Luận án tiến sĩ: Thâm nhập ngân hàng nước ngoài và cạnh tranh, hiệu quả NHTM

Luận án phân tích tác động đa chiều của thâm nhập ngân hàng nước ngoài đến môi trường cạnh tranh và hiệu quả hoạt động các ngân hàng thương mại Việt Nam.

• Tác giả: Nguyễn Thanh Phong
• Người hướng dẫn: PGS. Phạm Văn Năng
• Trường học: Trường Đại học Kinh tế Thành phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Tài chính – Ngân hàng
• Đề tài: Ảnh hưởng của thâm nhập ngân hàng nước ngoài đến cạnh tranh và hiệu quả của các ngân hàng thương mại Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Thành phố Hồ Chí Minh

Tóm tắt

I. Tổng quan về thâm nhập ngân hàng nước ngoài tại Việt Nam

Thâm nhập ngân hàng nước ngoài là quá trình các tổ chức tín dụng quốc tế mở rộng hoạt động vào thị trường tài chính nội địa. Động cơ chính bao gồm tìm kiếm thị trường mới, đa dạng hóa rủi ro và tận dụng lợi thế cạnh tranh. Tại Việt Nam, làn sóng thâm nhập diễn ra mạnh mẽ sau khi gia nhập WTO. Phương thức phổ biến là lập chi nhánh, văn phòng đại diện hoặc mua cổ phần chiến lược tại ngân hàng trong nước. Đo lường mức độ thâm nhập thường dựa trên tỷ lệ tài sản, số lượng chi nhánh hoặc vốn đầu tư của khối ngoại. Sự hiện diện này tạo ra áp lực cạnh tranh buộc các ngân hàng thương mại Việt Nam phải cải thiện năng lực quản trị và chất lượng dịch vụ. Nghiên cứu tập trung vào giai đoạn 2009-2019, giai đoạn hội nhập tài chính sâu rộng.

1.1. Khái niệm và động cơ thâm nhập

Thâm nhập ngân hàng nước ngoài chỉ việc các ngân hàng quốc tế thiết lập sự hiện diện kinh doanh tại một quốc gia khác. Động cơ bao gồm tiếp cận thị trường mới có tốc độ tăng trưởng cao, đa dạng hóa danh mục đầu tư và khai thác lợi thế về công nghệ quản lý. Lý thuyết chiết trung của Dunning giải thích động cơ qua lợi thế sở hữu, vị trí và nội tại hóa. Tại Việt Nam, tiềm năng tăng trưởng kinh tế và quá trình cổ phần hóa ngành ngân hàng là động lực thu hút mạnh mẽ.

1.2. Phương thức và đo lường thâm nhập

Phương thức thâm nhập chính gồm thành lập mới chi nhánh, mua lại và sáp nhập (M&A), hoặc góp vốn chiến lược. Việc đo lường mức độ thâm nhập được thực hiện bằng nhiều chỉ báo khác nhau. Chỉ số tổng hợp dựa trên tỷ trọng tài sản, số lượng chi nhánh, và tỷ lệ sở hữu vốn của nhà đầu tư nước ngoài so với toàn hệ thống. Nghiên cứu tại Việt Nam thường dùng dữ liệu tài chính hợp nhất để xây dựng các chỉ số này, phản ánh thực tế xâm nhập thị trường.

II. Phân tích ảnh hưởng đến cạnh tranh trong hệ thống ngân hàng

Sự thâm nhập của ngân hàng nước ngoài tác động đa chiều đến cấu trúc cạnh tranh thị trường ngân hàng nội địa. Theo lý thuyết cấu trúc ngành của Porter, mức độ tập trung thị trường là yếu tố quyết định cạnh tranh. Tuy nhiên, phương pháp tiếp cận phi cấu trúc như mô hình Panzar-Rosse đo lường cạnh tranh trực tiếp từ hành vi định giá của từng ngân hàng. Nghiên cứu chỉ ra hai luồng quan điểm trái chiều. Một số nghiên cứu cho rằng ngân hàng nước ngoài làm tăng cạnh tranh bằng cách áp dụng công nghệ mới và giảm biên lợi nhuận. Ngược lại, một số nghiên cứu tại các nền kinh tế mới nổi kết luận rằng sự hiện diện này có thể làm giảm cạnh tranh do hiệu ứng tập trung thị trường. Kết quả phụ thuộc vào phương thức thâm nhập và bối cảnh thể chế từng quốc gia.

2.1. Lý thuyết cấu trúc cạnh tranh ngành ngân hàng

Lý thuyết cấu trúc cạnh tranh ngành nhấn mạnh mối quan hệ giữa cấu trúc thị trường và hành vi cạnh tranh. Chỉ số HHI (Herfindahl-Hirschman) đo mức độ tập trung thường được sử dụng. Thị trường tập trung cao có thể dẫn đến độc quyền nhóm, giảm cạnh tranh. Ngược lại, thị trường có nhiều đối thủ cạnh tranh thường có tính cạnh tranh cao hơn. Phương pháp này đo lường cạnh tranh gián tiếp thông qua cấu trúc, không trực tiếp từ hành vi giá của ngân hàng.

2.2. Phương pháp phi cấu trúc và kết quả thực nghiệm

Phương pháp phi cấu trúc, tiêu biểu là mô hình Panzar-Rosse, đo lường cạnh tranh trực tiếp từ phản ứng của doanh thu ngân hàng đối với chi phí đầu vào. Nghiên cứu của Jeon và cộng sự (2011) áp dụng mô hình này cho các nền kinh tế mới nổi tại châu Á và Mỹ Latinh. Kết quả cho thấy thâm nhập ngân hàng nước ngoài có tác động tích cực đến cạnh tranh, khác với kết luận từ nghiên cứu sử dụng phương pháp cấu trúc. Điều này khẳng định tầm quan trọng của việc lựa chọn phương pháp đo lường phù hợp.

III. Phương pháp nghiên cứu và nguồn dữ liệu luận án

Luận án sử dụng phương pháp kinh tế lượng để phân tích mối quan hệ nhân quả giữa thâm nhập ngân hàng nước ngoài, cạnh tranh và hiệu quả hoạt động. Mô hình hồi quy panel với dữ liệu bảng là công cụ chính. Dữ liệu được thu thập từ báo cáo tài chính hợp nhất của các ngân hàng thương mại Việt Nam trong giai đoạn 2009-2019. Các biến số độc lập bao gồm chỉ số đo lường thâm nhập ngân hàng nước ngoài, chỉ số cạnh tranh tính từ mô hình Rosse-Panzar, và các biến kiểm soát như quy mô ngân hàng, tỷ lệ an toàn vốn. Phương pháp ước lượng GMM (Generalized Method of Moments) được áp dụng để xử lý vấn đề nội sinh và sai số hệ thống. Điểm mới là kết hợp phân tích cả tác động trực tiếp và gián tiếp của thâm nhập nước ngoài lên hiệu quả thông qua kênh cạnh tranh.

3.1. Mô hình phân tích và biến số nghiên cứu

Mô hình nghiên cứu xây dựng mối quan hệ giữa biến phụ thuộc là hiệu quả hoạt động ngân hàng (đo bằng ROA, ROE) và các biến giải thích chính là mức độ thâm nhập nước ngoài và chỉ số cạnh tranh H-statistic. Các biến kiểm soát bao gồm quy mô ngân hàng, tăng trưởng tín dụng, tỷ lệ nợ xấu và mức độ đa dạng hóa thu nhập. Mô hình kiểm định cả hiệu ứng trực tiếp và hiệu ứng tương tác để đánh giá vai trò trung gian của cạnh tranh.

3.2. Nguồn dữ liệu và quy trình xử lý

Dữ liệu thứ cấp được thu thập từ báo cáo tài chính hàng năm của các ngân hàng thương mại niêm yết và chưa niêm yết tại Việt Nam. Nguồn dữ liệu bao gồm Ngân hàng Nhà nước Việt Nam và các cơ sở dữ liệu tài chính quốc tế. Quy trình xử lý dữ liệu bao gồm kiểm tra tính đầy đủ, loại bỏ giá trị ngoại lai, và kiểm định các giả định của mô hình hồi quy panel như kiểm định Hausman để lựa chọn mô hình phù hợp.

IV. Kết luận và hàm ý chính sách từ nghiên cứu

Kết quả nghiên cứu cho thấy tác động của thâm nhập ngân hàng nước ngoài đến cạnh tranh và hiệu quả là phức tạp và phụ thuộc vào bối cảnh. Nhìn chung, sự hiện diện của ngân hàng nước ngoài làm tăng mức độ cạnh tranh trong hệ thống ngân hàng thương mại Việt Nam. Cạnh tranh tăng lên buộc các ngân hàng nội địa phải cải thiện hiệu quả hoạt động để duy trì thị phần. Tuy nhiên, hiệu ứng này không đồng đều giữa các nhóm ngân hàng. Hàm ý chính sách là cần tiếp tục mở cửa thị trường một cách có lộ trình, kết hợp với tăng cường năng lực quản trị rủi ro và giám sát an toàn hệ thống. Các ngân hàng thương mại trong nước cần chủ động cải thiện công nghệ, nâng cao chất lượng dịch vụ và quản trị chi phí để cạnh tranh hiệu quả.

4.1. Phát hiện chính về mối quan hệ ba chiều

Nghiên cứu xác nhận mối quan hệ ba chiều: thâm nhập ngân hàng nước ngoài tác động tích cực đến cạnh tranh, và cạnh tranh tác động tích cực đến hiệu quả hoạt động của ngân hàng nội địa. Phát hiện này hỗ trợ giả thuyết rằng sự cạnh tranh từ bên ngoài là động lực cải thiện hiệu suất. Tuy nhiên, tác động gián tiếp này có độ lớn nhỏ hơn tác động trực tiếp của thâm nhập nước ngoài lên hiệu quả.

4.2. Hàm ý cho quản lý ngân hàng và nhà hoạch định chính sách

Đối với nhà hoạch định chính sách, kết quả ủng hộ chính sách tiếp tục mở cửa có kiểm soát để tận dụng lợi ích từ cạnh tranh. Cần hoàn thiện khung pháp lý về sở hữu nước ngoài và giám sát an toàn hệ thống. Đối với ngân hàng thương mại trong nước, bài học là phải không ngừng đổi mới sáng tạo, tập trung vào nâng cao năng suất lao động và quản trị chi phí để tồn tại và phát triển trong môi trường cạnh tranh ngày càng gay gắt.

Trích đoạn nội dung tài liệu

122Equation Chapter 2 Section 2BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ TP. HỒ CHÍ MINH NGUYỄN THANH PHONG ẢNH HƯỞNG CỦA THÂM NHẬP NGÂN HÀNG NƯỚC NGOÀI ĐẾN CẠNH TRANH VÀ HIỆU QUẢ CỦA CÁC NHTM VIỆT NAM LUẬN ÁN TIẾN SĨ KINH TẾ TP. Hồ Chí Minh - Năm 2021 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ TP. HỒ CHÍ MINH NGUYỄN THANH PHONG ẢNH HƯỞNG CỦA THÂM NHẬP NGÂN HÀNG NƯỚC NGOÀI ĐẾN CẠNH TRANH VÀ HIỆU QUẢ CỦA CÁC NHTM VIỆT NAM Chuyên ngành: Tài chính – Ngân hàng Mã số: 9340201 LUẬN ÁN TIẾN SĨ KINH TẾ NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: PGS. PHẠM VĂN NĂNG TP. Hồ Chí Minh - Năm 2021 i LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu khoa học đ ộc l ập c ủa tôi. Các thông tin, số liệu trong luận án là trung th ực và có ngu ồn g ốc rõ ràng, c ụ thể. Kết quả nghiên cứu trong luận án là trung thực và ch ưa t ừng đ ược công b ố trong bất kỳ công trình nghiên cứu nào khác. Thành phố Hồ Chí Minh, tháng 7 năm 2021 Nghiên cứu sinh Nguyễn Thanh Phong ii LỜI CẢM ƠN Trước tiên, tôi xin bày tỏ lòng kính trọng và biết ơn sâu sắc đến PGS. Phạm Văn Năng, người hướng dẫn khoa học đã tận tình chỉ bảo, hướng dẫn và giúp đỡ tôi trong suốt quá trình học tập, nghiên cứu và hoàn thành luận án này. Tôi xin gửi lời cảm ơn đến Quý thầy cô Trường Đại học Kinh tế TP. Sự hướng dẫn nhiệt tình, tận tâm của Quý thầy cô đã giúp tôi hoàn thiện kiến thức và năng lực nghiên cứu để hoàn thành luận án này. Trong quá trình thực hiện luận án, một phần của luận án đã được sử dụng để công bố trên các tạp chí chuyên ngành tài chính – ngân hàng để gia tăng độ tin cậy của luận án, tôi xin cảm ơn Hội đồng biên tập Tạp chí Ngân hàng, Tạp chí Khoa học và Đào tạo Ngân hàng, Tạp chí Công nghệ Ngân hàng đã có nhiều ý kiến phản biện giúp hoàn chỉnh một số nội dung của luận án. Cuối cùng, tôi xin cảm ơn gia đình, đặc biệt là vợ và hai con tôi, cùng với bạn bè đã động viên, giúp đỡ và tạo mọi điều kiện thuận lợi nhất cho tôi trong quá trình học tập và hoàn thành luận án này. iii MỤC LỤC Trang LỜI CAM ĐOAN I LỜI CẢM ƠN II MỤC LỤC III DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT VIII DANH MỤC BẢNG X DANH MỤC HÌNH VẼ, ĐỒ THỊ XII TÓM TẮT XIII CHƯƠNG 1 - GIỚI THIỆU VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1 1. BỐI CẢNH NGHIÊN CỨU 1 1. MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU 3 1. CÂU HỎI NGHIÊN CỨU 3 1. ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU 4 1. Đối tượng nghiên cứu 4 1. Phạm vi nghiên cứu 4 1. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU VÀ NGUỒN DỮ LIỆU 4 1. Phương pháp nghiên cứu 4 1. Nguồn dữ liệu nghiên cứu 5 1. ĐIỂM MỚI CỦA LUẬN ÁN 5 1. CẤU TRÚC CỦA LUẬN ÁN 6 CHƯƠNG 2 - CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU 7 2. THÂM NHẬP CỦA NGÂN HÀNG NƯỚC NGOÀI 7 2. Khái niệm về thâm nhập của ngân hàng nước ngoài 7 2. Lý thuyết về động cơ thâm nhập của ngân hàng nước ngoài 7 2. Phương thức thâm nhập của ngân hàng nước ngoài 9 2. Đo lường thâm nhập của ngân hàng nước ngoài 10 iv 2. ẢNH HƯỞNG CỦA THÂM NHẬP NGÂN HÀNG NƯỚC NGOÀI ĐẾN CẠNH TRANH CỦA CÁC NGÂN HÀNG TRONG NƯỚC 12 2. Khái niệm cạnh tranh 12 2. Lý thuyết cấu trúc cạnh tranh ngành 12 2. Cạnh tranh trong thị trường ngân hàng thương mại 14 2. Đặc điểm cạnh tranh trong thị trường ngân hàng thương mại 14 2. Tác động của cạnh tranh đối với sự ổn định của hệ thống ngân hàng thương mại 15 2. Phương pháp đo lường cạnh tranh trong thị trường ngân hàng thương mại 17 2. Phương pháp đo lường cạnh tranh theo cách tiếp cận cấu trúc 17 2. Phương pháp đo lường cạnh tranh theo cách tiếp cận phi cấu trúc 19 2. Lựa chọn phương pháp đo lường cạnh tranh trong luận án 30 2. Tổng quan các nghiên cứu về ảnh hưởng của thâm nhập ngân hàng nước ngoài đến cạnh tranh của các ngân hàng thương mại trong nước 32 2. Các nghiên cứu sử dụng phương pháp tiếp cận cấu trúc 32 2. Các nghiên cứu sử dụng phương pháp tiếp cận phi cấu trúc 33 2. ẢNH HƯỞNG CỦA THÂM NHẬP NGÂN HÀNG NƯỚC NGOÀI ĐẾN HIỆU QUẢ CỦA CÁC NGÂN HÀNG TRONG NƯỚC 35 2. Khái niệm hiệu quả của ngân hàng thương mại 35 2. Phân loại hiệu quả của ngân hàng thương mại 37 2. Phương pháp đo lường hiệu quả của ngân hàng thương mại 41 2. Phương pháp chỉ số tài chính 41 2. Phương pháp phân tích hiệu quả biên 43 2. Lý thuyết về ảnh hưởng của thâm nhập ngân hàng nước ngoài đến hiệu quả của các ngân hàng trong nước 49 2. Tổng quan các nghiên cứu về ảnh hưởng của thâm nhập ngân hàng nước ngoài đến hiệu quả của các ngân hàng thương mại trong nước 53 v 2. Các nghiên cứu ở các quốc gia và khu vực 53 2. Các nghiên cứu ở trong phạm vi quốc gia 54 2. Nghiên cứu ở trong nước 55 2. Khe hở nghiên cứu 59 2. Khe hở nghiên cứu cho RQ1 59 2. Khe hở nghiên cứu cho RQ2 59 2. Giả thuyết nghiên cứu 59 2. Giả thuyết cho RQ1 59 2. Giả thuyết cho RQ 2 60 KẾT LUẬN CHƯƠNG 2 61 CHƯƠNG 3 - PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 63 3. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU ĐỐI VỚI RQ1 63 3. Mô hình nghiên cứu thực nghiệm đối với RQ1 63 3. Tiêu chuẩn xác định ngân hàng nước ngoài 69 3. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU ĐỐI VỚI RQ2 70 3. Mô hình nghiên cứu đối với RQ2 bằng phương pháp chỉ số tài chính 70 3. Mô hình nghiên cứu đối với RQ2 bằng phương pháp phân tích hiệu quả biên 76 3. Lựa chọn phương pháp phân tích hiệu quả biên trong luận án 76 3. Xác định mô hình cho phương pháp DEA 76 3. Mô hình nghiên cứu đối với RQ2 bằng phương pháp DEA 80 3. QUY TRÌNH PHÂN TÍCH DỮ LIỆU BẢNG 82 3. Kiểm tra tính dừng của chuỗi dữ liệu bảng 84 3. Lựa chọn mô hình hồi quy PLS, FEM, REM 84 3. Kiểm định các giả định của mô hình hồi quy dữ liệu bảng 86 3. QUY TRÌNH KIỂM ĐỊNH GIẢ THUYẾT NGHIÊN CỨU 87 3. Kiểm định giả thuyết H1 87 3. Kiểm định giả thuyết H2 88 KẾT LUẬN CHƯƠNG 3 89 vi CHƯƠNG 4 - KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN 91 4. TỔNG QUAN MẪU DỮ LIỆU NGHIÊN CỨU 91 4. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU CHO RQ1 98 4. Kiểm định tính dừng của chuỗi dữ liệu bảng 98 4. Kiểm định tính cân bằng dài hạn của thị trường ngân hàng Việt Nam 99 4. Kết quả phân tích hồi quy mô hình nghiên cứu 102 4. Kiểm định giả thuyết H1 và thảo luận kết quả nghiên cứu 106 4. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU CHO RQ2 108 4. Đo lường thâm nhập của ngân hàng nước ngoài tại Việt Nam 109 4. Hiệu quả của ngân hàng thương mại Việt Nam theo phương pháp chỉ số tài chính 110 4. Hiệu quả của ngân hàng thương mại Việt Nam theo phương pháp bao dữ liệu 111 4. Kiểm định tính dừng của chuỗi dữ liệu bảng 112 4. Kết quả phân tích hồi quy mô hình nghiên cứu 113 4. Kết quả phân tích hồi quy Mô hình 3. Kết quả phân tích hồi quy Mô hình 3. Kiểm định giả thuyết H2 và thảo luận kết quả nghiên cứu 119 KẾT LUẬN CHƯƠNG 4 122 CHƯƠNG 5 - KẾT LUẬN VÀ GỢI Ý CHÍNH SÁCH 124 5. KẾT LUẬN VỀ KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU 124 5. ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN NGÀNH NGÂN HÀNG VIỆT NAM 127 5. THÂM NHẬP CỦA NGÂN HÀNG NƯỚC NGOÀI TẠI VIỆT NAM 128 5. Chính sách mở cửa thị trường ngân hàng của Việt Nam 128 5. Xu hướng thâm nhập của ngân hàng nước ngoài tại Việt Nam 129 5. GỢI Ý CHÍNH SÁCH 132 5. Các gợi ý chính sách cho các nhà hoạch định chính sách 132 5. Tiếp tục thực hiện chính sách mở cửa thị trường ngân hàng 132 vii 5. Hoàn thiện hệ thống luật về cạnh tranh 134 5. Các gợi ý chính sách cho các ngân hàng thương mại 135 5. Tăng cường năng lực cạnh tranh 135 5. Nâng cao hiệu quả hoạt động 140 5.