Toàn văn Lễ cấp sắc của người Dao Thanh Y ở Thượng Yên Công, Uông Bí, Quảng Ninh

Khám phá Lễ Cấp Sắc của người Dao Thanh Y ở Uông Bí, Quảng Ninh. Nghiên cứu chi tiết về ý nghĩa, nghi thức và giá trị văn hóa truyền thống độc đáo.

• Tác giả: Trương Thị Huyền
• Người hướng dẫn: Th.S Chử Thu Hà
• Trường học: Trường Đại Học Văn Hoá Hà Nội
• Chuyên ngành: Văn Hóa Dân Tộc Thiểu Số
• Đề tài: Lễ Cấp Sắc Của Người Dao Thanh Y Ở Xã Thượng Yên Công, Thành Phố Uông Bí, Tỉnh Quảng Ninh
• Loại tài liệu: Khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2011
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Khám Phá Lễ Cấp Sắc Người Dao Thanh Y Di Sản Độc Đáo

Lễ Cấp Sắc của người dân tộc Dao Thanh Y ở Quảng Ninh là một trong những nghi lễ trưởng thành quan trọng và mang đậm bản sắc văn hóa dân tộc. Đây không chỉ là một nghi thức bắt buộc trong vòng đời của một người đàn ông Dao mà còn là một di sản văn hóa phi vật thể quý giá, chứa đựng hệ thống tín ngưỡng dân gian phức tạp và những giá trị nhân văn sâu sắc. Nghi lễ này đánh dấu sự công nhận chính thức của cộng đồng và thế giới thần linh đối với một người đàn ông, cho phép họ tham gia vào các công việc trọng đại của làng bản và thờ cúng tổ tiên. Theo tài liệu nghiên cứu của Trương Thị Huyền (2011), người Dao Thanh Y tại xã Thượng Yên Công, Uông Bí, gọi Lễ Cấp Sắc là "Cháy thui xấy", có nghĩa là lễ đặt tên sinh lần thứ hai. Người chưa trải qua nghi lễ này, dù lớn tuổi, vẫn bị coi là trẻ con, chưa có tên âm (man pú) và chưa được công nhận là con cháu của Bàn Vương. Ngược lại, người đã thụ lễ, dù trẻ tuổi, cũng được xem là người trưởng thành, có đủ tư cách để đảm nhận vai trò trong các hoạt động tâm linh. Lễ Cấp Sắc không chỉ là một cột mốc cá nhân mà còn là dịp để củng cố sự đoàn kết cộng đồng, nơi các giá trị đạo đức, lịch sử và phong tục tập quán Quảng Ninh được tái hiện và trao truyền qua các thế hệ. Các nghi lễ, lễ vật cúng tế, trang phục truyền thống người Dao, và các điệu múa thiêng liêng đều là những yếu tố cấu thành nên một bức tranh văn hóa đa sắc màu, phản ánh thế giới quan và nhân sinh quan độc đáo của cộng đồng người Dao.

1.1. Nguồn gốc và tên gọi độc đáo của Lễ Cấp Sắc

Tên gọi "Cấp Sắc" bắt nguồn từ việc người được cấp sắc sẽ nhận một bản sắc ghi bằng chữ Nôm Dao, chứng nhận lai lịch và những lời răn dạy về đạo đức. Tuy nhiên, người dân tộc Dao Thanh Y tại Thượng Yên Công có tên gọi riêng là "Cháy thui xấy", mang ý nghĩa sâu sắc về một cuộc tái sinh tâm linh. Nghi lễ này là sự khẳng định một người đàn ông đã "chín" về mặt xã hội và tâm linh, sẵn sàng gánh vác trách nhiệm với gia đình và cộng đồng. Quá trình này không chỉ là việc đặt một tên mới mà còn là sự thừa nhận của các vị thần linh, đặc biệt là thủy tổ Bàn Vương, đối với một thành viên mới đã trưởng thành.

1.2. Vị trí quan trọng trong đời sống tín ngưỡng dân gian

Trong hệ thống tín ngưỡng dân gian của người Dao, Lễ Cấp Sắc giữ một vị trí trung tâm. Đây là điều kiện tiên quyết để một người đàn ông có thể trở thành thầy cúng, người có vai trò kết nối giữa thế giới con người và thế giới thần linh. Quan trọng hơn, người Dao tin rằng chỉ những ai đã qua Cấp Sắc thì khi mất đi, linh hồn mới có thể đoàn tụ với tổ tiên ở "Dương Châu". Nghi lễ này được xem như một "giấy thông hành" đến thế giới bên kia, giúp người đã khuất không phải chịu kiếp đọa đày. Do đó, dù tốn kém, các gia đình đều nỗ lực tổ chức nghi lễ này cho con trai mình.

II. Thách Thức Bảo Tồn Văn Hóa Người Dao Trong Thời Hiện Đại

Trong bối cảnh xã hội hiện đại, việc bảo tồn văn hóa dân tộc nói chung và Lễ Cấp Sắc của người Dao Thanh Y nói riêng đang đối mặt với nhiều thách thức. Sự tác động của kinh tế thị trường, giao lưu văn hóa và sự thay đổi trong nhận thức của thế hệ trẻ đang làm cho nhiều nghi thức truyền thống có nguy cơ bị mai một hoặc biến đổi. Theo nghiên cứu, chi phí để tổ chức một Lễ Cấp Sắc hoàn chỉnh là rất lớn, bao gồm việc chuẩn bị lễ vật cúng tế trong nhiều năm, mời nhiều thầy cúng và phục vụ cả làng. Điều này trở thành một gánh nặng kinh tế đối với nhiều gia đình, khiến họ phải đơn giản hóa hoặc rút ngắn các nghi lễ, làm mất đi tính nguyên bản và sự trang trọng vốn có. Hơn nữa, thế hệ trẻ người Dao ngày nay có nhiều cơ hội tiếp xúc với văn hóa bên ngoài, dẫn đến sự suy giảm hứng thú trong việc học chữ Nôm Dao và tìm hiểu các nghi lễ phức tạp. Sự thiếu hụt lớp thầy cúng kế cận có trình độ và am hiểu sâu sắc về phong tục đang là một mối lo ngại lớn. Nếu không có những giải pháp kịp thời, di sản văn hóa phi vật thể này có thể dần mất đi những giá trị cốt lõi, chỉ còn lại hình thức bề ngoài, ảnh hưởng đến bản sắc văn hóa dân tộc của người Dao tại các địa phương như huyện Bình Liêu và huyện Ba Chẽ.

2.1. Tác động của kinh tế và xã hội đến nghi lễ

Quá trình chuẩn bị cho một Lễ Cấp Sắc truyền thống đòi hỏi sự tích lũy kinh tế trong nhiều năm, thậm chí cả một đời người. Áp lực từ kinh tế thị trường khiến nhiều gia đình không còn đủ điều kiện để tuân thủ đầy đủ các quy trình phức tạp. Sự thay đổi trong cơ cấu nghề nghiệp, khi nhiều người trẻ ly hương làm việc tại các khu công nghiệp, cũng làm gián đoạn quá trình trao truyền tri thức văn hóa giữa các thế hệ. Các quy định về nếp sống văn minh, mặc dù tích cực, đôi khi cũng vô hình trung làm giảm quy mô và sự tham gia của cộng đồng vào các nghi lễ lớn.

2.2. Nguy cơ mai một bản sắc văn hóa dân tộc Dao

Sự đứt gãy trong việc truyền dạy chữ Nôm Dao là một trong những nguy cơ lớn nhất. Đây là ngôn ngữ được sử dụng trong các sách cúng và văn bản sắc phong. Khi không còn người đọc, viết và hiểu được chữ Nôm, linh hồn của các nghi thức truyền thống sẽ mất đi. Bên cạnh đó, các yếu tố văn hóa khác như trang phục truyền thống người Dao, các điệu múa trong lễ cấp sắc như múa rùa, và âm nhạc cổ truyền cũng đang dần bị thay thế bởi các sản phẩm văn hóa hiện đại, làm phai nhạt đi bản sắc văn hóa dân tộc độc đáo.

III. Giải Mã Ý Nghĩa Lễ Cấp Sắc Nghi Lễ Trưởng Thành Cốt Lõi

Mục đích cốt lõi của Lễ Cấp Sắc là công nhận sự trưởng thành của một người đàn ông Dao về cả mặt thể chất, xã hội và tâm linh. Đây là một nghi lễ trưởng thành thiêng liêng, là ngưỡng cửa mà mọi nam giới người Dao đều mong muốn bước qua. Thứ nhất, nghi lễ này cấp cho người đàn ông một tên âm và một vị thế mới trong cộng đồng. Họ chính thức được công nhận là người lớn, được phép tham gia bàn bạc các công việc hệ trọng và được thờ cúng tổ tiên. Thứ hai, và quan trọng nhất, Lễ Cấp Sắc là con đường để một người trở thành thầy cúng. Thông qua nghi lễ, người được cấp sắc sẽ được các vị thần "công nhận" và cấp cho âm binh để hành nghề, giúp đỡ dân làng trong các hoạt động tâm linh. Thứ ba, nghi lễ mang ý nghĩa giáo dục đạo đức sâu sắc. Các bài cúng và lời răn dạy trong đạo sắc đều hướng con người đến những điều thiện, sống có trách nhiệm, hiếu thảo với cha mẹ và hòa hợp với cộng đồng. Cuối cùng, Lễ Cấp Sắc là sự tái khẳng định mối liên kết không thể tách rời giữa con người với cội nguồn tổ tiên, đặc biệt là với thủy tổ Bàn Vương. Chỉ khi đã qua Cấp Sắc, họ mới thực sự được coi là con cháu của Bàn Vương, được ngài che chở và khi qua đời mới được về đoàn tụ với tổ tiên, hoàn thành một vòng đời trọn vẹn theo tín ngưỡng dân gian.

3.1. Sự công nhận trưởng thành của người đàn ông Dao

Trước khi được Cấp Sắc, một người đàn ông dù bao nhiêu tuổi vẫn bị coi là "con nít". Nghi lễ này chính là sự "khai tâm, khai trí", giúp họ hiểu rõ về lẽ phải trái, về trách nhiệm của mình đối với gia đình và xã hội. Sau khi thụ lễ, họ có đủ tư cách để ngồi cùng mâm với những người lớn tuổi, tham gia vào các quyết định của dòng họ và làng bản. Đây là một sự chuyển đổi căn bản về vị thế xã hội, được cộng đồng và thế giới tâm linh thừa nhận.

3.2. Mối liên kết tâm linh với Bàn Vương và tổ tiên

Theo truyền thuyết, người Dao là con cháu của Bàn Vương. Lễ Cấp Sắc là một nghi thức để báo cáo và trình diện với thủy tổ. Trong lễ, các nghi thức cúng tế Bàn Vương được thực hiện một cách vô cùng trang trọng. Việc được cấp sắc đồng nghĩa với việc được chính thức ghi tên vào sổ của tổ tiên. Điều này đảm bảo rằng khi sống sẽ được tổ tiên phù hộ và khi chết sẽ được dẫn lối về cõi vĩnh hằng, duy trì sự liên tục của dòng dõi và củng cố ý thức về cội nguồn dân tộc.

IV. Quy Trình Tổ Chức Một Nghi Thức Truyền Thống Đầy Công Phu

Tổ chức một Lễ Cấp Sắc là một quá trình kéo dài và vô cùng công phu, đòi hỏi sự chuẩn bị kỹ lưỡng từ gia đình người được cấp sắc. Công việc chuẩn bị có thể kéo dài từ vài năm đến cả chục năm, phụ thuộc vào điều kiện kinh tế. Đầu tiên, gia chủ phải làm lễ hứa trước bàn thờ tổ tiên, sau đó bắt đầu nuôi lợn, tích trữ gạo, nấu rượu dành riêng cho buổi lễ. Việc chuẩn bị trang phục truyền thống người Dao cho người thụ lễ và các thầy cúng cũng rất cầu kỳ, với các hoa văn thêu tay tỉ mỉ mang nhiều ý nghĩa biểu tượng. Một phần không thể thiếu là chuẩn bị các bộ tranh thờ và giấy dó để viết sớ điệp. Các bức tranh này mô tả hệ thống thần linh của Đạo giáo, có vai trò chứng giám và ban phước cho buổi lễ. Việc lựa chọn thầy cúng là vô cùng quan trọng. Một buổi lễ thường cần nhiều thầy, trong đó có thầy cả, thầy phụ trách bên Sư (Tam Nguyên) và thầy phụ trách bên Đạo (Tam Thanh). Các nghi thức truyền thống chính diễn ra trong vài ngày đêm liên tục. Các thầy cúng sẽ tiến hành các bài cúng, múa thiêng và thực hiện các nghi lễ như khai đàn, trình diện tổ tiên, và cuối cùng là lễ trao đạo sắc và tên âm cho người thụ lễ. Không khí của buổi lễ vừa trang nghiêm, thần bí, vừa tưng bừng với tiếng trống, chiêng, tạo nên một sự kiện văn hóa cộng đồng đặc sắc.

4.1. Công tác chuẩn bị lễ vật cúng tế và trang phục

Việc chuẩn bị lễ vật cúng tế được tiến hành một cách bí mật và thành kính. Ngoài lợn, gà, gạo, rượu, gia chủ còn phải tự làm giấy dó từ cây rừng để làm tiền âm phủ và viết bằng sắc. Trang phục truyền thống người Dao dành cho người thụ lễ thường có màu đỏ, được mẹ hoặc chị gái đã qua tuổi sinh đẻ may để đảm bảo sự trong sạch. Các bộ tranh thờ được coi là vật phẩm linh thiêng, là nơi các vị thần ngự trị trong suốt quá trình diễn ra nghi lễ. Mọi công đoạn chuẩn bị đều tuân theo những quy tắc nghiêm ngặt để đảm bảo sự thành công của buổi lễ.

4.2. Vai trò tối quan trọng của các thầy cúng trong lễ

Các thầy cúng là linh hồn của Lễ Cấp Sắc. Họ không chỉ là người thực hiện các nghi lễ mà còn là những người thầy, người dẫn dắt tâm linh cho người được cấp sắc. Thầy cả điều hành chung, trong khi thầy bên Sư và bên Đạo thực hiện các phần lễ riêng biệt, tượng trưng cho việc thụ nhận sức mạnh từ hai phái thần linh khác nhau. Họ phải là người thông thạo chữ Nôm Dao, thuộc lòng các bài cúng dài và am tường các nghi thức truyền thống phức tạp. Mối quan hệ thầy-trò được thiết lập từ đây sẽ kéo dài suốt đời.

4.3. Các nghi thức chính Cấp Sắc bên Sư và bên Đạo

Điểm độc đáo của người Dao Thanh Y là cấp sắc theo hai bên: bên Sư (cấp Tam Nguyên) và bên Đạo (cấp Tam Thanh). Theo quan niệm, bên Sư gồm các vị thánh của quân chư hầu, bên Đạo là vua, do đó phải cấp quân trước rồi mới lên vua. Khi hoàn thành cả hai bên, người thụ lễ sẽ được các vị thần của cả hai phái đi theo bảo vệ, giúp đỡ. Quá trình này bao gồm nhiều nghi lễ nhỏ như cúng Công Tào, Chiếu panh, cúng Bàn Vương, và đặc biệt là các điệu múa trong lễ cấp sắc như múa rùa, tái hiện lại quá trình khai thiên lập địa và hành trình của người Dao.

V. Phân Tích Các Giá Trị Cốt Lõi Của Phong Tục Tập Quán Này

Lễ Cấp Sắc không chỉ là một nghi thức truyền thống mà còn là một kho tàng chứa đựng nhiều giá trị văn hóa, xã hội và giáo dục sâu sắc. Về mặt xã hội, đây là dịp để củng cố tinh thần đoàn kết cộng đồng. Cả làng sẽ cùng nhau giúp đỡ gia chủ chuẩn bị và tham dự lễ, tạo ra một không gian sinh hoạt văn hóa chung, thắt chặt mối quan hệ láng giềng, dòng họ. Về mặt giáo dục, nghi lễ là một bài học sống động về đạo đức và lẽ sống. Thông qua các lời răn dạy trong đạo sắc, người đàn ông Dao được giáo dục về lòng hiếu thảo, sự kính trọng người lớn tuổi, trách nhiệm với gia đình, và cách đối nhân xử thế. Các quy định kiêng kỵ sau khi cấp sắc cũng rèn luyện cho họ một lối sống chuẩn mực, có kỷ luật. Về mặt văn hóa-nghệ thuật, Lễ Cấp Sắc là một không gian bảo tồn và trình diễn nhiều loại hình nghệ thuật dân gian độc đáo, từ hội họa (tranh thờ), âm nhạc (trống, chiêng), múa (điệu múa rùa) cho đến văn học dân gian (các bài cúng, truyện kể). Những giá trị này đã góp phần làm phong phú thêm kho tàng văn hóa người Dao và tạo nên sức hút cho du lịch văn hóa Quảng Ninh, đặc biệt tại các vùng có đông người Dao sinh sống như huyện Ba Chẽ, huyện Bình Liêu.

5.1. Giáo dục đạo đức và củng cố đoàn kết cộng đồng

Lễ Cấp Sắc hoạt động như một "trường học" đạo đức của cộng đồng. Các điều răn trong sắc phong yêu cầu người được cấp sắc không được làm điều ác, không được bất hiếu, phải sống trung thực và giúp đỡ người khác. Việc cả cộng đồng cùng tham gia vào quá trình tổ chức lễ thể hiện rõ tinh thần tương thân tương ái, củng cố sự gắn kết xã hội, một yếu tố quan trọng để duy trì sự ổn định và phát triển của làng bản.

5.2. Tiềm năng phát triển du lịch văn hóa Quảng Ninh

Với sự độc đáo và giàu bản sắc, Lễ Cấp Sắc có tiềm năng trở thành một sản phẩm du lịch văn hóa Quảng Ninh hấp dẫn. Việc khai thác một cách bền vững, tôn trọng tính thiêng của nghi lễ có thể giúp quảng bá văn hóa người Dao đến với du khách trong và ngoài nước. Điều này không chỉ tạo ra sinh kế cho người dân địa phương mà còn góp phần nâng cao nhận thức và niềm tự hào về di sản, từ đó thúc đẩy công tác bảo tồn văn hóa dân tộc một cách hiệu quả hơn.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1. KHÁI QUÁT VỀ NGƯỜI DAO THANH Y Ở XÃ THƯỢNG YÊN CÔNG 1. Điều kiện tự nhiên Thượng Yên Công là một xã vùng sâu vùng xa của thành phố Uông Bí, cách trung tâm thị xã 20km về hướng Tây Bắc. Tổng diện tích đất của xã là 6.666,8 hecta, với chiều rộng là 6km.

Vị trí địa lý của xã như sau: Phía Bắc là núi Yên Tử và dãy Bảo Đài giáp huyện Sơn Động tỉnh Bắc Giang; phía Tây giáp với xã Tràng Lương, huyện Đông Triều (Quảng Ninh); phía Nam là dãy núi Ba Vàng; phía Đông giáp với phường Vàng Danh của thành phố Uông Bí và huyện Hoành Bồ (Quảng Ninh). Toàn bộ diện tích của xã nằm trong một thung lũng, xung quanh có hệ thống các núi bao bọc, trong đó đáng kể nhất là dãy núi Yên Tử. Đây là ranh giới tự nhiên giữa Thượng Yên Công với huyện Sơn Động của tỉnh Bắc Giang, với đỉnh cao nhất tới 1.068m so với mặt nước biển. Địa hình tự nhiên của xã Thượng Yên Công với 3/4 diện tích là rừng, điều đó khiến cho Thượng Yên Công có một hệ thực vật vô cùng phong phú.432,7 ha rừng đặc dụng với nhều loài thực vật quý, có giá trị kinh tế cao như: đinh, lim, sến, táu… và đặc biệt có nhiều loại rau rừng được bà con khai thác phục vụ cho đời sống hàng ngày.

Cùng với hệ thực vật phong phú, hệ động vật cũng là một kho dự trữ nguồn gien sinh học quan trọng với nhiều loài động vật phong phú và có giá trị như: vượn, khỉ, gấu, nai, hoẵng… Rừng ở đây đã từng là đối tượng khai thác từ nhiều đời nay của người Dao ở Thượng Yên Công trong đó có vai trò quan trọng trong việc khai thác phục vụ lễ cấp sắc để phục vụ bữa ăn hàng ngày. Ngoài ra, rừng còn Trương Thị Huyền 10 Lớp: VHDT 13A Khóa luận tốt nghiệp cung cấp một nguồn vật phẩm quan trọng để phục vụ lễ cấp sắc như: các loại rau rừng, thịt thú rừng, đặc biệt là thịt sóc, vỏ cây làm hương, loại cây vầu, cây giang để làm tiền âm phủ và đạo sắc. Môi trường tự nhiên này đã tạo điều kiện thuận lợi cho người Dao giữ được những giá trị văn hoá truyền thống bởi đây là môi trường mà suốt từ quá trình thiên di được họ chọn để sinh sống. Có thể thấy ở hầu hết các nhóm Dao ở nước ta môi trường sinh sống chủ yếu của họ là rừng núi, nơi nào có rừng tức là có mặt của người Dao, người Dao Thanh Y ở Thượng Yên Công cũng mang đặc điểm đó.

Có lẽ vì vậy mà họ tự gọi mình là kìm mùn hay kiềm miền tức là người ở rừng. Trong quá trình sinh sống ở môi trường đó, những phong tục tập quán đã được hình thành, lưu giữ và phát triển để tạo nên những nét độc đáo trong văn hoá Dao. Do vậy, với đặc điểm tự nhiên có 3/4 diện tích là rừng là nơi thuận lợi để bản sắc văn hoá người Dao Thanh Y nơi đây được lưu giữ và trao truyền mãi trong các thế hệ con cháu mai sau. Tuy nhiên trong những năm gần đây, do yêu cầu mở rộng diện tích để phát triển kinh tế, đồng thời với sự khai thác không có giới hạn của con người nên diện tích rừng, thực vật và động vật cũng suy giảm một cách đáng kể.

Đó cũng là một trong những nguyên nhân làm biến đổi văn hoá Dao nơi đây 1. Điều kiện kinh tế - xã hội Trước năm 1986, kinh tế của xã còn tương đối chậm phát triển. Nguyên nhân là do cơ cấu kinh tế còn đơn giản. Hoạt động kinh tế cũng như thu nhập chủ yếu của người dân là từ nông nghiệp, trong khi đó khoa học chưa phát triển, canh tác thô sơ dẫn đến thu nhập của người dân cũng như thu nhập chung của xã rất thấp.

Năng suất lúa chỉ đạt khoảng từ 20 tạ/ha (trước 1980). Do đó, đời sống của nhân dân còn gặp nhiều khó khăn. Bên cạnh đó, do ảnh hưởng của cơ chế quản lý quan liêu, bao cấp trước đây kéo dài nên việc phát huy tính năng động, sáng tạo trong lao động sản xuất của người dân còn thấp, Trương Thị Huyền 11 Lớp: VHDT 13A Khóa luận tốt nghiệp sản xuất chậm phát triển. Tỷ lệ hộ nghèo còn cao, 60 – 70% số hộ gia đình sống ở mức đói, nghèo.

Cùng với mức sống thấp, cơ sở hạ tầng chưa được đầu tư xây dựng, các phương tiện thông tin nghe nhìn còn rất ít, công cụ lao động sản xuất còn chậm được cải tiến. Đến năm 1986, Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ VI của Đảng đã đề ra đường lối đổi mới toàn diện đất nước. Trong đó, trước hết tập trung đổi mới về kinh tế, chuyển đổi nền kinh tế tập trung, quan liêu bao cấp sang nền kinh tế sản xuất hàng hóa nhiều thành phần, vận hành theo cơ chế thị trường, có sự quản lý của nhà nước. Cơ chế này đã phát huy tính năng động, sáng tạo của các cơ sở kinh tế và người lao động trong cả nước nói chung và với nhân dân xã Thượng Yên Công nói riêng, đồng thời nó đem lại hiệu quả thiết thực trong cuộc sống.

Với nghị quyết số 22/TW của Ban chấp hành Trung ương Đảng khóa VII và Quyết định số 72/QĐ của Thủ tướng chính phủ về chương trình phát triển kinh tế - xã hội đối với vùng miền núi và dân tộc, kinh tế xã hội ở đây đã có nhiều bước phát triển mới. Người dân được giao đất, giao rừng, được tự quyết định việc đầu tư cho sản xuất và hưởng kết quả lao động do chính mình làm ra, được quyền tự định đoạt trong làm ăn, sản xuất. Trên cơ sở đó, người Dao đã tiếp tục phát huy truyền thống cần cù, sáng tạo trong trồng trọt, chăn nuôi, xây dựng đời sống mới. Nhiều hộ gia đình đã tích cực tìm tòi, thử nghiệm các loại cây, con mới cho năng suất cao phù hợp với điều kiện đất đai, khí hậu nơi đây.

Từ chỗ sản xuất tự cung tự cấp là chính, người Dao hiện nay đã tiếp cận được với nền kinh tế sản xuất hàng hóa, mở rộng quan hệ trao đổi sản phẩm với các vùng, các dân tộc khác. Đặc biệt là việc phát triển du lịch Yên Tử giúp nhiều hộ gia đình trong đó có các hộ gia đình người Dao tham gia kinh doanh góp phần giải quyết việc làm, Trương Thị Huyền 12 Lớp: VHDT 13A Khóa luận tốt nghiệp tăng thu nhập, phát triển kinh tế và xây dựng cơ sở hạ tầng, cải thiện đời sống vật chất tinh thần cho nhân dân. Ngày nay, bằng nỗ lực phấn đấu cao, đồng bào đã đưa năng suất bình quân lên đến 91 tạ/ha (năm 2009). Bình quân lương thực đạt khoảng 380 kg/người.

Thu nhập của từng gia đình người Dao cũng tăng lên rất nhiều so với trước đây. Hiện nay, số đông gia đình người Dao có mức thu nhập từ 20 đến 40 triệu đồng/năm. Số hộ nghèo trước đây hiện nay chỉ còn từ 3 – 4 %, không còn hộ đói, 90% các hộ đều đã mua được tivi, đài cát xét và các trang thiết bị thiết yếu khác. Trước đây Thượng Yên Công là một xã nghèo, vùng sâu vùng xa của thành phố Uông Bí vì bị tách biệt với trung tâm thành phố bởi những dãy núi cao, giao thông đi lại khó khăn.

Vì thế, cuộc sống của đồng bào gần như chỉ khép kín trong phạm vi địa bàn xã mà không có sự giao lưu kinh tế, văn hoá với bên ngoài và cơ sở hạ tầng cũng chưa được quan tâm đúng mức. Gần đây, hệ thống giao thông ở Thượng Yên Công ngày càng được mở rộng và nâng cấp. Đặc biệt, trên địa bàn xã này có quốc lộ 18B chạy qua, cùng với tuyến đường du lịch Yên Tử mới được hoàn thiện và đưa vào sử dụng. Đây chính là những con đường giao thông huyết mạch nối liền Thượng Yên Công với thành phố Uông Bí.

Mạng lưới giao thông liên thôn, liên xã ở đây cơ bản đến nay đã được bê tông hóa. Điều này sẽ tạo điều kiện thuận lợi cho quá trình giao lưu văn hoá, phát triển kinh tế, xã hội của địa phương. Về giáo dục, tại Thượng Yên Công có một trường mầm non và trường THCS Lý Tự Trọng đạt chuấn quốc gia, 5 trường mầm non cấp thôn, 2 trường tiểu học. Hệ thống trường lớp này đang góp phần đắc lực cho sự nghiệp nâng cao dân trí cho dân cư địa phương trong đó có người Dao.

Số con em người Dao theo học trong các trường lớp này đã tăng lên rõ rệt. Cụ thể, có 235 học sinh, sinh viên là người Dao theo học các trường trong tổng số 935 học sinh Trương Thị Huyền 13 Lớp: VHDT 13A Khóa luận tốt nghiệp của cả xã chiếm 25,3 %. Trong đó, mầm non có 52 em, tiểu học có 82 em, trung học cơ sở có 65 em, trung học phổ thông có 21 em, các trường cao đẳng, đại học có 15 em. Thực tế, hầu hết các em trong độ tuổi đến trường đều được gia đình đầu tư cho việc học hành.

Đây là sự thay đổi đáng mừng trong nhận thức có tác động tốt cho đời sống của đồng bào trong xã. Ngoài ra, các dự án về công trình thủy lợi, chợ, nhà sinh hoạt cộng đồng, hệ thống loa truyền thanh đã, đang hoàn thiện và được đưa vào sử dụng góp phần đáp ứng nhu cầu sử dụng của người dân. Cả xã có 9 nhà sinh hoạt cộng đồng tại 8 thôn, có hệ thống loa truyền thanh từ trung tâm xã đến 7/8 thôn. Trung tâm tổng đài của xã thực hiện phát thanh hai buổi sáng, chiều trong ngày để phục vụ nhiệm vụ chính trị của địa phương.

Hệ thống thiết chế này đã góp phần đắc lực cho việc nâng cao đời sống tinh thần của nhân dân trong đó có đồng bào Dao. Dân số, lịch sử tộc người và đời sống văn hoá của người Dao Thanh Y ở Thượng Yên Công 1. Dân số và phân bố cư trú Cả xã Thượng Yên Công hiện nay bao gồm 8 thôn: Khe Sú I, Khe Sú II, Nam Mẫu I, Nam Mẫu II, Miếu Bòng, Tập Đoàn, Đồng Chanh, Quan Điền - Khe Thần. Dân số toàn xã hiện nay là 5.131 hộ) với 7 dân tộc anh em sinh sống (Dao, Kinh, Tày, Nùng, Sán Dìu, Hoa và Cao Lan).

Trong đó, đông nhất là người Dao: 3.515 khẩu, chiếm 63,3% dân số toàn xã (2515 khẩu là nam chiếm 33 %); người Kinh: 1. Còn lại là các dân tộc khác. Điều này tạo điều kiện cho người Dao ở đây bảo lưu văn hoá dân tộc cũng như có cơ hội giao lưu kinh tế, văn hoá - xã hội với các tộc người khác trong địa bàn xã.