I. Tổng quan luận án hoàn thiện kế toán quản trị chi phí xây dựng
Trong bối cảnh ngành xây dựng ngày càng cạnh tranh, việc kiểm soát chi phí và tối ưu hóa hiệu quả hoạt động trở thành yếu tố sống còn. Luận án tiến sĩ kế toán với chủ đề “Hoàn thiện tổ chức kế toán quản trị chi phí tại các doanh nghiệp xây dựng thuộc Tổng công ty Thăng Long - CTCP” ra đời nhằm giải quyết bài toán này. Công trình nghiên cứu này không chỉ hệ thống hóa cơ sở lý luận kế toán quản trị chi phí mà còn đi sâu phân tích thực trạng, từ đó đề xuất các giải pháp mang tính ứng dụng cao. Mục tiêu cốt lõi của luận án là xây dựng một mô hình kế toán quản trị chi phí khoa học, phù hợp với đặc điểm ngành xây dựng ảnh hưởng kế toán, giúp các nhà quản trị tại Tổng công ty Thăng Long - CTCP có đủ thông tin tin cậy để ra quyết định kinh doanh. Thông qua việc phân tích các yếu tố như giá thành sản phẩm xây lắp và quy trình thi công, luận án nhấn mạnh vai trò của kế toán quản trị chi phí như một công cụ quản lý chiến lược. Việc tổ chức công tác kế toán hiệu quả không chỉ giúp kiểm soát chi phí xây dựng mà còn là nền tảng để nâng cao năng lực cạnh tranh, đảm bảo sự phát triển bền vững cho các doanh nghiệp xây lắp trong môi trường kinh tế hội nhập.
1.1. Tính cấp thiết của việc hoàn thiện tổ chức công tác kế toán
Sự phát triển của kinh tế thị trường đặt ra yêu cầu cấp thiết về việc nâng cao chất lượng quản lý trong các doanh nghiệp xây lắp. Luận án chỉ rõ, tình trạng hoạt động kém hiệu quả, thất thoát, lãng phí trong thi công vẫn còn phổ biến. Để đứng vững, doanh nghiệp phải nâng cao chất lượng và hạ giá thành công trình. Muốn vậy, việc tổ chức công tác kế toán một cách khoa học, đặc biệt là kế toán quản trị chi phí (KTQT CP), đóng vai trò then chốt. Thông tin chi phí chính xác là cơ sở để nhà quản trị đánh giá việc thực hiện dự toán, định mức, và đưa ra các quyết định điều hành phù hợp. Do đó, việc hoàn thiện tổ chức kế toán quản trị chi phí không chỉ là yêu cầu nội tại của doanh nghiệp mà còn có ý nghĩa kinh tế - xã hội to lớn.
1.2. Mục tiêu và phạm vi nghiên cứu của luận án tiến sĩ kế toán
Luận án tập trung vào ba mục tiêu chính: (1) Hệ thống hóa và phát triển lý luận về tổ chức kế toán quản trị chi phí trong doanh nghiệp. (2) Phân tích, đánh giá thực trạng công tác này tại 07 doanh nghiệp xây dựng thuộc Tổng công ty Thăng Long - CTCP. (3) Đề xuất các giải pháp hoàn thiện KTQT chi phí nhằm cung cấp hệ thống thông tin phục vụ quản trị hiệu quả. Phạm vi nghiên cứu của đề tài tập trung vào hoạt động sản xuất kinh doanh xây lắp các công trình dân dụng, qua đó xây dựng một mô hình ứng dụng thực tiễn, có khả năng nhân rộng cho các doanh nghiệp xây dựng khác có điều kiện tương tự.
II. Những thách thức kiểm soát chi phí tại doanh nghiệp xây dựng
Qua khảo sát thực tế tại các doanh nghiệp xây dựng thuộc Tổng công ty Thăng Long - CTCP, luận án đã chỉ ra nhiều tồn tại và thách thức trong công tác kiểm soát chi phí xây dựng. Một trong những vấn đề nổi cộm là hệ thống định mức và dự toán chi phí còn nhiều bất cập. Mặc dù các doanh nghiệp tuân thủ quy định của Nhà nước, việc lập dự toán vẫn mang tính hình thức, chưa bám sát biến động giá thị trường và chưa có sự tham gia hiệu quả của bộ phận kế toán. Bên cạnh đó, việc phân tích chi phí còn hạn chế, chủ yếu dừng lại ở cách phân loại theo khoản mục truyền thống, chưa vận dụng phân loại chi phí thành biến phí và định phí. Điều này làm giảm hiệu quả của việc phân tích mối quan hệ chi phí - sản lượng - lợi nhuận (CVP). Công tác tính giá thành sản phẩm xây lắp cũng gặp khó khăn do việc phân bổ chi phí chung còn tùy tiện, chưa có tiêu thức khoa học, dẫn đến thông tin giá thành thiếu chính xác. Cuối cùng, hệ thống thông tin kế toán quản trị chưa được xây dựng một cách bài bản, các báo cáo chủ yếu phục vụ kế toán tài chính, thiếu các báo cáo phân tích và dự báo chuyên sâu cho nhà quản trị.
2.1. Hạn chế trong hệ thống định mức và dự toán chi phí dự án
Thực trạng cho thấy công tác lập dự toán chi phí dự án xây dựng tại các doanh nghiệp còn mang tính đối phó. Các doanh nghiệp mới chỉ xây dựng dự toán chi phí thi công phục vụ đấu thầu mà chưa thiết lập một hệ thống dự toán ngân sách tổng thể. Theo luận án, "hệ thống định mức và dự toán chưa đầy đủ và đồng bộ", đặc biệt là chưa xây dựng được hệ thống định mức chi phí tiêu chuẩn hoàn thiện về lượng và đơn giá. Việc xác định khối lượng xây dựng (đo bóc) còn phụ thuộc nhiều vào yếu tố chủ quan, dẫn đến sai số cao, ảnh hưởng trực tiếp đến hiệu quả đầu tư.
2.2. Bất cập trong việc phân loại và tập hợp chi phí sản xuất
Các doanh nghiệp chủ yếu phân loại chi phí theo khoản mục (nguyên vật liệu trực tiếp, nhân công trực tiếp, sản xuất chung) để phục vụ kế toán tài chính. Luận án chỉ ra rằng, "các doanh nghiệp chưa vận dụng tiêu thức phân loại chi phí thành biến phí và định phí". Việc thiếu sự phân loại này đã cản trở việc áp dụng các công cụ quản trị hiện đại như phân tích CVP. Hơn nữa, việc phân bổ chi phí sản xuất chung và chi phí sử dụng máy thi công cho từng công trình thường dựa trên các tiêu thức không còn phù hợp (như chi phí nhân công trực tiếp), làm sai lệch thông tin giá thành sản phẩm xây lắp.
2.3. Thiếu sót của hệ thống báo cáo kế toán quản trị nội bộ
Hệ thống báo cáo tại các đơn vị khảo sát chủ yếu là các báo cáo tài chính bắt buộc. Luận án nhận định: "Chưa có DN nào thiết lập được hệ thống báo cáo định hướng hoạt động sản xuất kinh doanh, kết quả thực hiện, và báo cáo phân tích biến động". Các báo cáo quản trị chi phí nếu có cũng rất sơ sài, chưa cung cấp thông tin hữu ích, kịp thời cho việc ra quyết định. Việc thiếu một hệ thống báo cáo quản trị chuyên nghiệp làm hạn chế khả năng kiểm soát và đánh giá hiệu quả hoạt động của các cấp quản lý.
III. Cách hoàn thiện hệ thống định mức và dự toán chi phí xây dựng
Để giải quyết những hạn chế trong thực trạng, luận án đề xuất nhóm giải pháp hoàn thiện KTQT chi phí tập trung vào nền tảng là định mức và dự toán. Giải pháp trọng tâm là xây dựng lại hệ thống định mức chi phí trong xây dựng theo hướng khoa học và cập nhật. Các định mức này phải phản ánh đúng hao phí cần thiết về vật liệu, nhân công và máy thi công, phù hợp với công nghệ và điều kiện thi công thực tế. Thay vì chỉ dựa vào định mức nhà nước, doanh nghiệp cần chủ động điều chỉnh, bổ sung để tạo ra bộ định mức mang tính “trung bình tiên tiến”. Bên cạnh đó, cần hoàn thiện quy trình lập dự toán chi phí dự án xây dựng. Luận án đề xuất áp dụng phương pháp lập dự toán linh hoạt, kết hợp cả phương pháp “tính xuôi” (truyền thống) và “tính ngược”. Phương pháp tính ngược, dựa trên khả năng bù đắp định phí, giúp nhà quản trị đưa ra giá dự thầu cạnh tranh hơn. Việc này đòi hỏi phải có sự phân loại chi phí thành biến phí và định phí một cách rõ ràng, đây là bước đi nền tảng để triển khai các công cụ kế toán quản trị chi phí hiện đại, nâng cao hiệu quả kiểm soát chi phí xây dựng.
3.1. Cải tiến phương pháp phân loại chi phí theo cách ứng xử
Một trong những giải pháp nền tảng được luận án nhấn mạnh là phải hoàn thiện việc phân loại chi phí theo cách ứng xử (biến phí, định phí, chi phí hỗn hợp). Đây là yêu cầu tiên quyết để thực hiện phân tích C-V-P và lập dự toán linh hoạt. Luận án đề xuất một phương hướng cụ thể để phân loại các khoản mục chi phí đặc thù của ngành xây dựng như chi phí nhân công, chi phí sử dụng máy thi công, chi phí sản xuất chung vào các nhóm biến phí và định phí. Ví dụ, chi phí nhân công trực tiếp chủ yếu là biến phí, nhưng các khoản trích theo lương lại mang tính định phí. Việc phân tách này giúp nhận diện chính xác cấu trúc chi phí của doanh nghiệp.
3.2. Áp dụng phương pháp lập dự toán ngân sách linh hoạt
Thay vì chỉ lập dự toán tĩnh cho một mức hoạt động, doanh nghiệp cần xây dựng hệ thống dự toán chi phí dự án xây dựng linh hoạt. Luận án đề xuất một quy trình lập ngân sách theo nhiều giai đoạn, từ xây dựng ý tưởng đến khi kết thúc dự án, với độ chính xác tăng dần. Đặc biệt, việc áp dụng phương pháp “tính ngược” (phân tích số dư đảm phí) cho phép doanh nghiệp xác định giá dự thầu một cách chiến lược, đảm bảo khả năng cạnh tranh mà vẫn kiểm soát được mục tiêu lợi nhuận.
IV. Bí quyết tổ chức mô hình kế toán quản trị chi phí hiệu quả
Bên cạnh việc cải tiến các công cụ kỹ thuật, luận án cũng đề xuất các giải pháp mang tính cấu trúc nhằm hoàn thiện tổ chức kế toán quản trị chi phí. Một trong những bí quyết quan trọng là xây dựng mô hình kế toán quản trị chi phí phù hợp với điều kiện của Tổng công ty Thăng Long - CTCP. Mô hình được đề xuất là mô hình kết hợp, trong đó kế toán quản trị và kế toán tài chính lồng ghép trong cùng một bộ máy nhưng có sự phân định rõ ràng về chức năng. Giải pháp này vừa tiết kiệm chi phí, vừa tận dụng được nguồn nhân lực hiện có. Một giải pháp đột phá khác là tổ chức kế toán trách nhiệm, phân chia doanh nghiệp thành các trung tâm trách nhiệm (trung tâm chi phí, trung tâm lợi nhuận, trung tâm đầu tư). Cách làm này gắn liền trách nhiệm quản lý chi phí, doanh thu với từng cấp quản lý cụ thể, từ đội trưởng đội thi công đến giám đốc đơn vị. Để vận hành hiệu quả, cần thiết lập một hệ thống thông tin kế toán quản trị đồng bộ, với các báo cáo quản trị chi phí được thiết kế riêng cho từng trung tâm, giúp đánh giá thành quả và đưa ra các quyết định điều hành xác đáng.
4.1. Xây dựng mô hình tổ chức bộ máy kế toán quản trị kết hợp
Luận án đề xuất áp dụng mô hình tổ chức bộ máy kế toán kết hợp cho các doanh nghiệp xây dựng. Theo mô hình này, nhân viên kế toán sẽ đảm nhiệm đồng thời công việc của kế toán tài chính và cung cấp thông tin cho kế toán quản trị. Ví dụ, bộ phận kế toán chi phí và giá thành không chỉ tập hợp chi phí để lập báo cáo tài chính mà còn phải phân loại chi phí, lập dự toán, và phân tích chi phí cho nhà quản trị. Mô hình này đòi hỏi sự phân công nhiệm vụ rõ ràng và nâng cao năng lực cho đội ngũ kế toán, đảm bảo thông tin được xử lý hiệu quả cho cả hai mục đích.
4.2. Triển khai hệ thống kế toán trách nhiệm theo từng cấp quản lý
Việc tổ chức kế toán trách nhiệm là một giải pháp chiến lược. Luận án đề xuất cấu trúc các trung tâm trách nhiệm như sau: các đội thi công là trung tâm chi phí; các công ty thành viên là trung tâm lợi nhuận; và toàn Tổng công ty Thăng Long - CTCP là một trung tâm đầu tư. Mỗi trung tâm sẽ có hệ thống chỉ tiêu và báo cáo đánh giá riêng. Ví dụ, trung tâm chi phí được đánh giá dựa trên chênh lệch giữa chi phí thực tế và dự toán, trong khi trung tâm đầu tư được đánh giá qua chỉ tiêu ROI (Tỷ suất lợi nhuận trên vốn đầu tư). Đây là kinh nghiệm kiểm soát chi phí hiệu quả, giúp phân quyền và nâng cao trách nhiệm quản lý.
4.3. Hoàn thiện hệ thống báo cáo quản trị chi phí nội bộ
Để hỗ trợ kế toán trách nhiệm, cần một hệ thống báo cáo quản trị chi phí hoàn chỉnh. Luận án đề xuất xây dựng ba loại báo cáo chính: (1) Báo cáo định hướng (dự toán) cho từng trung tâm; (2) Báo cáo kết quả thực hiện; (3) Báo cáo phân tích biến động và nguyên nhân. Các báo cáo này cần được thiết kế chi tiết, so sánh giữa số liệu thực tế và kế hoạch, từ đó giúp nhà quản trị xác định trách nhiệm và đưa ra hành động khắc phục kịp thời. Việc này biến hệ thống báo cáo từ công cụ đối phó thành công cụ quản trị chiến lược.
V. Case study Ứng dụng giải pháp KTQT tại Tổng Công ty Thăng Long
Nghiên cứu điển hình tại Tổng công ty Thăng Long - CTCP là trọng tâm thực tiễn của luận án. Các giải pháp hoàn thiện KTQT chi phí không chỉ dừng lại ở lý thuyết mà được cụ thể hóa để áp dụng vào mô hình hoạt động của Tổng công ty. Ví dụ, giải pháp hoàn thiện phương pháp tính giá thành sản phẩm xây lắp đề xuất áp dụng phương pháp ABC (Activity-Based Costing) cho việc phân bổ chi phí sản xuất chung. Thay vì dùng một tiêu thức duy nhất, phương pháp này nhận diện các hoạt động chính (như khởi động máy, kiểm tra chất lượng) và sử dụng các tiêu thức phân bổ phù hợp cho từng hoạt động, giúp giá thành được tính toán chính xác hơn. Luận án cũng minh họa cách áp dụng phân tích CVP cho một công trình cụ thể (cầu Yên Lệnh) để xác định điểm hòa vốn và phân tích độ nhạy lợi nhuận. Các biểu mẫu báo cáo chi phí, báo cáo trách nhiệm cũng được thiết kế chi tiết, sẵn sàng để các doanh nghiệp xây dựng trong Tổng công ty triển khai. Kết quả của nghiên cứu điển hình (case study) ngành xây dựng này cho thấy tiềm năng to lớn trong việc nâng cao hiệu quả quản trị khi áp dụng các công cụ kế toán hiện đại.
5.1. Áp dụng phương pháp ABC để phân bổ chi phí sản xuất chung
Để khắc phục nhược điểm của phương pháp phân bổ truyền thống, luận án đề xuất các doanh nghiệp nên thử nghiệm phương pháp ABC trong xây dựng. Cụ thể, thay vì phân bổ toàn bộ chi phí sản xuất chung theo chi phí nhân công, doanh nghiệp cần xác định các hoạt động chính làm phát sinh chi phí như vận hành máy, kiểm tra chất lượng, giao lệnh sản xuất... và chọn tiêu thức phân bổ riêng cho mỗi hoạt động (ví dụ: số giờ máy chạy, số lần kiểm tra). Cách tiếp cận này giúp chi phí được phân bổ chính xác hơn vào từng công trình, hạng mục, cung cấp thông tin giá thành sản phẩm xây lắp đáng tin cậy hơn cho việc định giá và đánh giá hiệu quả.
5.2. Phân tích CVP cho các quyết định kinh doanh ngắn hạn
Luận án cung cấp một ví dụ minh họa chi tiết về việc áp dụng phân tích CVP (Chi phí - Sản lượng - Lợi nhuận) cho một công trình thực tế. Bằng cách phân tách chi phí thành biến phí và định phí, nhà quản trị có thể tính toán được sản lượng hòa vốn, doanh thu hòa vốn và xác định mức lợi nhuận mục tiêu. Công cụ này đặc biệt hữu ích khi đưa ra các quyết định ngắn hạn như chấp nhận hay từ chối một đơn hàng đặc biệt, hoặc lựa chọn cơ cấu sản phẩm tối ưu để tối đa hóa lợi nhuận trong điều kiện nguồn lực giới hạn.
