện rõ quan điểm và cảm xúc cá nhân. Vai trò của hư cấu trong hồi ký là một vấn đề gây tranh cãi. Một số ý kiến cho rằng hư cấu làm giảm tính chân thực, trong khi những người khác cho rằng nó giúp tác phẩm trở nên sinh động và hấp dẫn hơn.

III. Phương Pháp Phân Tích Hồi Ký Tiếp Cận Lịch Sử Xã Hội Thi Pháp

Để phân tích hồi ký Việt Nam sau 1975 một cách toàn diện, cần kết hợp nhiều phương pháp tiếp cận khác nhau. Phương pháp lịch sử - xã hội giúp đặt tác phẩm trong bối cảnh lịch sử cụ thể, từ đó hiểu rõ hơn về những yếu tố ảnh hưởng đến nội dung và hình thức của hồi ký. Phương pháp tiếp cận liên ngành, kết hợp với lý thuyết diễn ngôn và tâm lý học sáng tạo, giúp phân tích quá trình tái hiện sự thật và vai trò của ký ức. Phương pháp thi pháp học tập trung vào các yếu tố nghệ thuật như cấu trúc, ngôn ngữ, và giọng điệu. Cuối cùng, phương pháp phê bình tiểu sử giúp hiểu rõ hơn về quan điểm và động cơ của tác giả.

3.1. Phương Pháp Lịch Sử Xã Hội Bối Cảnh và Ảnh Hưởng đến Tác Phẩm

Phương pháp lịch sử - xã hội là một công cụ quan trọng để phân tích hồi ký. Nó giúp người nghiên cứu hiểu rõ hơn về bối cảnh lịch sử, xã hội, và văn hóa mà tác phẩm ra đời. Bằng cách đặt hồi ký trong bối cảnh cụ thể, người nghiên cứu có thể xác định những yếu tố nào đã ảnh hưởng đến nội dung, hình thức, và thông điệp của tác phẩm. Điều này đặc biệt quan trọng đối với hồi ký Việt Nam sau 1975, vì giai đoạn này có nhiều biến động lớn.

3.2. Tiếp Cận Liên Ngành Lý Thuyết Diễn Ngôn và Tâm Lý Học Sáng Tạo

Việc kết hợp lý thuyết diễn ngôn và tâm lý học sáng tạo giúp phân tích hồi ký một cách sâu sắc hơn. Lý thuyết diễn ngôn giúp hiểu rõ hơn về quá trình tái hiện sự thật trong hồi ký, trong khi tâm lý học sáng tạo giúp phân tích vai trò của ký ức, tưởng tượng, và cảm xúc. Bằng cách kết hợp hai lĩnh vực này, người nghiên cứu có thể khám phá những khía cạnh ẩn sâu trong tác phẩm.

IV. Đặc Trưng Nổi Bật Của Hồi Ký Việt Nam Ký Ức Sự Thật Cá Nhân

Hồi ký Việt Nam sau 1975 có những đặc trưng nổi bật. Thứ nhất, ký ức đóng vai trò trung tâm, là nguồn cảm hứng và chất liệu chính cho tác phẩm. Thứ hai, sự thật được tái hiện một cách chủ quan, thông qua lăng kính cá nhân của tác giả. Thứ ba, cái tôi cá nhân được thể hiện rõ nét, với những cảm xúc, suy tư, và quan điểm riêng. Ngoài ra, hồi ký còn thể hiện sự giao thoa thể loại, kết hợp các yếu tố trữ tình, tự sự, và triết luận. Những đặc trưng này tạo nên sức hấp dẫn và giá trị riêng của thể loại hồi ký trong văn học Việt Nam đương đại.

4.1. Vai Trò Của Ký Ức Cá Nhân Trong Tái Hiện Quá Khứ

Ký ức là yếu tố quan trọng nhất trong hồi ký. Nó là nguồn gốc của mọi câu chuyện và là cơ sở để tác giả tái hiện quá khứ. Tuy nhiên, ký ức không phải lúc nào cũng hoàn hảo. Nó có thể bị méo mó, quên lãng, hoặc bị ảnh hưởng bởi cảm xúc. Vì vậy, tác giả cần phải cẩn trọng trong việc sử dụng ký ức và cố gắng kiểm chứng thông tin từ nhiều nguồn khác nhau.

4.2. Sự Thể Hiện Cái Tôi Cá Nhân và Quan Điểm Chủ Quan

Hồi ký là nơi để tác giả thể hiện cái tôi cá nhân và quan điểm chủ quan về cuộc sống, con người, và lịch sử. Thông qua hồi ký, tác giả có thể chia sẻ những trải nghiệm riêng, bày tỏ những suy tư sâu sắc, và đưa ra những đánh giá cá nhân. Sự thể hiện cái tôi cá nhân là một trong những yếu tố quan trọng tạo nên sự hấp dẫn và độc đáo của hồi ký.

V. Ảnh Hưởng Của Hồi Ký Đến Văn Học Lưu Giữ Lịch Sử và Văn Hóa

Hồi ký có ảnh hưởng lớn đến văn học Việt Nam. Nó góp phần lưu giữ lịch sử và văn hóa dân tộc, tái hiện những giai đoạn quan trọng trong quá khứ, và phản ánh những biến đổi xã hội. Hồi ký cũng là một nguồn tư liệu quý giá cho các nhà nghiên cứu lịch sử, văn hóa, và xã hội học. Ngoài ra, hồi ký còn giúp người đọc hiểu rõ hơn về con người, về những giá trị sống, và về ý nghĩa của cuộc đời. Sự thành công của thể loại hồi ký đã khuyến khích nhiều người viết chia sẻ ký ức của mình, tạo nên một dòng chảy văn học phong phú và đa dạng.

5.1. Hồi Ký Như Một Nguồn Tư Liệu Lịch Sử Và Văn Hóa

Hồi ký là một nguồn tư liệu quý giá cho các nhà nghiên cứu lịch sử và văn hóa. Nó cung cấp những thông tin chi tiết về cuộc sống, con người, và sự kiện trong quá khứ. Tuy nhiên, cần lưu ý rằng hồi ký mang tính chủ quan và có thể bị ảnh hưởng bởi cảm xúc và quan điểm cá nhân. Vì vậy, cần phải sử dụng hồi ký một cách cẩn trọng và so sánh với các nguồn tư liệu khác.

5.2. Tác Động Đến Các Thể Loại Văn Học Khác và Độc Giả

Hồi ký có tác động đến các thể loại văn học khác, đặc biệt là tiểu thuyết và truyện ngắn. Nhiều nhà văn đã sử dụng ký ức và trải nghiệm cá nhân để viết nên những tác phẩm hư cấu đầy sức sống. Hồi ký cũng có tác động lớn đến độc giả, giúp họ hiểu rõ hơn về lịch sử, văn hóa, và con người. Sự thành công của hồi ký đã khuyến khích nhiều người đọc tìm đến thể loại này và khám phá những câu chuyện thú vị.

VI. Triển Vọng Phát Triển Của Thể Loại Hồi Ký Trong Văn Học Việt Nam

Thể loại hồi ký có triển vọng phát triển lớn trong văn học Việt Nam. Nhu cầu tìm hiểu lịch sử và thể hiện bản sắc cá nhân ngày càng tăng, tạo điều kiện thuận lợi cho sự ra đời của nhiều tác phẩm hồi ký chất lượng. Sự phát triển của công nghệ thông tin cũng giúp hồi ký tiếp cận được với đông đảo độc giả. Tuy nhiên, để hồi ký phát triển bền vững, cần nâng cao chất lượng sáng tác, khuyến khích các nhà văn trẻ tham gia, và phát triển các phương pháp nghiên cứu phù hợp.

6.1. Cơ Hội và Thách Thức Trong Bối Cảnh Hiện Đại

Hồi ký có nhiều cơ hội phát triển trong bối cảnh hiện đại. Sự quan tâm của công chúng đối với lịch sử và bản sắc cá nhân, sự phát triển của công nghệ thông tin, và sự cởi mở của xã hội là những yếu tố thuận lợi. Tuy nhiên, hồi ký cũng đối mặt với nhiều thách thức, như sự cạnh tranh từ các thể loại văn học khác, vấn đề tính chân thực, và nguy cơ lạm dụng.

6.2. Định Hướng Phát Triển và Nâng Cao Chất Lượng Sáng Tác

Để hồi ký phát triển bền vững, cần có những định hướng rõ ràng. Cần khuyến khích các nhà văn trẻ tham gia sáng tác, nâng cao chất lượng sáng tác, và phát triển các phương pháp nghiên cứu phù hợp. Ngoài ra, cần tăng cường quảng bá hồi ký đến với công chúng và tạo điều kiện cho các tác phẩm hồi ký được dịch ra nhiều thứ tiếng.

Trích đoạn nội dung tài liệu

đặt vấn đề nhìn nhận ký như một loại hình diễn ngôn, giải quyết một loạt vấn đề của thể loại dưới góc nhìn mới. Tất nhiên, chúng tôi không đồng ý với tác giả khi coi ký là một “loại hình” (đứng từ góc độ lý luận, ký chỉ nên được xem xét với tư cách một thể loại, đồng đẳng với các thể loại khác như thơ, truyện, tiểu thuyết,…) nhưng chúng tôi khá tán thành với cách tác giả bóc tách đặc trưng của ký. Trên quan điểm của lý thuyết diễn ngôn, người viết đã phân tích giá trị của các tác phẩm ký qua các “mã” từ mã thể loại đến mã tư tưởng hệ. Hướng nghiên cứu này gợi mở cho chúng tôi thêm một cách tiếp cận mới về đặc trưng thể loại của ký.

Có thể nói, đặc trưng của ký không chỉ dừng lại ở đặc điểm viết về người thật việc thật hay có sử dụng hư cấu hay không mà “phải là loại văn xuôi tự sự trần thuật những người thật việc thật với những đặc điểm riêng biệt trong mức độ và tính chất hư cấu, trong vai trò của người trần thuật cùng mối liên hệ giữa nó với đặc điểm của kết cấu và cốt truyện… thì mới làm nên đặc trưng của ký” [148, 280]. Bản thân tác giả Tô Hoài cũng nhận xét: “Thể truyện đòi hỏi sáng tạo trên cơ sở tổng hợp thực tế. Thể ký cần tổng hợp thực tế rồi sáng tạo thông qua những điều mắt thấy tai nghe. Những đặc điểm có tính chất quy định thể loại ấy không hạn chế sự sáng tạo.

Hạn chế hay không chỉ do tư tưởng, vốn sống và sở trường, tài năng mọi mặt của người viết mà thôi” [63, 22]. Ký, trong bản chất thể loại, đã luôn dung nạp những sự sáng tạo, hư cấu của chủ thể trần thuật ở một giới hạn nhất định.loai 11 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Tóm lại, chúng tôi cho rằng ký là một thể loại văn học nằm trong loại hình văn xuôi tự sự mang những đặc trưng nổi bật như sau: - Tính chất nổi trội của ký là tính tự sự nhưng bên cạnh đó, tùy thuộc vào đặc trưng của các tiểu loại/ thể tài, ký hoàn toàn có thể dung nạp tính chất trữ tình, chính luận. Những yếu tố này chính là những suy nghĩ, cảm xúc thật của người viết xuất phát từ quá trình tiếp xúc, cảm thụ những sự kiện có thật nên trong ký luôn có sự kết hợp giữa tính khách quan và tính chủ quan. - Khác với nhân vật trong các tác phẩm truyện hay tiểu thuyết thường là một nhân vật được làm mới hoàn toàn thì nhân vật của ký là do nhà văn tái tạo theo nguyên hình một con người có thật.

Trong ký, sự trung thực đến mức tối đa với người thật việc thật là một tính tất yếu, một nguyên tắc. Tuy nhiên, giữa những tư liệu bề bộn của đời sống, người viết ký luôn phải biết chọn lọc các chi tiết sinh động và tiêu biểu nhất để tái tạo thành các hình tượng nghệ thuật điển hình. Nhà văn không đưa hết mọi chi tiết vào tác phẩm nhưng chi tiết nào đã được chọn đưa vào tác phẩm thì phải đảm bảo độ chính xác cao. - Phương pháp sáng tạo nghệ thuật và khái quát hiện thực của ký không phải là “ghép những hiện tượng thuộc nhiều người, nhiều việc vào một nhân vật, một hoàn cảnh, mà là phương pháp đúc những hiện tượng thuộc riêng một người thật, việc thật thành một nhân vật, một hoàn cảnh trung thực đến mức tối đa với người thật, việc thật nhà văn đã chọn” [115, 564].

Trên cơ sở tôn trọng sự thật đến mức tối đa, không bịa đặt, không bóp méo sự thật, ký có thể sử dụng linh hoạt các phong cách và bút pháp khác nhau. Phân loại ký Đặt ký trong dòng chảy lịch đại, các nhà nghiên cứu nước ta chia ký thành hai giai đoạn: ký cổ điển và ký hiện đại. Sự phân chia này không chỉ dựa vào thời gian xuất hiện mà chủ ý nhấn mạnh đến đặc trưng nổi (LUAN.loai 12 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] trội của các tiểu loại ký qua các thời kỳ. Ký cổ điển thiên về ghi chuyện, kể việc, các thủ pháp tạo lập văn bản khá đơn giản và thống nhất.

Ký hiện đại là những tác phẩm nghệ thuật phản ánh và tái hiện cuộc sống bằng những hình vẻ đa dạng và phong phú. Với ký cổ điển, các tác giả Trần Thị Kim Anh và Hoàng Hồng Cẩm trong cuốn Các thể văn chữ Hán Việt Nam chỉ ra “Trước thế kỷ XV, dường như chỉ bắt gặp những đoạn văn ngắn mang dáng dấp của ký trong sử thi và văn bia, văn tự bạt, những tác phẩm ký hoàn chỉnh chỉ thực sự xuất hiện từ thế kỷ XV trở về sau” [3, 104]. Đồng thời, căn cứ theo nội dung và đặc điểm của các bài ký, các nhà nghiên cứu cũng đề xuất phân chia thành 5 tiểu loại chính là truyện ký nhân vật, ký đình đài danh thắng, du ký, ký sự, tạp ký. Trong khi đó, tác giả Trần Đình Sử cho rằng ký cổ điển chủ yếu bao gồm hai loại là tạp ký và ký sự.

Tạp ký là “ghi lại những điều mắt thấy tai nghe”, “loại ghi chép có tính chất lịch sử về sông núi, đền chùa, phương vực, phẩm vật, chuyện lạ…” [147, 328]. Với ký hiện đại, có nhiều cách phân chia được đề xuất. Trong cuốn Lý luận văn học (tập 2) do Trần Đình Sử chủ biên, các tác giả đã phân chia ký thành các thể: phóng sự với đặc trưng nổi bật là ghi chép “những sự thật xác thực, dồi dào và nóng hổi”, có màu sắc chính luận; bút ký thể hiện trực tiếp khuynh hướng cảm nghĩ của tác giả, do đó mang màu sắc trữ tình, ký sự ghi chép hoàn chỉnh một sự kiện, phong trào, giai đoạn; hồi ký có đặc trưng là chủ thể trần thuật phải là người trong cuộc, kể lại những sự việc trong quá khứ. Tác giả Hà Minh Đức trong công trình Ký viết về chiến tranh cách mạng và xây dựng chủ nghĩa xã hội đề nghị phân chia ký thành 3 nhóm cơ bản dựa vào phương thức phản ánh đặc thù, đó là: ký tự sự, ký trữ tình và ký chính luận.

Ký tự sự bao gồm phóng sự, ký sự, du ký, hồi ký… với đặc tính nổi bật nhất là “tính chất mẫn cảm và năng động trong việc phản ánh người thật việc thật, phản ánh sự kiện đang trên dòng vận động” [41, 64]. Ký trữ tình bao gồm hệ thống thể loại (LUAN.loai 13 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] tiêu biểu như nhật ký, bút ký, tùy bút…,“tuy vận dụng nhiều yếu tố trữ tình nhưng cơ sở của những cảm xúc suy nghĩ này vẫn phải dựa vào người thật việc thật trong đời sống” [41, 65]. Ký chính luận gồm các thể loại như bút ký chính luận, tạp văn, tiểu phẩm… “kết hợp tư duy hình tượng và tư duy của hoạt động báo chí chính luận” [41, 65]. Những cách phân loại trên khá hợp lý và tất nhiên mọi sự phân chia đều chỉ là tương đối.

Tuy có sự khác biệt đôi chút về cơ sở, tiêu chí phân loại nhưng nhìn chung các nhà nghiên cứu đều thống nhất về tên gọi và đặc trưng của các thể loại thuộc ký. Trên cơ sở những lý thuyết khái quát này, chúng ta có thể vận dụng để phân tích và thẩm định những tác phẩm hồi ký theo đúng định hướng thể loại. Quan niệm về hồi ký 1. Khái niệm hồi ký Hồi ký là một trong những thể ký tự sự điển hình, vừa mang đầy đủ những đặc trưng cơ bản của thể loại, vừa có những nét khu biệt riêng, không trộn lẫn.

Trong tiếng Anh, thể loại này có tên gọi là “memoir” (tiếng Pháp là “mémoire”) và được từ điển Wikipedia định nghĩa như sau: Mỗi tác phẩm hồi ký là tập hợp những ký ức cá nhân về những khoảnh khắc hay sự kiện, cả những điều công khai hoặc mang tính chất riêng tư đã diễn ra trong cuộc sống của đối tượng đó. Hồi ký từng được định nghĩa là một dạng của tiểu sử, lý lịch hoặc tự truyện từ cuối thế kỷ XX nhưng thực chất những thể loại này có sự khác biệt về cấu trúc, thể hiện chủ yếu ở tiêu điểm trần thuật. Tự truyện kể câu chuyện về cuộc đời trong khi đó hồi ký thường kể một câu chuyện rút ra từ đời sống. Có thể thấy, ban đầu, hồi ký chưa được định dạng như một thể loại độc lập.

Hồi ký trên thế giới đã từng được xếp vào dạng tự truyện hoặc tiểu sử, còn ở Việt Nam thì từng được định danh là một biến thể của bút ký như trong bài nghiên cứu sau của Nam Mộc: “Bút ký lại có nhiều thứ: có bút ký phản ánh những người, việc và cảm nghĩ đang diễn ra từng (LUAN.loai 14 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] ngày theo một thứ tự thời gian (nhật ký), có thứ phản ánh người, việc và cảm nghĩ diễn biến trong không gian theo bước đi của nhà văn (du ký); có thứ bút ký phản ánh những hiện tượng đã qua theo trí nhớ của nhà văn (hồi ký). Ở ta có một loại hồi ký đặc biệt do người trong cuộc hoặc người chứng kiến kể lại cho nhà văn ghi mà có đồng chí gọi là “loại ghi chép” hoặc “truyện ghi” [115, 549]. Trong cuốn “Viết hồi ký” xuất bản năm 1961, nhiều nhà nghiên cứu cũng khẳng định: “Theo một số tài liệu giáo khoa thì hồi ký nằm trong thể chung của bút ký, nhằm ghi chép lại những sự kiện đã xảy ra trong đời sống tương đối lâu. Thể “ký” nằm trong một loại được gọi chung là tản văn có đặc điểm không xây dựng hình tượng văn học bằng hư cấu.

Người viết chỉ chọn lọc, cắt xếp lại một số chi tiết của sự việc…” [126, 11]. Sự sắp xếp và định danh như trên có nhiều điểm bất cập bởi giữa bút ký và hồi ký có sự phân biệt khá rõ về đặc trưng thể loại và cách tiếp cận, phản ánh hiện thực. Các nhà nghiên cứu sau này đã đưa ra những định nghĩa phù hợp hơn, trả lại cho hồi ký vị trí xứng đáng trong hệ thống thể loại của ký. Theo nhà nghiên cứu Hà Minh Đức: “Hồi ký là những trang ghi chép dựa trên sự hồi tưởng lại những sự việc đã lùi vào quá khứ.

Viết hồi ký là nhằm đáp ứng những yêu cầu của hiện tại bằng câu chuyện kể lại về người thật việc thật ngày hôm qua, do chính người kể chứng kiến hoặc tham gia vào sự việc. Viết hồi ký không riêng là công việc của hoạt động văn học.