Luận văn: Thiết chế thúc đẩy liên minh nghiên cứu & chuyển giao công nghệ tại VN

Luận văn thạc sĩ phân tích thiết chế thúc đẩy liên minh nghiên cứu toàn cầu tại Việt Nam, nâng cao hiệu quả hoạt động chuyển giao công nghệ.

• Tác giả: Đặng Thị Việt Hương
• Người hướng dẫn: PGS. Trần Văn Hải
• Trường học: Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn
• Chuyên ngành: Quản lý Khoa học và Công nghệ
• Đề tài: Thiết chế thúc đẩy hình thành liên minh nghiên cứu toàn cầu tại Việt Nam nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động chuyển giao công nghệ từ nước ngoài vào Việt Nam (Nghiên cứu kinh nghiệm của Australia)
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2015
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT
• PHẦN MỞ ĐẦU
• 0.1. Lý do chọn đề tài
• 0.2. Tổng quan tình hình nghiên cứu
• 0.3. Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu
• 0.4. Phạm vi nghiên cứu
• 0.5. Câu hỏi nghiên cứu. Giả thuyết nghiên cứu
• 0.6. Phương pháp nghiên cứu
• 0.7. Kết cấu của Luận văn
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ THIẾT CHẾ, SỰ TÁC ĐỘNG CỦA LIÊN MINH NGHIÊN CỨU TOÀN CẦU ĐẾN CHUYỂN GIAO CÔNG NGHỆ
• 1.1. Khái niệm thiết chế
• 1.2. Khái niệm chính sách
• 1.3. Chính sách khoa học và công nghệ
• 1.4. Chuyển giao công nghệ
• 1.4.1. Khái niệm công nghệ
• 1.4.2. Chuyển giao công nghệ
• 1.4.3. Đặc điểm của chuyển giao công nghệ
• 1.4.4. Hình thức chuyển giao công nghệ
• 1.4.5. Các cấp độ chuyển giao công nghệ
• 1.4.6. Chuyển giao công nghệ giữa các quốc gia
• 1.4.7. Các yếu tố ảnh hưởng đến hiệu quả chuyển giao công nghệ
• 1.4.8. Hiệu quả chuyển giao công nghệ
• 1.5. Mối quan hệ giữa nghiên cứu và chuyển giao công nghệ
• 1.5.1. Tính độc lập tương đối giữa nghiên cứu và chuyển giao công nghệ
• 1.5.2. Thiết chế liên kết giữa nghiên cứu và chuyển giao công nghệ
• 1.6. Mối quan hệ giữa Liên minh nghiên cứu toàn cầu với chuyển giao công nghệ
• 1.6.1. Liên minh nghiên cứu toàn cầu
• 1.6.2. Sự tác động của Liên minh nghiên cứu toàn cầu đến chuyển giao công nghệ
• 1.7. Tiểu kết chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG CÁC THIẾT CHẾ TÁC ĐỘNG ĐẾN HIỆU QUẢ CHUYỂN GIAO CÔNG NGHỆ TẠI VIỆT NAM
• 2.1. Chính sách chuyển giao công nghệ
• 2.1.1. Văn bản quy phạm pháp luật về chuyển giao công nghệ
• 2.1.2. Những bất cập trong quy định về chuyển giao công nghệ
• 2.2. Chuyển giao công nghệ từ nước ngoài vào Việt Nam
• 2.2.1. Chuyển giao công nghệ thông qua đầu tư trục tiếp nước ngoài
• 2.2.2. Chuyển giao công nghệ thông qua nhập khẩu thiết bị
• 2.2.3. Đánh giá việc chuyển giao công nghệ từ nước ngoài vào Việt Nam
• 2.3. Những khó khăn trong hoạt động chuyển giao công nghệ
• 2.3.1. Khó khăn đối với doanh nghiệp
• 2.3.2. Khó khăn đối với tổ chức nghiên cứu
• 2.3.3. Khó khăn đối với cơ quan quản lý
• 2.4. Nhu cầu về thiết chế nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động chuyển giao công nghệ từ nước ngoài
• 2.4.1. Nhu cầu từ doanh nghiệp
• 2.4.2. Nhu cầu từ tổ chức nghiên cứu
• 2.5. Tiểu kết chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: HÌNH THÀNH THIẾT CHẾ THAM GIA LIÊN MINH NGHIÊN CỨU TOÀN CẦU TẠI VIỆT NAM - TỪ KINH NGHIỆM CỦA AUSTRALIA
• 3.1. Kinh nghiệm của Australia trong việc tham gia Liên minh nghiên cứu toàn cầu
• 3.1.1. Kinh nghiệm hoạt động của Chương trình Các Trung tâm hợp tác nghiên cứu
• 3.1.2. Kinh nghiệm hoạt động của Tổ chức Nghiên cứu Khoa học và Công nghiệp Liên bang
• 3.1.3. Kinh nghiệm tổ chức trong giai đoạn ươm tạo công nghệ qua mô hình “công viên công nghệ”
• 3.1.4. Kinh nghiệm tổ chức trong giai đoạn thương mại hóa kết quả nghiên cứu trong các trường đại học
• 3.2. Hình thành thiết chế tại Việt Nam nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động chuyển giao công nghệ
• 3.2.1. Nguyên tắc và mục đích tham gia Liên minh nghiên cứu toàn cầu
• 3.2.2. Thiết chế về mối quan hệ giữa Nhà nước - khu vực nghiên cứu - khu vực doanh nghiệp khi tham gia Liên minh nghiên cứu toàn cầu
• 3.2.3. Thiết chế về tổ chức và hoạt động của thị trường công nghệ khi tham gia Liên minh nghiên cứu toàn cầu
• 3.3. Tiểu kết chương 3
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Khám phá mô hình liên minh nghiên cứu chuyển giao công nghệ

Trong bối cảnh hội nhập kinh tế toàn cầu, năng lực cạnh tranh của quốc gia và doanh nghiệp phụ thuộc rất lớn vào việc đổi mới và áp dụng khoa học công nghệ. Một liên minh nghiên cứu & chuyển giao công nghệ tại Việt Nam không chỉ là một khái niệm, mà là một thiết chế chiến lược, tạo ra cầu nối vững chắc giữa các đơn vị nghiên cứu, trường đại học và khu vực sản xuất kinh doanh. Mô hình này được thiết kế để đẩy nhanh quá trình thương mại hóa kết quả nghiên cứu, biến các phát minh, sáng chế từ phòng thí nghiệm thành sản phẩm, dịch vụ có giá trị gia tăng cao trên thị trường. Về bản chất, đây là một hình thức hợp tác viện-trường-doanh nghiệp được thể chế hóa, nơi các bên cùng chia sẻ nguồn lực, kiến thức và rủi ro để đạt được mục tiêu chung. Thay vì hoạt động đơn lẻ, các viện nghiên cứu, trường đại học cung cấp nguồn nhân lực chất lượng cao và các kết quả R&D, trong khi doanh nghiệp mang đến nhu cầu thực tiễn từ thị trường và nguồn lực tài chính. Sự cộng hưởng này tạo ra một vòng tuần hoàn khép kín, nơi nghiên cứu khoa học được định hướng bởi nhu cầu thị trường, và doanh nghiệp liên tục được tiếp cận với các công nghệ tiên tiến, góp phần xây dựng một hệ sinh thái đổi mới sáng tạo bền vững. Vai trò của nhà nước trong mô hình này là kiến tạo chính sách, tạo hành lang pháp lý thuận lợi và cung cấp các nguồn lực hỗ trợ ban đầu.

1.1. Định nghĩa liên minh nghiên cứu và vai trò cốt lõi

Liên minh nghiên cứu là một tập hợp các quan hệ ổn định, một khuôn mẫu hợp tác được xã hội và các bên liên quan thừa nhận nhằm thỏa mãn nhu cầu về đổi mới công nghệ quốc gia. Theo luận văn của Đặng Thị Việt Hương (2015), thiết chế này hoạt động dựa trên các chuẩn mực và giá trị chung, liên kết chặt chẽ ba nhà: Nhà nước - nhà khoa học - nhà doanh nghiệp. Vai trò cốt lõi của liên minh là rút ngắn con đường từ nghiên cứu đến ứng dụng, giải quyết bài toán "nghiên cứu nằm trên giấy". Nó tạo ra một cơ chế hiệu quả để kết nối cung cầu công nghệ, đảm bảo các đề tài nghiên cứu mang tính ứng dụng cao và đáp ứng đúng nhu cầu của doanh nghiệp. Hơn nữa, liên minh còn là nơi thẩm định, đánh giá và định giá công nghệ, bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ, và thúc đẩy các hoạt động tại vườn ươm công nghệ, tạo điều kiện cho các doanh nghiệp khoa học công nghệ ra đời và phát triển.

1.2. Mối quan hệ giữa nghiên cứu và chuyển giao công nghệ

Nghiên cứu và chuyển giao công nghệ là hai quá trình độc lập tương đối nhưng có mối quan hệ hữu cơ, không thể tách rời. Nghiên cứu (R&D) tạo ra "nguyên liệu thô" là các phát minh, sáng chế và bí quyết kỹ thuật. Trong khi đó, chuyển giao công nghệ là quá trình "chế biến" những nguyên liệu đó thành sản phẩm thương mại. Luận văn trích dẫn Cẩm nang Frascati của OECD chỉ ra rằng hoạt động R&D không bao gồm chuyển giao công nghệ, nghĩa là CGCN chỉ có thể diễn ra khi R&D đã hoàn thiện. Tuy nhiên, nếu thiếu đi khâu chuyển giao, các kết quả R&D tại Việt Nam sẽ không thể phát huy giá trị kinh tế. Một trung tâm chuyển giao công nghệ hiệu quả đóng vai trò như một thiết chế trung gian, giúp hoàn thiện công nghệ ở giai đoạn "ươm tạo", kiểm chứng tính khả thi và xây dựng lộ trình thương mại hóa. Mối liên kết này đảm bảo dòng chảy kiến thức và công nghệ được thông suốt, tạo động lực cho cả hoạt động nghiên cứu lẫn sản xuất.

II. Top 3 rào cản trong hoạt động chuyển giao công nghệ tại VN

Mặc dù tiềm năng phát triển rất lớn, hoạt động chuyển giao công nghệ tại Việt Nam vẫn đối mặt với nhiều thách thức mang tính hệ thống. Những rào cản này không chỉ làm chậm quá trình đổi mới công nghệ của doanh nghiệp mà còn làm giảm hiệu quả đầu tư của nhà nước vào lĩnh vực khoa học và công nghệ (KH&CN). Một trong những vấn đề nổi cộm là sự thiếu đồng bộ và những bất cập trong hệ thống pháp lý. Theo phân tích trong tài liệu nghiên cứu, Luật Chuyển giao công nghệ 2006 và các văn bản liên quan tồn tại nhiều quy định chưa phù hợp với thực tiễn, gây khó khăn cho cả bên giao và bên nhận công nghệ. Thứ hai, các chủ thể chính trong hệ sinh thái đổi mới sáng tạo là viện nghiên cứu và doanh nghiệp vẫn gặp nhiều khó khăn trong việc tìm kiếm tiếng nói chung. Doanh nghiệp thiếu thông tin về các công nghệ mới, trong khi viện nghiên cứu lại thụ động trong việc tiếp cận thị trường. Cuối cùng, sự thiếu vắng các tổ chức trung gian chuyên nghiệp như các đơn vị tư vấn, môi giới, định giá công nghệ đã tạo ra một khoảng trống lớn trong thị trường công nghệ Việt Nam, khiến các giao dịch trở nên rủi ro và kém hiệu quả. Giải quyết triệt để những rào cản này là yêu cầu cấp thiết để thúc đẩy một liên minh nghiên cứu và chuyển giao công nghệ thực sự hiệu quả.

2.1. Hạn chế từ hệ thống văn bản quy phạm pháp luật

Hệ thống pháp luật về chuyển giao công nghệ tại Việt Nam, dù đã có nhiều cải tiến, vẫn còn tồn tại những bất cập. Luận văn của Đặng Thị Việt Hương (2015) chỉ ra rằng các quy định còn tản mạn ở nhiều văn bản khác nhau, từ Luật Đầu tư, Luật Sở hữu trí tuệ đến các nghị định chuyên ngành, gây ra sự chồng chéo và thiếu nhất quán. Đặc biệt, khái niệm "công nghệ" và "bí quyết kỹ thuật" trong Luật Chuyển giao công nghệ 2006 được cho là chưa đầy đủ, chưa bao quát hết các loại hình công nghệ mới trong lĩnh vực dịch vụ. Bên cạnh đó, các chính sách hỗ trợ R&D, đặc biệt là chính sách thuế ưu đãi cho hoạt động góp vốn bằng công nghệ, còn chứa đựng những điểm chưa hợp lý, có thể gây thất thoát ngân sách và không thực sự khuyến khích các bên tham gia. Những vướng mắc pháp lý này tạo ra rào cản, làm giảm niềm tin của các nhà đầu tư và các đối tác quốc tế khi tiến hành chuyển giao công nghệ vào Việt Nam.

2.2. Khó khăn thực tiễn với doanh nghiệp và viện nghiên cứu

Doanh nghiệp, đặc biệt là các doanh nghiệp vừa và nhỏ (SMEs), đối mặt với hàng loạt khó khăn như thiếu vốn để đầu tư đổi mới, thiếu nhân lực có khả năng tiếp nhận và làm chủ công nghệ mới, và thiếu thông tin cập nhật về các công nghệ phù hợp. Về phía các tổ chức nghiên cứu, họ thường gặp khó khăn trong việc thương mại hóa kết quả nghiên cứu do thiếu kỹ năng về marketing, đàm phán và kinh doanh. Hoạt động nghiên cứu vẫn còn nặng về tính học thuật, chưa thực sự gắn kết với nhu cầu của sản xuất. Sự "lệch pha" giữa cung và cầu công nghệ này là một trong những trở ngại lớn nhất, khiến cho mối hợp tác viện-trường-doanh nghiệp chưa đạt hiệu quả như kỳ vọng. Nhiều công nghệ tiềm năng không tìm được đường ra thị trường, trong khi doanh nghiệp phải loay hoay tìm kiếm giải pháp công nghệ từ nước ngoài với chi phí cao.

III. Phương pháp xây dựng liên minh nghiên cứu hiệu quả tại VN

Để vượt qua các rào cản hiện hữu, việc xây dựng một liên minh nghiên cứu & chuyển giao công nghệ tại Việt Nam cần một phương pháp tiếp cận bài bản và toàn diện, học hỏi từ kinh nghiệm quốc tế. Trọng tâm của phương pháp này là thiết lập một cơ chế hợp tác ba bên (Nhà nước - Viện/Trường - Doanh nghiệp) linh hoạt và thực chất. Nhà nước đóng vai trò kiến tạo, ban hành các chính sách hỗ trợ R&D thông thoáng, minh bạch, đồng thời đóng vai trò "bà đỡ" cho các dự án R&D có tính rủi ro cao nhưng tiềm năng lớn. Các viện nghiên cứu và trường đại học cần thay đổi tư duy, chủ động thương mại hóa tài sản trí tuệ của mình và xem doanh nghiệp là khách hàng, đối tác chiến lược. Doanh nghiệp cần được khuyến khích đặt hàng nghiên cứu, tham gia vào quá trình R&D ngay từ đầu. Mô hình này đòi hỏi sự ra đời của các tổ chức trung gian, đóng vai trò cầu nối, điều phối và cung cấp các dịch vụ chuyên nghiệp. Kinh nghiệm từ các quốc gia phát triển cho thấy, các chương trình hợp tác nghiên cứu (Cooperative Research Centres) hay các tổ chức nghiên cứu ứng dụng như CSIRO của Úc là những hình mẫu thành công có thể tham khảo để xây dựng một hệ sinh thái đổi mới sáng tạo mạnh mẽ và tự cường tại Việt Nam.

3.1. Phân tích mô hình hợp tác viện trường doanh nghiệp

Mô hình hợp tác viện-trường-doanh nghiệp là nền tảng của mọi liên minh nghiên cứu. Trong mô hình này, mỗi bên có một vai trò và lợi ích rõ ràng. Viện/Trường là nơi cung cấp tri thức, các phát minh đột phá và nguồn nhân lực trình độ cao. Doanh nghiệp là nơi ứng dụng công nghệ, cung cấp nguồn lực tài chính và phản hồi từ thị trường. Nhà nước tạo ra môi trường pháp lý, cơ chế tài chính và các chính sách khuyến khích. Để mô hình vận hành trơn tru, cần có một cơ chế chia sẻ lợi ích và rủi ro công bằng, đặc biệt là các vấn đề liên quan đến sở hữu trí tuệ. Cần xây dựng các quy trình phối hợp chuẩn hóa, từ khâu xác định nhu cầu, đặt hàng nghiên cứu, triển khai dự án cho đến khi thương mại hóa kết quả nghiên cứu. Việc thành lập các văn phòng chuyển giao công nghệ (TTO) chuyên nghiệp trong các trường đại học, viện nghiên cứu là một bước đi quan trọng để hiện thực hóa mô hình này.

3.2. Kinh nghiệm từ các trung tâm hợp tác nghiên cứu quốc tế

Nghiên cứu kinh nghiệm của Úc được đề cập trong luận văn cho thấy mô hình các Trung tâm hợp tác nghiên cứu (CRCs) và Tổ chức Nghiên cứu Khoa học và Công nghiệp Liên bang (CSIRO) mang lại hiệu quả cao. Các trung tâm chuyển giao công nghệ này không chỉ thực hiện R&D mà còn tập trung mạnh vào việc giải quyết các vấn đề cụ thể của ngành công nghiệp. Họ hoạt động như một nền tảng kết nối đổi mới sáng tạo, thu hút sự tham gia của cả doanh nghiệp lớn và nhỏ, các viện nghiên cứu và cơ quan chính phủ. Bài học rút ra cho Việt Nam là cần xây dựng các liên minh tập trung vào các lĩnh vực công nghệ ưu tiên, có sự tham gia và cam kết tài chính mạnh mẽ từ khu vực tư nhân. Đồng thời, cần có cơ chế quản lý độc lập, linh hoạt và đánh giá hiệu quả hoạt động dựa trên tác động kinh tế-xã hội thực tế, thay vì chỉ dựa trên số lượng công bố khoa học.

IV. Bí quyết thương mại hóa kết quả nghiên cứu thành công

Thương mại hóa kết quả nghiên cứu là đích đến cuối cùng và là thước đo thành công của một liên minh nghiên cứu & chuyển giao công nghệ tại Việt Nam. Để biến tài sản trí tuệ thành tài sản thương mại, cần một chiến lược và quy trình bài bản. Bí quyết không nằm ở một công thức duy nhất mà là sự kết hợp của nhiều yếu tố. Trước hết, cần đánh giá chính xác tiềm năng thị trường của công nghệ ngay từ giai đoạn đầu R&D. Hoạt động nghiên cứu phải xuất phát từ bài toán của thị trường, chứ không phải từ sở thích của nhà khoa học. Thứ hai, việc bảo hộ sở hữu trí tuệ một cách chặt chẽ thông qua đăng ký sáng chế, giải pháp hữu ích là bước đi nền tảng, tạo ra lợi thế độc quyền và tăng giá trị cho công nghệ khi chuyển giao. Thứ ba, việc xây dựng một bản kế hoạch kinh doanh chi tiết, bao gồm phân tích đối thủ, chiến lược giá, kênh phân phối là vô cùng quan trọng. Cuối cùng, việc tìm kiếm đúng đối tác chuyển giao hoặc thu hút quỹ đầu tư công nghệ để thành lập doanh nghiệp khoa học công nghệ (spin-off) sẽ quyết định sự thành bại của quá trình này. Các vườn ươm công nghệ và trung tâm hỗ trợ khởi nghiệp đóng vai trò then chốt trong việc cung cấp nguồn lực và cố vấn cho giai đoạn quan trọng này.

4.1. Quy trình đưa sản phẩm KH CN từ phòng lab ra thị trường

Quy trình này bao gồm nhiều giai đoạn. Bắt đầu từ việc sàng lọc và đánh giá ý tưởng nghiên cứu (idea screening). Tiếp theo là giai đoạn R&D và phát triển sản phẩm mẫu (prototype). Sau khi có sản phẩm mẫu, cần tiến hành bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ. Giai đoạn quan trọng tiếp theo là phát triển công nghệ và sản xuất thử nghiệm (pilot production) tại các vườn ươm công nghệ để hoàn thiện quy trình và đánh giá chi phí. Song song đó là hoạt động nghiên cứu thị trường và xây dựng chiến lược kinh doanh. Cuối cùng là lựa chọn hình thức thương mại hóa phù hợp: cấp phép (licensing) cho một doanh nghiệp khác, bán đứt công nghệ, hoặc thành lập một doanh nghiệp khoa học công nghệ mới. Mỗi bước trong quy trình đều cần sự tham gia của các chuyên gia từ nhiều lĩnh vực: khoa học, pháp lý, tài chính và marketing.

4.2. Vai trò của định giá công nghệ và quỹ đầu tư mạo hiểm

Định giá công nghệ là một hoạt động phức tạp nhưng cực kỳ cần thiết trong quá trình kết nối cung cầu công nghệ. Một công nghệ được định giá chính xác sẽ giúp các bên đàm phán thuận lợi hơn và đảm bảo tính công bằng của giao dịch. Các phương pháp định giá có thể dựa trên chi phí, thị trường hoặc thu nhập dự kiến. Bên cạnh đó, các quỹ đầu tư công nghệ và đầu tư mạo hiểm đóng vai trò "bơm máu" cho các dự án khởi nghiệp công nghệ. Họ không chỉ cung cấp vốn mà còn mang đến kinh nghiệm quản trị, mạng lưới quan hệ và hỗ trợ chiến lược, giúp các doanh nghiệp khoa học công nghệ non trẻ vượt qua giai đoạn khó khăn ban đầu và tăng tốc phát triển. Việc thu hút và phát triển hệ sinh thái các quỹ đầu tư này là một nhiệm vụ quan trọng để thúc đẩy thị trường công nghệ Việt Nam.

V. Tương lai hệ sinh thái đổi mới sáng tạo từ liên minh R D

Tương lai của nền kinh tế Việt Nam gắn liền với sự phát triển của hệ sinh thái đổi mới sáng tạo, trong đó các liên minh nghiên cứu & chuyển giao công nghệ đóng vai trò hạt nhân. Một hệ sinh thái phát triển mạnh mẽ sẽ là nơi các ý tưởng sáng tạo được nuôi dưỡng, các công nghệ đột phá được hình thành và các doanh nghiệp công nghệ vươn tầm quốc tế. Để đạt được viễn cảnh đó, cần một tầm nhìn dài hạn và hành động quyết liệt. Trọng tâm là xây dựng các nền tảng kết nối đổi mới sáng tạo quốc gia, nơi dữ liệu về chuyên gia, công nghệ, nhu cầu doanh nghiệp được chia sẻ một cách minh bạch và dễ dàng truy cập. Đồng thời, cần tiếp tục hoàn thiện khung pháp lý, tạo ra một sân chơi bình đẳng, khuyến khích cạnh tranh và bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ một cách hiệu quả. Việc đầu tư vào giáo dục, đặc biệt là giáo dục STEM và đào tạo kỹ năng khởi nghiệp, sẽ tạo ra thế hệ nhân lực mới có đủ năng lực để tham gia và dẫn dắt hệ sinh thái. Tương lai của đổi mới công nghệ quốc gia phụ thuộc vào khả năng kết nối và hợp lực của tất cả các thành phần, biến Việt Nam thành một trung tâm công nghệ năng động trong khu vực.

5.1. Xây dựng nền tảng kết nối đổi mới sáng tạo quốc gia

Một nền tảng kết nối đổi mới sáng tạo quốc gia (National Innovation Platform) hoạt động như một "sàn giao dịch" số, nơi các viện nghiên cứu có thể "chào bán" công nghệ, các doanh nghiệp có thể "đăng tin" tìm kiếm giải pháp, và các nhà đầu tư có thể tìm kiếm cơ hội. Nền tảng này tích hợp cơ sở dữ liệu về các công nghệ sẵn sàng chuyển giao, danh bạ chuyên gia, thông tin về các chính sách hỗ trợ R&D, và các sự kiện kết nối. Việc số hóa và tập trung hóa thông tin sẽ giúp phá vỡ các rào cản về địa lý và thông tin, thúc đẩy thị trường công nghệ Việt Nam phát triển một cách nhanh chóng và minh bạch. Nhà nước cần đóng vai trò chủ đạo trong việc xây dựng và duy trì nền tảng này, đảm bảo tính tin cậy và khả năng truy cập rộng rãi.

5.2. Định hướng phát triển doanh nghiệp khoa học công nghệ

Các doanh nghiệp khoa học công nghệ là kết quả đầu ra quan trọng nhất của hoạt động chuyển giao công nghệ. Định hướng phát triển cần tập trung vào việc tạo ra một môi trường thuận lợi cho các doanh nghiệp này hình thành và lớn mạnh. Điều này bao gồm các chính sách ưu đãi về thuế, tín dụng, mặt bằng sản xuất; đơn giản hóa các thủ tục hành chính; và tạo điều kiện tiếp cận các nguồn vốn từ quỹ đầu tư công nghệ. Cần có các chương trình ươm tạo và tăng tốc khởi nghiệp chuyên sâu cho từng lĩnh vực công nghệ. Mục tiêu không chỉ là gia tăng số lượng doanh nghiệp mà còn nâng cao chất lượng, giúp họ tạo ra những sản phẩm có sức cạnh tranh cao, không chỉ phục vụ thị trường trong nước mà còn hướng đến xuất khẩu, đóng góp trực tiếp vào quá trình đổi mới công nghệ quốc gia.

Nội dung chính

Chắc chắn rồi, với 10 năm kinh nghiệm trong lĩnh vực học thuật và viết content SEO, tôi sẽ phân tích và tạo ra một bài viết chuẩn SEO cho luận văn thạc sĩ này.

Tổng quan nghiên cứu (250-300 từ)

Trong bối cảnh hội nhập kinh tế sâu rộng, đặc biệt là sau khi Việt Nam tham gia các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới, năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp trở thành yếu tố sống còn. Tuy nhiên, một thách thức lớn là tình trạng công nghệ trong nước còn lạc hậu. Theo các báo cáo ngành, khoảng 70-80% hoạt động chuyển giao công nghệ (CGCN) từ nước ngoài vào Việt Nam diễn ra thông qua các dự án đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI), nhưng phần lớn công nghệ được chuyển giao chỉ ở mức trung bình, thậm chí đã qua 2-3 thế hệ so với công nghệ nguồn. Điều này tiềm ẩn nguy cơ biến Việt Nam thành "bãi thải công nghệ", gây lãng phí nguồn lực và suy giảm sức cạnh tranh quốc gia.

Luận văn "Thiết chế thúc đẩy hình thành Liên minh nghiên cứu toàn cầu tại Việt Nam" giải quyết trực diện vấn đề này. Mục tiêu chính của nghiên cứu là xây dựng một khung thiết chế hoàn chỉnh, dựa trên kinh nghiệm thành công của Australia, để Việt Nam có thể chủ động tham gia vào các Liên minh nghiên cứu toàn cầu (Global Research Alliance - GRA). Phạm vi nghiên cứu tập trung vào giai đoạn 2010-2014, phân tích sâu mô hình của Australia để đề xuất giải pháp thực tiễn cho Việt Nam. Ý nghĩa cốt lõi của luận văn là cung cấp một lộ trình chiến lược giúp nâng cao hiệu quả CGCN, chuyển dịch từ thế bị động tiếp nhận sang chủ động tìm kiếm, hợp tác và làm chủ công nghệ tiên tiến, qua đó tăng tỷ trọng đóng góp của khoa học công nghệ vào tăng trưởng kinh tế.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu (400-450 từ)

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng dựa trên nền tảng của hai khung lý thuyết chính, kết hợp với các khái niệm chuyên ngành cốt lõi để tạo thành một cơ sở phân tích vững chắc.

1. Lý thuyết Thiết chế (Institutional Theory): Dựa trên quan điểm của Douglass North, lý thuyết này xem "thiết chế" là những "luật chơi" của xã hội, bao gồm cả các quy tắc chính thức (luật pháp, chính sách) và các quy tắc phi chính thức (chuẩn mực, văn hóa). Luận văn áp dụng lý thuyết này để phân tích hệ thống văn bản pháp luật về CGCN tại Việt Nam, chỉ ra những bất cập, chồng chéo và thiếu đồng bộ đang cản trở quá trình tiếp nhận công nghệ hiện đại. Thiết chế được hiểu là một hệ thống các quy tắc, tổ chức và chuẩn mực điều phối mối quan hệ giữa các chủ thể.

2. Mô hình Ba ngôi (Triple Helix Model): Mô hình này nhấn mạnh mối quan hệ tương tác năng động giữa ba chủ thể chính trong hệ thống đổi mới sáng tạo: Nhà nước – Viện nghiên cứu/Trường đại học – Doanh nghiệp. Luận văn sử dụng mô hình này để phân tích sự thiếu liên kết giữa ba khu vực này tại Việt Nam, so sánh với mô hình hợp tác hiệu quả của Australia, nơi có sự gắn kết chặt chẽ tạo ra động lực thương mại hóa kết quả nghiên cứu.

Các khái niệm chính được làm rõ trong luận văn bao gồm: Chuyển giao công nghệ (CGCN) được định nghĩa theo Luật CGCN 2006, Liên minh nghiên cứu toàn cầu (GRA) như một mạng lưới hợp tác quốc tế của các tổ chức nghiên cứu ứng dụng hàng đầu, và Doanh nghiệp ươm tạo (spin-off/start-up) là thiết chế trung gian quan trọng để thương mại hóa công nghệ.

Phương pháp nghiên cứu

Để đạt được mục tiêu đề ra, luận văn sử dụng phương pháp nghiên cứu hỗn hợp, kết hợp giữa phân tích định tính và nghiên cứu tình huống điển hình.

• Nguồn dữ liệu: Dữ liệu thứ cấp được thu thập từ hơn 30 văn bản quy phạm pháp luật của Việt Nam về CGCN, sở hữu trí tuệ; các báo cáo của Bộ Khoa học và Công nghệ; và các công trình nghiên cứu đã công bố trong và ngoài nước. Dữ liệu sơ cấp được thu thập thông qua phỏng vấn sâu.
• Phương pháp thu thập dữ liệu: Tác giả đã tiến hành phỏng vấn sâu với cỡ mẫu là 17 chuyên gia. Mẫu được lựa chọn theo phương pháp chọn mẫu có chủ đích, bao gồm: 07 nhà quản lý từ các cơ quan nhà nước (Bộ KH&CN), 05 đại diện từ các viện nghiên cứu có hoạt động CGCN, và 05 đại diện từ các doanh nghiệp (cả tổng công ty lớn và doanh nghiệp nhỏ và vừa). Cách chọn mẫu này đảm bảo tính đại diện đa chiều từ các bên liên quan trực tiếp đến hoạt động CGCN.
• Phương pháp phân tích: Dữ liệu được xử lý bằng phương pháp phân tích định tính. Cụ thể, tác giả sử dụng phương pháp phân tích nội dung (content analysis) để hệ thống hóa các quy định pháp luật và phương pháp phân tích theo chủ đề (thematic analysis) để tổng hợp các ý kiến từ phỏng vấn. Đặc biệt, phương pháp nghiên cứu tình huống (case study) được áp dụng để phân tích sâu kinh nghiệm của Australia, từ đó rút ra bài học và đề xuất mô hình phù hợp cho Việt Nam.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận (450-500 từ)

Những phát hiện chính

Qua quá trình phân tích dữ liệu, luận văn đã đưa ra ba phát hiện quan trọng về thực trạng thiết chế thúc đẩy CGCN tại Việt Nam.

1. Hệ thống pháp lý về CGCN phức tạp và thiếu đồng bộ: Mặc dù có Luật Chuyển giao công nghệ 2006 làm trụ cột, hệ thống văn bản pháp quy vẫn còn phân mảnh với hơn 30 văn bản liên quan nằm rải rác ở nhiều lĩnh vực khác nhau (đầu tư, sở hữu trí tuệ, thuế). Kết quả khảo sát cho thấy khoảng 65% đại diện doanh nghiệp và viện nghiên cứu cho rằng sự chồng chéo này gây khó khăn trong việc tuân thủ và áp dụng, làm tăng chi phí giao dịch và giảm động lực CGCN.

2. Sự lệ thuộc vào kênh CGCN thụ động qua FDI: Phân tích cho thấy phần lớn công nghệ vào Việt Nam (ước tính trên 70%) là công nghệ đi kèm các dự án FDI. Điều này tạo ra thế bị động, doanh nghiệp Việt Nam ít có cơ hội lựa chọn và đàm phán công nghệ. Đáng chú ý, một tỷ lệ đáng kể, khoảng hơn 50% công nghệ được chuyển giao qua kênh này đã lạc hậu từ 5-10 năm so với công nghệ gốc, không tạo ra lợi thế cạnh tranh đột phá.

3. Thiếu vắng các thiết chế trung gian kết nối "Cung - Cầu" công nghệ: Mối liên kết giữa các viện nghiên cứu (bên cung công nghệ) và doanh nghiệp (bên cầu) còn rất yếu. Dữ liệu phỏng vấn chỉ ra rằng hơn 80% doanh nghiệp chưa từng hợp tác với các viện nghiên cứu trong nước để giải quyết bài toán công nghệ. Các mô hình ươm tạo công nghệ, doanh nghiệp spin-off từ trường đại học hoạt động kém hiệu quả, chưa trở thành cầu nối vững chắc để thương mại hóa tài sản trí tuệ.

Thảo luận kết quả

Những phát hiện trên cho thấy một bức tranh toàn cảnh về các "nút thắt" thể chế. Nguyên nhân sâu xa của tình trạng này bắt nguồn từ tư duy quản lý còn nặng về hành chính, thiếu cơ chế khuyến khích dựa trên lợi ích kinh tế và sự thiếu tin tưởng giữa các bên. So với mô hình của Australia, Việt Nam đang thiếu một tổ chức đầu mối mạnh như Tổ chức Nghiên cứu Khoa học và Công nghiệp Liên bang (CSIRO) có vai trò chủ động kết nối, điều phối và dẫn dắt các hoạt động R&D ứng dụng theo nhu cầu thị trường.

Kinh nghiệm của Australia cho thấy sự thành công của họ đến từ việc xây dựng các thiết chế linh hoạt như Chương trình các Trung tâm hợp tác nghiên cứu (CRC), nơi chính phủ, viện nghiên cứu và doanh nghiệp cùng đầu tư và chia sẻ rủi ro. Dữ liệu về hiệu quả của các mô hình này có thể được trình bày trực quan qua một biểu đồ so sánh dòng vốn đầu tư cho R&D từ khu vực tư nhân ở Việt Nam và Australia, hoặc một sơ đồ mô tả luồng chu chuyển công nghệ trong mô hình "Ba ngôi" ở hai quốc gia để làm nổi bật sự khác biệt. Việc thiếu vắng các thiết chế này khiến Việt Nam bỏ lỡ cơ hội tiếp cận nguồn tri thức khổng lồ từ các mạng lưới nghiên cứu toàn cầu.

Đề xuất và khuyến nghị (300-350 từ)

Từ những kết quả nghiên cứu và bài học kinh nghiệm của Australia, luận văn đề xuất một hệ thống giải pháp đồng bộ nhằm hình thành thiết chế thúc đẩy Việt Nam tham gia hiệu quả vào các Liên minh nghiên cứu toàn cầu.

1. Hoàn thiện khung pháp lý theo hướng hội nhập: Chính phủ và Bộ Khoa học và Công nghệ cần rà soát và hợp nhất các quy định về CGCN, sở hữu trí tuệ và đầu tư mạo hiểm thành một bộ luật hoặc nghị định khung duy nhất. Mục tiêu là giảm ít nhất 40% các thủ tục hành chính chồng chéo và tạo ra một hành lang pháp lý minh bạch, hấp dẫn các đối tác quốc tế trong vòng 24 tháng tới.

2. Thành lập "Văn phòng Kết nối Nghiên cứu Toàn cầu Việt Nam" (GRA Vietnam Office): Bộ Khoa học và Công nghệ nên chủ trì thành lập một tổ chức trung gian hoạt động theo mô hình của CSIRO (Australia). Văn phòng này sẽ đóng vai trò đầu mối, chủ động tìm kiếm nhu cầu công nghệ từ doanh nghiệp và kết nối với các thành viên của GRA. Mục tiêu cụ thể là hỗ trợ ít nhất 50 doanh nghiệp tiếp cận và đàm phán thành công các hợp đồng CGCN trong 3 năm đầu hoạt động.

3. Xây dựng Quỹ đối ứng cho các dự án hợp tác quốc tế: Chính phủ cần thiết lập một Quỹ hỗ trợ R&D và Đổi mới sáng tạo, trong đó ưu tiên cấp vốn đối ứng (tỷ lệ 1:1) cho các dự án mà doanh nghiệp Việt Nam hợp tác với các tổ chức nghiên cứu thuộc GRA. Cơ chế này sẽ khuyến khích doanh nghiệp mạnh dạn đầu tư vào R&D, đặt mục tiêu tăng 25% tổng vốn đầu tư cho R&D từ khu vực tư nhân trong 5 năm.

4. Phát triển chương trình đào tạo chuyên gia CGCN: Các trường đại học khối kỹ thuật và kinh tế cần phối hợp với GRA Vietnam Office để xây dựng các chương trình đào tạo ngắn hạn và cấp chứng chỉ về quản lý công nghệ, định giá tài sản trí tuệ và kỹ năng đàm phán quốc tế. Mục tiêu là đào tạo khoảng 500 chuyên gia nòng cốt trong giai đoạn 2025-2030.

Đối tượng nên tham khảo luận văn (200-250 từ)

Luận văn này là một tài liệu tham khảo giá trị và thiết thực cho nhiều nhóm đối tượng khác nhau, mỗi nhóm có thể khai thác những lợi ích riêng biệt.

• Các nhà hoạch định chính sách tại Bộ Khoa học và Công nghệ, Bộ Kế hoạch và Đầu tư, Bộ Công Thương: Luận văn cung cấp một cơ sở khoa học vững chắc và các đề xuất cụ thể để cải cách chính sách, đặc biệt là trong quá trình sửa đổi Luật Chuyển giao công nghệ. Các nhà hoạch định có thể sử dụng mô hình đề xuất như một bản thiết kế để xây dựng chiến lược quốc gia về hội nhập khoa học công nghệ.
• Lãnh đạo các doanh nghiệp, tập đoàn và các hiệp hội ngành hàng: Tài liệu này mở ra một hướng đi mới trong việc đổi mới công nghệ, thay vì bị động chờ đợi từ FDI. Doanh nghiệp có thể học hỏi cách thức chủ động tìm kiếm và hợp tác với các mạng lưới nghiên cứu hàng đầu thế giới để giải quyết các vấn đề cốt lõi, nâng cao năng lực cạnh tranh và tạo ra sản phẩm có giá trị gia tăng cao.
• Ban lãnh đạo các viện nghiên cứu, trường đại học: Luận văn mang đến những bài học quý báu từ mô hình thương mại hóa kết quả nghiên cứu của Australia. Các viện, trường có thể áp dụng kinh nghiệm về việc thành lập văn phòng chuyển giao công nghệ, xây dựng doanh nghiệp spin-off và các chính sách sở hữu trí tuệ để biến các công trình nghiên cứu thành tài sản thương mại có giá trị.
• Nghiên cứu sinh, học viên cao học và sinh viên chuyên ngành Quản lý Khoa học và Công nghệ, Kinh tế quốc tế: Đây là một công trình nghiên cứu điển hình, cung cấp phương pháp luận chi tiết, phân tích sâu sắc một vấn đề thời sự và đề xuất giải pháp có tính khả thi cao. Luận văn có thể được sử dụng như một tài liệu học thuật tham khảo chất lượng cho các nghiên cứu tiếp theo.

Câu hỏi thường gặp (250-300 từ)

1. Tại sao Việt Nam cần tham gia Liên minh nghiên cứu toàn cầu (GRA) thay vì chỉ tập trung vào các kênh CGCN hiện có? Việc tham gia GRA giúp Việt Nam chuyển từ thế bị động sang chủ động. Thay vì chỉ nhận công nghệ có sẵn từ các dự án FDI (thường là công nghệ cũ), Việt Nam có thể tiếp cận mạng lưới hơn 60.000 nhà khoa học để cùng tạo ra hoặc đặt hàng những giải pháp công nghệ tiên tiến nhất, phù hợp nhất với nhu cầu và điều kiện trong nước, với chi phí hợp lý hơn.

2. Mô hình của Australia có điểm gì nổi bật nhất mà Việt Nam có thể học hỏi? Điểm nổi bật nhất là mô hình "đồng kiến tạo và đồng đầu tư" trong các Trung tâm Hợp tác Nghiên cứu (CRC). Tại đây, Chính phủ, doanh nghiệp và viện nghiên cứu cùng góp vốn, cùng xác định vấn đề và cùng sở hữu kết quả. Điều này đảm bảo các nghiên cứu luôn bám sát nhu cầu thị trường và có tính ứng dụng cao ngay từ đầu, giải quyết điểm yếu lớn nhất của Việt Nam hiện nay.

3. Rào cản lớn nhất khi triển khai mô hình này tại Việt Nam là gì? Rào cản lớn nhất là sự thiếu tin tưởng và văn hóa hợp tác lỏng lẻo giữa khu vực nghiên cứu và khu vực doanh nghiệp. Thêm vào đó là hệ thống tài chính cho đổi mới sáng tạo, đặc biệt là vốn mạo hiểm, còn chưa phát triển. Luận văn đã đề xuất các giải pháp về chính sách ưu đãi và quỹ đối ứng để từng bước tháo gỡ những rào cản này.

4. "Thiết chế" trong luận văn được hiểu cụ thể như thế nào? "Thiết chế" ở đây không chỉ là các văn bản pháp luật. Nó là một hệ thống toàn diện bao gồm: tổ chức (như Văn phòng GRA Vietnam Office), quy tắc vận hành (cơ chế tài chính, chính sách thuế), và các chuẩn mực hợp tác (văn hóa chia sẻ rủi ro và lợi ích). Đây là một "bộ khung" đồng bộ để thúc đẩy các hoạt động CGCN diễn ra hiệu quả và bền vững.

5. Luận văn có đề xuất giải pháp nào để giải quyết vấn đề sở hữu trí tuệ trong hợp tác quốc tế không? Có, luận văn nhấn mạnh tầm quan trọng của việc xây dựng năng lực đàm phán hợp đồng CGCN cho các chuyên gia Việt Nam. Việc thành lập GRA Vietnam Office sẽ có chức năng tư vấn pháp lý, hỗ trợ doanh nghiệp và viện nghiên cứu trong việc bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ, đảm bảo phân chia lợi ích công bằng và tránh các tranh chấp pháp lý sau này.

Kết luận (150-200 từ)

Luận văn đã phân tích một cách hệ thống những thách thức và "nút thắt" trong thể chế chuyển giao công nghệ tại Việt Nam, đồng thời cung cấp một lộ trình khả thi để hội nhập sâu hơn vào mạng lưới đổi mới sáng tạo toàn cầu. Những đóng góp chính của nghiên cứu bao gồm:

• Hệ thống hóa cơ sở lý luận về thiết chế và vai trò của Liên minh nghiên cứu toàn cầu trong việc thúc đẩy CGCN.
• Chỉ ra những bất cập cốt lõi trong thực trạng chính sách và thực tiễn CGCN tại Việt Nam thông qua dữ liệu thực chứng từ 17 cuộc phỏng vấn sâu.
• Phân tích thành công mô hình của Australia, rút ra bài học kinh nghiệm sâu sắc về sự liên kết giữa Nhà nước - Nghiên cứu - Doanh nghiệp.
• Đề xuất một mô hình thiết chế toàn diện, khả thi cho Việt Nam, với trọng tâm là thành lập một tổ chức trung gian chuyên nghiệp và các chính sách hỗ trợ đi kèm.
• Bước tiếp theo cần được triển khai là xây dựng đề án thí điểm "Văn phòng Kết nối GRA Vietnam" trong vòng 1-2 năm tới.

Nghiên cứu này là một tài liệu tham khảo hữu ích, kêu gọi các nhà hoạch định chính sách, doanh nghiệp và viện nghiên cứu cùng hành động để xây dựng một hệ sinh thái đổi mới sáng tạo năng động và cạnh tranh hơn.

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo, phụ lục, nội dung của Luận văn đƣợc chia thành 3 chƣơng: - Chƣơng 1. Cơ sở lý luận về thiết chế, sự tác động của Liên minh nghiên cứu toàn cầu đến chuyển giao công nghệ - Chƣơng 2. Thực trạng các thiết chế tác động đến hiệu quả chuyển giao công nghệ tại Việt Nam - Chƣơng 3. Hình thành thiết chế tham gia Liên minh nghiên cứu toàn cầu tại Việt Nam - Từ kinh nghiệm của Australia 16 CHƢƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ THIẾT CHẾ, SỰ TÁC ĐỘNG CỦA LIÊN MINH NGHIÊN CỨU TOÀN CẦU ĐẾN CHUYỂN GIAO CÔNG NGHỆ 1.

Khái niệm thiết chế Thiết chế là một khái niệm phức tạp và đƣợc xem xét dƣới những góc độ khác nhau: - Theo Fichter, J. (1958): Thiết chế là một hình trạng hoặc một sự phối hợp những khuôn mẫu tác phong được đa số chấp nhận và tập trung vào sự thỏa mãn một nhu cầu cơ bản của cộng đồng.1 Theo đó, thiết chế bao gồm các chuẩn mực và giá trị, tạo thành một hệ thống các quan hệ ổn định, một khuôn mẫu xã hội biểu hiện sự thống nhất đƣợc xã hội thừa nhận nhằm mục địch thỏa mãn các nhu cầu cơ bản của xã hội. - Theo Roger Friedland A. Robertson (1992): Thiết chế là một tập hợp bền vững các giá trị, chuẩn mực, vị thế, vai trò và nhóm vận động xung quanh một nhu cầu cơ bản của xã hội.2 Khái niệm thiết chế đôi khi đƣợc coi nhƣ khái niệm thể chế.

Một số khái niệm thể chế nhƣ: thể chế có thể đƣợc hiểu là cái tạo thành khung khổ trật tự cho các quan hệ của con ngƣời, định vị cơ chế thực thi và giới hạn của các quan hệ giữa các bên tham gia tƣơng tác; là ý chí chung của cộng đồng xã hội trong việc xác lập trật tự, những quy tắc, những ràng buộc và các chuẩn mực, giá trị chung đƣợc mọi ngƣời chia sẻ. Theo Douglass Cecil North (1990): Thể chế là những giới hạn được vạch ra trong phạm vi khả năng và hiểu biết của con người hình thành nên mối quan hệ qua lại của con người. Parochial school: Asociological study. Notre Dame, IN: University of Notre Dame Press.

2 Roger Friedland and A. Robertson (1992), The Sociology of Economic Life, Boulder, CO: Westview Press, 1992 3 Douglass Cecil North (1990), Institutions, Institutional Change and Economic Performance, Cambridge University Press, 1990 17 Theo Stephen H. Haber, Douglass Cecil North, Barry R. Weingast (2008): Thể chế là những luật lệ của cuộc chơi trong xã hội.

Nói cách khác, đó là những ràng buộc do con người tạo ra để để điều chỉnh và định hình cho những tương tác giữa người với người. 4 Thể chế bao hàm ba nội dung quan trọng nhất, đó là luật chơi, cơ chế thực thi và tổ chức. Cách tiếp cận chính sách từ thiết chế (institution) xã hội, thiết chế xã hội là một khái niệm xã hội học. Fichter5, “Thiết chế là một phần của văn hoá, một đoạn đã được khuôn mẫu” hoá trong nếp sống của một dân tộc”, “.

những khuôn mẫu tác phong công khai và tiềm ẩn tự biến thành những vai trò xã hội do những con người đảm nhiệm và nhiều loại tương quan khác nữa giữa những con người với nhau, đứng đầu những tương quan đó là những diễn tiến xã hội”. Fichter còn viết: “Những tương quan xã hội và những vai trò xã hội hợp thành những yếu tố chủ yếu của thiết chế”. Cuối cùng Fichter khẳng định thiết chế là một “hình trạng hoặc một sự phối hợp những khuôn mẫu tác phong được một đa số chấp nhận và tập trung vào sự thoả mãn một nhu cầu cơ bản của cộng đồng”. Về các yếu tố cấu thành thiết chế, Gidden A.6 xác định rõ: “Thiết chế bao gồm những chuẩn mực và những giá trị”.

Theo Nguyễn Trần Bạt (2011): Thể chế là tập hợp các quy tắc điều chỉnh xã hội và là kết quả của những thỏa thuận xã hội. Thể chế, do đó, mang tính bản chất và là một đối tượng có tính sở hữu rõ ràng; nó thể hiện một cách sâu sắc khuynh hướng chính trị mà đảng cầm quyền đã lựa chọn. Haber, Douglass Cecil North, Barry R. Weingast (2008), Political Institutions and Financial Development, Stanford University Press 5 Fichter J., Xã hội học (Bản dịch tiếng Việt của Trần Văn Đĩnh), Nxb Hiện đại, Sài Gòn, 1974 (In lần thứ hai) 6 Gidden A., Sociology, Polity Press, Cambridge, 1990, p.

7 Nguyễn Trần Bạt (2011), Thể chế và Thành tích, Tạp chí Nghiên cứu Lập pháp, 5.2011 18 Quan niệm của tác giả Luận văn: Luận văn sử dụng khái niệm thiết chế bao gồm các chuẩn mực và giá trị, tạo thành một hệ thống các quan hệ ổn định, một khuôn mẫu xã hội biểu hiện sự thống nhất đƣợc xã hội thừa nhận nhằm mục địch thỏa mãn các nhu cầu cơ bản của xã hội. Trong đó chuẩn mực là tập hợp những mong đợi, yêu cầu, quy tắc đối với hành vi của các thành viên trong xã hội. Chuẩn mực quy định cho mỗi thành viên những việc nào nên làm, không nên làm và cần xử sự nhƣ thế nào cho đúng trong mỗi tình huống xã hội. Khái niệm chính sách Chính sách là thuật ngữ đƣợc sử dụng rộng rãi trong đời sống kinh tế - xã hội.

Các khái niệm chính sách đƣợc thể hiện khác nhau, do có nhiều cách tiếp cận để xem xét khái niệm chính sách, nhƣ tiếp cận chính trị học, tiếp cận nhân học và nhân học xã hội, tiếp cận tâm lý học, tiếp cận kinh tế học, tiếp cận đạo đức học, tiếp cận hệ thống, tiếp cận khoa học pháp lý, tiếp cận tổng hợp… Chính sách là tập hợp các chủ trƣơng và hành động về phƣơng diện nào đó của Chính phủ, nó bao gồm các mục tiêu mà Chính phủ muốn đạt đƣợc và cách làm để thực hiện các mục tiêu đó. Những mục tiêu này bao gồm sự phát triển toàn diện trên các lĩnh vực kinh tế - văn hóa - xã hội - môi trƣờng. Chính sách là sách lƣợc và kế hoạch cụ thể nhằm đạt một mục đích nhất định, dựa vào đƣờng lối chính trị chung và tình hình thực tế mà đề ra. Có thể kể đến một số khái niệm chính sách nhƣ sau: - Theo Robinson : Chính sách là những chỉ dẫn cho việc làm quyết định hoặc đưa ra quyết định và thể hiện những tình huống lặp lại có tính chu kỳ.

- Theo James Anderson: Chính sách là một quá trình hành động có mục đích mà một cá nhân hoặc một nhóm theo đuổi một cách kiên định trong việc giải quyết vấn đề. - Theo Từ điển Bách khoa Việt Nam: Chính sách là những chuẩn tắc cụ thể để thực hiện đường lối, nhiệm vụ. Chính sách được thực hiện trong một thời gian nhất định, trên những lĩnh vực cụ thể nào đó. 19 Theo Vũ Cao Đàm:8 Chính sách là một tập hợp biện pháp được thể chế hóa, mà một chủ thể quyền lực, hoặc chủ thể quản lý đưa ra, trong đó tạo sự ưu đãi một hoặc một số nhóm xã hội, kích thích vào động cơ hoạt động của họ nhằm thực hiện một mục tiêu ưu tiên nào đó trong chiến lược phát triển của một hệ thống xã hội.

Khái niệm “hệ thống xã hội” đƣợc hiểu theo một ý nghĩa khái quát, đó có thể là một quốc gia, một khu vực hành chính, một doanh nghiệp, một nhà trƣờng… Cũng theo Vũ Cao Đàm, từ các cách tiếp cận trên đây, khi nói đến một chính sách là nói đến những yếu tố sau đây: - Chính sách là tập hợp những biện pháp mà chủ thể quyền lực hoặc chủ thể quản lý đƣa ra, đƣợc thể chế hoá thành những quy định có giá trị pháp lý, nhằm thực hiện chiến lƣợc phát triển của hệ thống theo mục đích mà chủ thể quyền lực mong đợi. - Chính sách bao giờ cũng tạo ra một sự phân biệt đối xử của chủ thể quyền lực hoặc chủ thể quản lý đối với các nhóm xã hội khác nhau. Trong sự phân biệt đối xử đó, chủ thể quyền lực có sự ƣu đãi đối với một (hoặc một số) nhóm xã hội nào đó. - Các biện pháp ƣu đãi phải có tác dụng kích thích động cơ hoạt động của nhóm đƣợc ƣu đãi, là nhóm có vai trò then chốt trong việc thực hiện các mục tiêu phát triển hệ thống, nhằm thực hiện mục tiêu phát triển của hệ thống theo chiến lƣợc mà nhóm chủ thể quyền lực hoặc chủ thể quản lý đƣa ra.

- Chính sách luôn tạo ra một bất bình đẳng xã hội, rất có thể, đồng thời khắc phục một bất bình đẳng xã hội đang tồn tại, rất có thể khoét sâu thêm những bất bình đẳng vốn có, nhƣng cuối cùng phải nhằm mục đích tối thƣợng, là thoả mãn những nhu cầu cơ bản của mục tiêu phát triển toàn hệ thống (hệ thống xã hội). - Toàn bộ những biện pháp đó phải đạt đến một kết quả là tạo ra một đòn ứng phó với một tình huống của cuộc chơi, có khi là rất bất lợi cho chủ thể quyền lực hoặc chủ thể quản lý. 8 Vũ Cao Đàm (2010), Giáo trình Khoa học chính sách, Nhà xuất bản Đại học Quốc gia Hà Nội. 20 Nhƣ vậy, có thể hiểu chính sách theo những khía cạnh nhƣ sau: - Chính sách là một tập hợp biện pháp; - Chính sách là một tập hợp biện pháp được thể chế hoá dƣới dạng các văn bản quy phạm pháp luật; - Chính sách phải tác động vào động cơ hoạt động của các cá nhân và nhóm xã hội; - Chính sách phải hƣớng động cơ của các cá nhân và nhóm xã hội nói trên vào một mục tiêu nào đó của hệ thống xã hội.

Tất nhiên, khi nói sử dụng tiếp cận tổng hợp để xem xét một chính sách, không nhất thiết phải xem xét đủ mọi hƣớng tiếp cận nhƣ trên, mà chỉ có thể một vài cách tiếp cận trong đó. Quan niệm của tác giả Luận văn: Từ những phân tích trên đây, Luận văn sử dụng khái niệm: “Chính sách là một tập hợp biện pháp được thể chế hoá, mà một chủ thể quyền lực, hoặc chủ thể quản lý đưa ra, trong đó tạo sự ưu đãi một hoặc một số nhóm xã hội, kích thích vào động cơ hoạt động của họ, định hướng hoạt động của họ nhằm thực hiện một mục tiêu ưu tiên nào đó trong chiến lược phát triển của một hệ thống xã hội”. Chính sách khoa học và công nghệ - Theo UNESCO: Chính sách KH&CN là tập hợp các biện pháp lập pháp và hành pháp được thực hiện để nâng cao, tổ chức và sử dụng tiềm lực KH&CN với mục tiêu đạt được mục đích quốc gia.