Kỷ yếu hội thảo khoa học cấp khoa bảo vệ lợi ích công cộng trong luật đầu tư quốc tế thực tiễn giải quyết tranh chấp và kinh nghiệm cho việt nam

Kỷ yếu hội thảo khoa học phân tích bảo vệ lợi ích công cộng trong luật đầu tư quốc tế, thực tiễn giải quyết tranh chấp và kinh nghiệm áp dụng tại Việt Nam.

• Tác giả: Trần Anh Tuấn
• Trường học: Trường Đại học Luật Hà Nội
• Chuyên ngành: Pháp luật thương mại quốc tế
• Đề tài: Bảo vệ lợi ích công cộng trong luật đầu tư quốc tế: Thực tiễn giải quyết tranh chấp và kinh nghiệm cho Việt Nam
• Loại tài liệu: kỷ yếu hội thảo khoa học
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỤC LỤC KỲ YÊU HỘI THẢO BẢO VỆ LỢI ÍCH CÔNG CỘNG TRONG LUẬT ĐẦU TƯ QUỐC TẾ
• 1. TỔNG QUAN VỀ BẢO VỆ LỢI ÍCH CÔNG CỘNG TRONG PHÁP LUẬT ĐẦU TƯ QUỐC TẾ
• 1.1. Khái niệm bảo vệ lợi ích công cộng trong đầu tư quốc tế
• 1.2. Bảo vệ lợi ích công cộng trong pháp luật quốc tế về đầu tư
• 1.2.1. Bảo vệ lợi ích công cộng theo các điều ước quốc tế về đầu tư
• 1.2.2. Bảo vệ lợi ích công cộng theo các nguồn khác của pháp luật quốc tế về đầu tư
• 1.3. Pháp luật nước ngoài và Việt Nam về bảo vệ lợi ích công cộng
• 1.3.1. Pháp luật của một số quốc gia về bảo vệ lợi ích công cộng trong đầu tư quốc tế
• 1.3.2. Pháp luật Việt Nam về bảo vệ lợi ích công cộng trong đầu tư quốc tế
• 1.4. Nhận xét và kiến nghị cho Việt Nam

Tóm tắt

I. Tổng quan về bảo vệ lợi ích công cộng trong pháp luật đầu tư quốc tế

Bảo vệ lợi ích công cộng là một vấn đề quan trọng trong luật đầu tư quốc tế, đặc biệt đối với các quốc gia đang phát triển như Việt Nam. Tuy nhiên, khái niệm này chưa được định nghĩa rõ ràng trong cả pháp luật quốc tế và quốc gia. Lợi ích công cộng thường được hiểu là những lợi ích chung của xã hội, cần được bảo vệ thông qua các quy định pháp luật. Trong bối cảnh đầu tư quốc tế, việc bảo vệ lợi ích công cộng thường xung đột với các cam kết bảo hộ đầu tư, đòi hỏi sự cân nhắc kỹ lưỡng từ các quốc gia tiếp nhận đầu tư.

1.1. Khái niệm và tầm quan trọng của bảo vệ lợi ích công cộng

Lợi ích công cộng được định nghĩa là những lợi ích chung của cộng đồng, bao gồm các vấn đề như môi trường, sức khỏe cộng đồng, và văn hóa. Trong luật đầu tư quốc tế, việc bảo vệ lợi ích công cộng thường được coi là một ngoại lệ cho các cam kết bảo hộ đầu tư. Tuy nhiên, sự thiếu rõ ràng trong định nghĩa và phạm vi áp dụng đã dẫn đến nhiều tranh cãi trong thực tiễn giải quyết tranh chấp đầu tư quốc tế.

1.2. Thách thức trong việc bảo vệ lợi ích công cộng

Một trong những thách thức lớn nhất là sự xung đột giữa lợi ích công cộng và các cam kết bảo hộ đầu tư. Các quốc gia thường phải đối mặt với áp lực từ các nhà đầu tư nước ngoài khi thực hiện các biện pháp bảo vệ lợi ích công cộng. Điều này đòi hỏi sự cân nhắc kỹ lưỡng giữa việc thu hút đầu tư và bảo vệ các giá trị cốt lõi của quốc gia.

II. Các quy định về bảo vệ lợi ích công cộng trong các hiệp định đầu tư quốc tế

Các hiệp định đầu tư quốc tế thường bao gồm các quy định về bảo vệ lợi ích công cộng, nhưng cách thức và phạm vi áp dụng có sự khác biệt đáng kể giữa các hiệp định. Một số hiệp định quy định rõ các trường hợp ngoại lệ, trong khi số khác chỉ đề cập chung chung. Điều này tạo ra sự không nhất quán trong thực tiễn áp dụng và giải quyết tranh chấp.

2.1. Quy định trong các hiệp định đầu tư song phương BIT

Các BIT thường quy định rõ các trường hợp ngoại lệ liên quan đến lợi ích công cộng, chẳng hạn như việc trưng thu tài sản vì mục đích công cộng. Tuy nhiên, phạm vi và điều kiện áp dụng các ngoại lệ này thường không được định nghĩa rõ ràng, dẫn đến sự không nhất quán trong thực tiễn.

2.2. Quy định trong các hiệp định thương mại tự do FTA

Các FTA thế hệ mới, như CPTPP và EVIPA, thường có các chương riêng về ngoại lệ, bao gồm các quy định liên quan đến lợi ích công cộng. Tuy nhiên, các quy định này thường được thiết kế một cách chung chung, không phân biệt rõ ràng giữa các ngoại lệ bảo vệ lợi ích công cộng và các ngoại lệ khác.

III. Kinh nghiệm cho Việt Nam trong bảo vệ lợi ích công cộng

Việt Nam cần học hỏi từ kinh nghiệm quốc tế để hoàn thiện các quy định pháp luật về bảo vệ lợi ích công cộng trong bối cảnh đầu tư quốc tế. Điều này bao gồm việc xây dựng các quy định rõ ràng và cụ thể về các trường hợp ngoại lệ, cũng như tăng cường năng lực thực thi pháp luật để đảm bảo sự cân bằng giữa thu hút đầu tư và bảo vệ lợi ích quốc gia.

3.1. Hoàn thiện pháp luật quốc gia

Việt Nam cần sửa đổi, bổ sung các quy định pháp luật liên quan đến lợi ích công cộng, đặc biệt là trong các lĩnh vực như môi trường, sức khỏe cộng đồng, và văn hóa. Các quy định này cần được thiết kế một cách rõ ràng và cụ thể để đảm bảo tính khả thi trong thực tiễn.

3.2. Tăng cường năng lực thực thi pháp luật

Việc tăng cường năng lực thực thi pháp luật là yếu tố then chốt để đảm bảo hiệu quả của các quy định về bảo vệ lợi ích công cộng. Điều này bao gồm việc đào tạo nguồn nhân lực, nâng cao nhận thức của các cơ quan nhà nước, và tăng cường hợp tác quốc tế trong lĩnh vực này.

Nội dung chính

BẢO VỆ LỢI ÍCH CÔNG CỘNG TRONG LUẬT ĐẦU TƯ QUỐC TẾ: THỰC TIỄN GIẢI QUYẾT TRANH CHẤP VÀ KINH NGHIỆM CHO VIỆT NAM

---

Tóm tắt nghiên cứu (Research Summary)

• Câu hỏi nghiên cứu chính (Main Research Question): Làm thế nào để quốc gia tiếp nhận đầu tư—đặc biệt là các quốc gia đang phát triển như Việt Nam—bảo đảm quyền điều tiết không gian chính sách nhằm bảo vệ các lợi ích công cộng (môi trường, y tế, sức khỏe cộng đồng, an ninh quốc gia, nhân quyền, di sản văn hóa) mà không vi phạm các cam kết bảo hộ đầu tư quốc tế và hạn chế tối đa rủi ro bị khởi kiện trong cơ chế giải quyết tranh chấp giữa nhà đầu tư nước ngoài và nhà nước (ISDS)?
• Tổng quan phương pháp luận (Methodology Snapshot): Kỷ yếu hội thảo tập hợp các công trình nghiên cứu sử dụng phương pháp luật học so sánh, tổng hợp - phân tích chuẩn tắc các điều ước quốc tế về đầu tư (IIAs/BITs thế hệ cũ và mới, FTAs như CPTPP, EVIPA, RCEP), đồng thời phân tích thực chứng các án lệ trọng tài quốc tế tiêu biểu (UNCITRAL, ICSID) và rà soát hệ thống pháp luật thực định Việt Nam.
• Phát hiện cốt lõi (Key Findings): Khái niệm "lợi ích công cộng" vẫn chưa được định nghĩa tường minh trong luật pháp quốc tế và quốc gia, dẫn đến rủi ro giải thích bất lợi từ các Hội đồng trọng tài theo xu hướng bảo hộ đầu tư truyền thống. Tuy nhiên, thực tiễn quốc tế hiện đại đang chứng kiến sự trỗi dậy mạnh mẽ của Học thuyết Quyền cảnh sát trị của nhà nước (Police Powers Doctrine) và xu hướng lồng ghép các điều khoản ngoại lệ chuyên biệt trong các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới.
• Hàm ý thực tiễn và chính sách (Implications): Việt Nam cần khẩn trương rà soát 67 BITs hiện có (đặc biệt là các BITs thế hệ cũ), chủ động xây dựng Hiệp định đầu tư mẫu (Model BIT), hoàn thiện cơ chế ngoại lệ trong pháp luật quốc nội và nâng cao tiêu chuẩn thẩm định FDI ngay từ giai đoạn tiền cấp phép để phòng ngừa tranh chấp quốc tế.

---

Bối cảnh và tầm quan trọng (Context & Significance)

Bối cảnh học thuật và thực tiễn toàn cầu

Trong hơn năm thập kỷ qua, hệ thống luật đầu tư quốc tế phát triển vượt bậc với hơn 3.200 Hiệp định Đầu tư Quốc tế (IIAs) được ký kết. Mục tiêu cốt lõi ban đầu của các Hiệp ước đầu tư song phương (BITs) là bảo hộ tài sản của nhà đầu tư nước ngoài (NĐTNN) trước các hành vi can thiệp tùy tiện từ nước sở tại thông qua các tiêu chuẩn nghiêm ngặt: Đối xử công bằng và thỏa đáng (FET), Đối xử quốc gia (NT), Đối xử tối huệ quốc (MFN) và Bồi thường khi truất hữu tài sản.

Tuy nhiên, sự vận hành của cơ chế Trọng tài Giải quyết Tranh chấp giữa Nhà đầu tư và Nhà nước (ISDS) đã bộc lộ những bất cập sâu sắc. Nhiều tập đoàn đa quốc gia đã lạm dụng cơ chế khởi kiện ISDS để thách thức các đạo luật, chính sách công chính đáng của chính phủ sở tại—từ việc cấm hóa chất độc hại, kiểm soát bao bì thuốc lá đến quy định bảo vệ di sản thiên nhiên.

Khoảng trống nghiên cứu (Research Gap)

Khoảng trống lớn nhất hiện nay nằm ở sự mơ hồ và thiếu vắng định nghĩa quy chuẩn về "lợi ích công cộng" (Public Interest) trong cả luật quốc tế lẫn luật quốc nội. Ranh giới pháp lý giữa một biện pháp quản lý nhà nước hợp pháp (bona fide regulatory measure) và một hành vi truất hữu gián tiếp (Indirect Expropriation) đòi hỏi bồi thường hàng trăm triệu USD vẫn là chủ đề gây tranh cãi gay gắt giữa các Hội đồng trọng tài.

Tính cấp thiết đối với Việt Nam

Việt Nam là một trong những nền kinh tế thu hút FDI năng động nhất khu vực, tham gia 67 BITs và hàng loạt FTA thế hệ mới quy mô lớn như CPTPP, EVIPA, RCEP. Song song với cơ hội kinh tế, Việt Nam đã và đang đối mặt với nhiều vụ kiện quốc tế phức tạp (Trịnh Vĩnh Bình, McKenzie, Dialasie, Recofi...) cùng những hệ lụy môi trường nghiêm trọng từ các dự án quy mô lớn (điển hình như sự cố Formosa). Việc nghiên cứu toàn diện khung pháp lý và thực tiễn trọng tài quốc tế về bảo vệ lợi ích công cộng là yêu cầu cấp thiết nhằm bảo vệ ngân sách quốc gia và chủ quyền lập pháp.

---

Phương pháp tiếp cận và Phương pháp luận (Methodology & Approach)

Công trình kỷ yếu quy tụ 11 chuyên đề chuyên sâu từ các chuyên gia đầu ngành của Bộ Tư pháp, Khoa Pháp luật Thương mại Quốc tế - Trường Đại học Luật Hà Nội, các công ty luật quốc tế và các nhà nghiên cứu độc lập.

1. Thiết kế nghiên cứu (Research Design)

Nghiên cứu được thiết kế theo hướng tiếp cận liên ngành giữa Luật học quốc tế, Kinh tế chính trị quốc tế và Khoa học chính sách công. Đề tài vận dụng kết hợp:

• Phân tích chuẩn tắc (Normative Legal Analysis): Giải cấu trúc câu chữ điều ước, phân loại cấu trúc ngoại lệ chung (General Exceptions tương tự Điều XX GATT) và ngoại lệ an ninh (Security Exceptions).
• Phân tích án lệ thực chứng (Empirical Case Analysis): Nghiên cứu các phán quyết mang tính bước ngoặt của trọng tài ICSID, UNCITRAL, ICC.

2. Thu thập và xử lý dữ liệu (Data Collection)

• Dữ liệu điều ước: Khảo sát hơn 3.200 IIAs từ kho dữ liệu UNCTAD (Investment Policy Hub), tập trung phân tích 67 BITs của Việt Nam, Hiệp định ACIA (ASEAN), CPTPP, EVIPA, RCEP và các Hiệp định mẫu (Model BITs) của Hoa Kỳ (1984, 2004, 2012), Canada (2004, 2014, 2021).
• Dữ liệu án lệ: Tập hợp toàn văn phán quyết và bản đệ trình của các bên (Memorials, Counter-Memorials, Amicus Curiae submissions) trong các vụ kiện tiêu biểu: Methanex v. Hoa Kỳ (2005), Metalclad v. Mexico (2000), S.D. Myers v. Canada (2000), Philip Morris v. Uruguay (2016), Chemtura v. Canada (2010), Santa Elena v. Costa Rica (2000)...
• Dữ liệu văn bản quốc nội: Hiến pháp 2013, Bộ luật Dân sự 2015, Luật Đầu tư 2020, Luật Dầu khí, Luật Bảo vệ Môi trường, Luật Quản lý Thuế...

3. Kỹ thuật phân tích và Độ tin cậy (Analysis & Validity)

Nghiên cứu áp dụng kỹ thuật so sánh đối chiếu đa tầng (Multi-tier Comparative Analysis):

• Phân tích văn bản (Textual Analysis) theo Quy tắc giải thích điều ước quốc tế tại Điều 31, 32 Công ước Vienna 1969 (VCLT).
• Đánh giá tiêu chuẩn tính cần thiết (Necessity Test) và tính tương xứng (Proportionality Analysis) trong các phán quyết ISDS.
• Độ tin cậy được bảo đảm thông qua sự phản biện chéo giữa giới học thuật hàn lâm (Trường ĐH Luật Hà Nội) và cơ quan tham mưu chính sách trực tiếp (Vụ Pháp luật Quốc tế - Bộ Tư pháp).

---

Phát hiện chính của nghiên cứu (Key Findings)

1. Sự phân hóa sâu sắc giữa các thế hệ Hiệp định Đầu tư (IIAs)

• BITs truyền thống (thập niên 1990): Đa phần ngắn gọn (khoảng 10-15 điều), không có điều khoản định nghĩa "lợi ích công cộng", không có chương ngoại lệ chung. Lợi ích công cộng chỉ được nhắc đến như một điều kiện để thực hiện quyền truất hữu hợp pháp (phải vì mục đích công, không phân biệt đối xử, theo quy trình luật định và có bồi thường). Cách thiết kế này khiến nước tiếp nhận đầu tư luôn đối mặt rủi ro phải bồi thường ngay cả khi ban hành chính sách công thiện ý.
• IIAs thế hệ mới (CPTPP, EVIPA, RCEP): Xuất hiện bước chuyển mang tính cách mạng:
  • Quy định rõ ràng tại lời mở đầu và chương riêng (Chương 29 CPTPP, Chương 4 EVIPA) về quyền điều tiết (Right to Regulate).
  • Khẳng định rõ: Các biện pháp không phân biệt đối xử nhằm bảo vệ mục tiêu công cộng chính đáng (sức khỏe, an toàn, môi trường, trật tự công cộng) không cấu thành truất hữu gián tiếp và không phải bồi thường.

2. Sự xác lập và tiến hóa của Học thuyết Quyền cảnh sát trị (Police Powers Doctrine)

Qua chuỗi án lệ Methanex, Chemtura, Saluka, Philip Morris, thực tiễn trọng tài quốc tế đã củng cố vững chắc nguyên tắc:

Khi một quốc gia áp dụng một biện pháp pháp lý mang tính chất thiện ý (bona fide), không phân biệt đối xử, tuân thủ đúng trình tự pháp luật (due process) nhằm mục đích bảo vệ lợi ích công cộng hợp pháp, biện pháp đó thuộc phạm vi quyền lực công (Police Powers) và quốc gia được miễn trừ nghĩa vụ bồi thường, dù biện pháp có gây tổn hại nghiêm trọng đến giá trị kinh tế của khoản đầu tư.

Tuy nhiên, phán quyết vụ Metalclad v. Mexico và Santa Elena v. Costa Rica cũng chỉ ra ranh giới mong manh: Nếu biện pháp bị coi là tùy tiện, thiếu minh bạch hoặc vi phạm cam kết cụ thể (specific commitments) đã đưa ra trước đó cho nhà đầu tư, lý do "bảo vệ môi trường/lợi ích công" sẽ bị Hội đồng trọng tài bác bỏ.

3. Môi trường và Trách nhiệm xã hội (CSR) trong cán cân đầu tư

Chỉ có khoảng 14,3% IIAs trên toàn cầu (tính đến 2021) chứa đựng điều khoản về môi trường. Các FTA mới đã đưa vào các điều khoản tiến bộ:

• Điều khoản "Không nới lỏng" (Non-lowering of standards): Nghiêm cấm các quốc gia hạ thấp tiêu chuẩn môi trường hay lao động để tạo ưu thế cạnh tranh thu hút FDI.
• Điều khoản Trách nhiệm xã hội doanh nghiệp (CSR): Khuyến khích NĐTNN tuân thủ các chuẩn mực quốc tế về bảo vệ môi trường, nhân quyền và chống tham nhũng (ví dụ: BIT Canada - Benin).

4. Thực trạng thể chế và nguy cơ rủi ro pháp lý tại Việt Nam

• Trong luật quốc nội: Các văn bản từ Hiến pháp 2013, Bộ luật Dân sự 2015 đến Luật Đầu tư 2020 đều sử dụng thuật ngữ "lợi ích quốc gia, lợi ích công cộng" nhưng chưa văn bản nào đưa ra định nghĩa hoặc tiêu chí định lượng/định tính rõ ràng. Lợi ích công cộng chủ yếu được viện dẫn trong thu hồi đất đai (Điều 29 Luật Đầu tư 2020) hoặc cấm địa bàn dầu khí (Điều 9 Luật Dầu khí), thiếu tính bao quát các lĩnh vực y tế, môi trường, đạo đức xã hội.
• Trong thực tiễn quản lý: Việc xử lý vi phạm môi trường quy mô lớn (như vụ Formosa) còn lúng túng giữa chế tài hành chính và bồi thường dân sự. Sự dịch chuyển FDI vào các ngành thâm dụng năng lượng, tài nguyên đặt ra thách thức cực lớn cho bộ máy thực thi pháp luật.

---

Đóng góp khoa học và Khuyến nghị chính sách (Scientific & Policy Contributions)

Đóng góp về mặt lý luận khoa học

1. Làm sâu sắc nền tảng lý luận: Hệ thống hóa cơ sở triết học pháp lý và luật học quốc tế về mối quan hệ biện chứng giữa Bảo hộ quyền sở hữu tư nhân và Chủ quyền điều tiết vì lợi ích công cộng.
2. Khung phân tích rủi ro ISDS: Đưa ra mô hình đánh giá 4 điều kiện cốt lõi để một biện pháp can thiệp của nhà nước được công nhận là ngoại lệ công cộng hợp pháp:
   • (i) Xuất phát từ mục đích công cộng chính đáng (Legitimate public purpose);
   • (ii) Không mang tính phân biệt đối xử (Non-discriminatory);
   • (iii) Được ban hành và thực thi đúng trình tự thủ tục pháp luật (Due process of law);
   • (iv) Đảm bảo tính tương xứng và thiện chí (Proportionality & Bona fide).

Khuyến nghị chính sách cụ thể cho Việt Nam

• Xây dựng Hiệp định Đầu tư Song phương Mẫu (Vietnam Model BIT): Học tập mô hình của Hoa Kỳ và Canada, chủ động tích hợp các điều khoản ngoại lệ chung, định nghĩa hẹp về truất hữu gián tiếp, làm rõ tiêu chuẩn FET và ràng buộc nghĩa vụ bảo vệ môi trường/CSR đối với NĐTNN.
• Xử lý các BITs thế hệ cũ: Tiến hành rà soát tổng thể 67 BITs; đàm phán ký kết các Nghị định thư bổ sung (Joint Interpretative Notes) với các đối tác chiến lược để thống nhất cách giải thích điều khoản ngoại lệ vì lợi ích công cộng.
• Hoàn thiện thể chế pháp luật quốc nội: Bổ sung vào Luật Đầu tư và các luật chuyên ngành (Đất đai, Môi trường, Y tế) các tiêu chí định tính, định lượng về bảo vệ trật tự công, sức khỏe nhân dân và an ninh sinh thái.
• Nâng cao năng lực phòng ngừa và tham gia tranh tụng quốc tế: Thiết lập cơ chế phối hợp liên ngành (Bộ Tư pháp, Bộ KH&ĐT, UBND các tỉnh) trong quản lý FDI; hạn chế tối đa việc đưa ra các cam kết ưu đãi cá biệt vượt quá thẩm quyền trong giấy chứng nhận đăng ký đầu tư.

---

Đối tượng quan tâm và Giá trị ứng dụng (Target Audience & Value)

Nhóm đối tượng	Lợi ích và Giá trị ứng dụng thực tiễn
Cơ quan Hoạch định Chính sách & Lập pháp (Bộ Tư pháp, Bộ KH&ĐT, Bộ TN&MT, Quốc hội)	Cung cấp luận cứ khoa học để hoàn thiện hệ thống pháp luật đầu tư quốc nội, xây dựng chiến lược đàm phán các FTA/BIT trong tương lai và thiết lập cơ chế kiểm soát rủi ro chính sách.
Cơ quan Quản lý FDI Địa phương (Sở KH&ĐT, Ban Quản lý KCN/KKT)	Nắm vững ranh giới pháp lý khi ban hành các quyết định thanh tra, xử phạt, thu hồi dự án FDI gây ô nhiễm hoặc vi phạm trật tự công mà không để xảy ra sơ hở dẫn đến khiếu kiện ISDS.
Đội ngũ Luật sư, Chuyên gia Trọng tài & Tranh tụng	Nắm bắt chiến lược lập luận án lệ, phương pháp vận dụng Police Powers Doctrine, giải thích điều khoản ngoại lệ để bảo vệ quyền lợi hợp pháp cho thân chủ (Chính phủ hoặc Nhà đầu tư).
Giới Học thuật, Giảng viên & Sinh viên Luật	Bộ tài liệu tham khảo chuẩn mực, chuyên sâu về Luật Đầu tư Quốc tế, Trọng tài Quốc tế và Thương mại Quốc tế, phục vụ giảng dạy và nghiên cứu mở rộng.

---

Câu hỏi thường gặp (FAQ)

1. Phát hiện quan trọng nhất của kỷ yếu nghiên cứu này là gì?

Trả lời: Phát hiện cốt lõi là sự khẳng định vị thế của Học thuyết Quyền cảnh sát trị (Police Powers Doctrine). Quốc gia tiếp nhận đầu tư hoàn toàn có quyền ban hành các quy định bảo vệ môi trường, y tế, an ninh công cộng mà không bị coi là truất hữu gián tiếp và không phải bồi thường, với điều kiện biện pháp đó phải thiện chí, không phân biệt đối xử và đúng quy trình thủ tục pháp lý.

2. Phương pháp nghiên cứu của công trình có điểm gì nổi bật?

Trả lời: Công trình áp dụng phương pháp tiếp cận liên ngành và phân tích án lệ thực chứng chuyên sâu. Không chỉ dừng lại ở việc đọc hiểu câu chữ điều ước, các tác giả đã "giải phẫu" các phán quyết trọng tài quốc tế nổi tiếng (Methanex, Philip Morris, Metalclad...), đối chiếu trực diện với các cam kết quốc tế và pháp luật thực định của Việt Nam.

3. Kết quả và khuyến nghị của nghiên cứu có thể khái quát hóa (generalize) cho các nước khác không?

Trả lời: Hoàn toàn có thể. Kết quả nghiên cứu có giá trị tham khảo phổ quát cho tất cả các quốc gia đang phát triển (developing countries) đang trong tiến trình thu hút FDI mạnh mẽ nhưng phải đối mặt với áp lực cân bằng giữa tăng trưởng kinh tế và bảo vệ phát triển bền vững.

4. Những bước đi tiếp theo (Next Steps) cần triển khai trong nghiên cứu này?

Trả lời:

1. Xây dựng dự thảo khung chi tiết cho Hiệp định Đầu tư Mẫu của Việt Nam (Vietnam Model BIT).
2. Nghiên cứu sâu cơ chế thẩm định rủi ro pháp lý ISDS trước khi ban hành chính sách công tại các địa phương.
3. Đánh giá tác động pháp lý của việc tái đàm phán các BITs thế hệ cũ đối với dòng vốn FDI vào Việt Nam.

5. Ứng dụng thực tiễn lớn nhất của nghiên cứu đối với Việt Nam hiện nay là gì?

Trả lời: Cung cấp "lá chắn pháp lý" giúp các cơ quan quản lý nhà nước tự tin thực thi các biện pháp bảo vệ môi trường và sức khỏe cộng đồng (như từ chối dự án công nghệ lạc hậu, xử phạt doanh nghiệp xả thải) mà vẫn chủ động phòng ngừa, vô hiệu hóa nguy cơ bị nhà đầu tư nước ngoài khởi kiện đòi bồi thường tại trọng tài quốc tế.

---

Kết luận (Conclusion)

Kỷ yếu hội thảo khoa học "Bảo vệ lợi ích công cộng trong luật đầu tư quốc tế: Thực tiễn giải quyết tranh chấp và kinh nghiệm cho Việt Nam" do Khoa Pháp luật Thương mại Quốc tế - Trường Đại học Luật Hà Nội tổ chức là một công trình học thuật quy mô, mang tính thời sự và giá trị ứng dụng cao.

Nghiên cứu đã làm sáng tỏ cán cân phức tạp giữa một bên là nghĩa vụ bảo hộ nhà đầu tư nước ngoài và một bên là quyền lực điều tiết tối cao của quốc gia nhằm bảo vệ cộng đồng. Để hiện thực hóa mục tiêu phát triển bền vững trong kỷ nguyên hội nhập mới, Việt Nam cần chủ động chuyển đổi từ vị thế "bị động ứng phó" sang "chủ động kiến tạo thể chế"—xây dựng Hiệp định đầu tư mẫu, sàng lọc FDI chất lượng cao và hoàn thiện năng lực tự vệ pháp lý trong giải quyết tranh chấp đầu tư quốc tế.

Trích đoạn nội dung tài liệu

TRƯỜNG ĐẠI HỌC LUẬT HÀ NỘI KHOA PHÁP LUẬT THUONG MẠI QUOC TE BAO VE LOI ICH CONG CONG TRONG LUAT DAU TU QUOC TE: THUC TIEN GIAI QUYET TRANH CHAP VA KINH NGHIEM CHO VIET NAM HA NỘI - NGÀY 20 THANG 05 NĂM 2021 MỤC LUC KY YÊU HỘI THẢO BẢO VỆ LỢI {CH CÔNG CỘNG TRONG LUẬT ĐẦU TƯ QUOC TE: THỰC TIEN GIẢI QUYẾT TRANH CHAP VÀ KINH NGHIỆM CHO VIỆT NAM STT CHUYEN DE TRANG 1. Tổng quan về bảo vệ lợi ích công cộng trong pháp luật đầu tư quốc tế | 1S. Trần Anh Tuấn Bộ Tư pháp 2. Các quy định về bảo vệ lợi ích công cộng trong các Hiệp định đầu tư 9 quôc tê của Việt Nam ThS.

Lê Đình Quyết Trường Đại học Luật Hà Nội 3. Các quy định về bảo vệ lợi ích công cộng trong hiệp định dau tư quốc tế 22 của Hoa Ky — Kinh nghiệm cho Việt Nam ThS. Hà Mạnh Tú Công ty Luật Bizlink 4. van dé bảo vệ môi trường trong thực tiễn giải quyết tranh chap dau tư 38 quôc tê ThS.

Đỗ Thu Hương Trưởng Đại học Luật Hà Nội 5. van dé bao vệ sức khỏe cộng đồng trong thực tiễn giải quyết tranh chấp 50 đâu tư quôc tê ThS. Nguyễn Quang Anh Trường Đại học Luật Hà Nội 6. Vấn đề bảo vệ quyên con người trong thực tiễn giải quyết tranh chap đầu 62 tư quôc tê ThS.

Phạm Thanh Hang Truong Đại học Luật Ha Nội GV. Lê Bích Ngọc Truong Đại học Su phạm Hà Nội 2 7. Vấn đề bảo vệ di sản văn hóa trong thực tiễn giải quyết tranh chấp đầu 73 tư quôc tê ThS. Phạm Thanh Hang Trường Đại học Luật Hà Nội GV.

Lê Bích Ngọc Truong Đại học Su phạm Ha Nội 2 8. Quyền phản tố của nhà nước va van dé bảo vệ quyền con người thực tiễn 85 giải quyết tranh chap đầu tu quốc tế bang trong tai. Ngô Trọng Quan Trường Đại học Luật Hà Nội Nguyễn Đức Tài Sinh viên K42 ngành Luật TMOT Pháp luật của WTO về bảo vệ lợi ích công cộng trong mối quan hệ đối 98 sánh với luật đâu tư quôc tê ThS. Nguyễn Mai Linh Trường Đại học Luật Hà Nội Trần Thuỳ Trang Sinh viên K43 ngành Luật TMOT 10.

Thủ tục đánh giá tác động của các khoản đầu tư quốc tế đối với an ninh III quôc gia tại Hoa Kỳ, Trung Quôc và một sô vân đê gợi mở tại Việt Nam ThS. Nguyễn Mai Linh Trưởng Đại học Luật Hà Nội Trần Thuỳ Trang Sinh viên K43 ngành Luật TMOT Ngô Diệu Linh Sinh viên K43 ngành Luật TMOT Nguyễn Minh Đức Sinh viên K42 Ngành Ngôn ngữ Anh 11. Tái cân bang quyền và nghĩa vụ của nha đầu tu nước ngoài trong bối 130 cảnh bảo vệ lợi ích công cộng ThS. Ngô Trọng Quan Trưởng Đại học Luật Hà Nội Ngô Thảo Ngân Sinh viên K42 ngành Luật TMOT TONG QUAN VE BẢO VỆ LỢI ÍCH CÔNG CỘNG TRONG PHÁP LUẬT DAU TU QUOC TE TS.

Trần Anh Tuan" Tóm tat: Bảo vệ lợi ich công cộng trong đâu tư quốc tế la van dé được quốc gia tiếp nhận dau tư quan tâm, nhất là các quốc gia dang phát triển. Tuy nhiên, cho đến nay, trong pháp luật quốc tế và pháp luật quốc gia, khái niệm này không thực sự được làm rõ. Theo đó, lợi ích công cộng thường được định nghĩa một cách chung chung hoặc các yếu tô được cho là lợi ich công cộng được liệt kê không đây du trong danh sách cắm, hạn chế đâu tư của tư nhân, nước ngoài hoặc được trộn lan trong danh sách ngoại trừ không áp dung các cam kết tại điều ước quốc tế về đầu tư liên quan. Điểu này có nguyên nhân từ tính phức tạp của van đề về lợi ích công cộng cũng như có thé do sự cô ý của các quốc gia nhằm bảo vệ tối da lợi ích thiết yếu của mình trong trường hợp cần thiết.

Đối với Việt Nam, trong diéu kiện có nhiễu diéu ước quốc tế về dau tư ở cả thé hệ cũ và mới, các cơ quan nhà nước liên quan can có phương án thích hop trong hoàn thiện cam kết quốc tế, xây dựng và thực hiện pháp luật dé bảo dam cân bằng giữa thu Init dau tư với bảo dam các lợi ich công cộng, sự phát triển bên vững của đất nước. Từ khóa: Lợi ích công cộng, pháp luật quốc tế về dau tư, điều ước quốc tế về dau tu và Học thuyết Quyên cảnh sát trị của nhà nước. Khái niệm bảo vệ lợi ích công cộng trong đầu tư quốc tế Lợi ích công cộng (Public Interest), theo một số từ điển nước ngoài (Blacks Law Dictionary) định nghĩa thì là một thuật ngữ chỉ đến: phúc lợi chung của công chúng cần được công nhận và bảo vệ; cái mà công chúng nói chung đều có thể được hưởng. Theo đó, lợi ích công cộng cũng có thé hiểu là những “lợi ích tốt nhất cho toàn xã hội” cần được pháp luật bảo vệ.

Tuy nhiên, cho đến nay, ở khía cạnh pháp luật, lợi ích công cộng chưa được cắt nghĩa một cách thật sự rõ ràng trong cả pháp luật quốc tế và pháp luật của các quốc gia. Trong đầu tư quốc tế, các nhà đầu tư nước ngoài khi tiến hành các hoạt động đâu tư xuyên biên được bảo vệ chủ yêu bởi các nguyên tac bảo hộ tại điêu ước quôc tê * Vu Pháp luật quốc tế, Bộ Tư pháp ' Edwin Rekosh, Who defines the public interest? Public interest law strategies in central and eastern Europe, truy cap ngay 19/4/2021 trén: http://www.php?pid=S 1 806-64452005000100008&script=sci_arttext&tlng=en. về đầu tư “mà quốc gia của họ ký với nước tiếp nhận đầu tư, tập quán quốc tế liên quan cũng như pháp luật của quốc gia tiếp nhận đầu tư. Theo đó, nhà nước tiếp nhận đầu tư bị giới hạn hành vi/biện pháp của mình bởi các cam kết bảo hộ đối với nhà đầu tư, khoản đầu tư nước ngoài như đối xử quốc gia (National Treatment - NT), đối xử tối huệ quốc (Most Favoured Nation - MEN), đãi ngộ đầu tư (Treatment of Investment), bồi thường trong trường hợp có xung đột (Compensation in Cases of Strife), đền bù và bồi thường thiệt hại (Expropriation and Compensation), cho phép tự do chuyên tiền, thu nhập hợp pháp (Transfers), cam kết liên quan đến nhân sự quản lý cao cấp và ban giám đốc (Senior Management and Board of Directors), giải quyết tranh chấp giữa nhà đầu tư nước ngoài và nhà nước tiếp nhận đầu tư (ISDS).

Trong nhiều trường hop, việc thực hiện các nguyên tắc bảo hộ đầu tư này có thể xâm phạm đến các lợi ích chung, thiết yêu của nước tiếp nhận đầu tư. Đối với những trường hợp như vậy, công cụ mà nhà nước tiếp nhận dau tư có thé dựa vào đó dé không thực hiện các nguyên tắc bảo hộ đầu tư mình đã cam kết là vì lý do bảo vệ lợi ích công cộng. Đây là các ngoại lệ pho biến theo nhiều điều ước quốc tế về đầu tư. Mặc dù vậy, theo tập quán quốc tế và các điều ước quốc tế cũng như pháp luật về đầu tư của các quốc gia thì ngoại lệ về bảo vệ lợi ích công cộng cũng khá khác nhau và có quá trình biến đổi cùng với sự phát trién của Luật đầu tư quốc tế và thực tiễn đầu tư quốc tế.

Bảo vệ lợi ích công cộng trong pháp luật quốc tế về đầu tư 1. Bao vệ lợi ích công cộng theo các điều ưóc quốc té về đầu tư Việc bảo vệ lợi ích công cộng được ghi nhận từ rất sớm tại các điều ước quốc tế về đầu tư. Ngay từ khi có Hiệp định bảo hộ đầu tư song phương (BIT) đầu tiên là BIT giữa Cộng hòa Liên bang Đức va Pakistan năm 1959 đã quy định việc ngoại trừ thực hiện các nghĩa vu bảo hộ của nước tiếp nhận dau tư dé bảo vệ lợi ích công công của mình. Tại khoản 2 Điều 3 BIT này quy định “công dân hoặc công ty của một trong hai Bên sẽ không bị trưng thu các khoản đầu tư của họ trên lãnh thé của Bên kia, ngoại trừ vì lợi ích công cộng”.

Các BIT về sau này có nhiều cách khác nhau đề ghi nhận về bảo vệ lợi ích công cộng của nước tiếp nhận đầu tư. Một số ít BIT ngoại trừ thực hiện trong một sỐ nghĩa vụ bảo hộ của nước tiếp nhận đầu tư với lý do bảo vệ lợi ích công cộng và không đưa ra định nghĩa theo cách khái quát hoặc liệt kê các trường hợp được coi là lợi ích công cộng nhưng lại gián tiếp ghi nhận một số hình thức về bảo vệ lợi ích công cộng dưới dạng nghĩa vụ của các bên ký kết, ví du: BIT giữa Liên minh kinh tế Bi - Luxembourg ? Tại Chuyên đề này, điều ước quốc tế về đầu tư được gọi chung cho hiệp định khuyến khích và bảo hộ đầu tư song phương, các hiệp định thương mại, hiệp định thương mại tự do song phương, khu vực và đa phương có quy định vê đâu tư. 2 với Mauritius năm 2005, tại Điều 5 quy định nghĩa vụ của mỗi Bên ký kết là sẽ có gắng đảm bảo rằng luật pháp của mình quy định mức độ bảo vệ môi trường cao và sẽ có găng tiếp tục nỗ lực cải thiện pháp luật về van dé này. Bên cạnh đó, đa số các BIT khác không có điều khoản riêng về ngoại trừ liên quan đến bảo vệ lợi ích công cộng mà quy định đan xen vào các điều khoản khác của hiệp định mà thường là ở điều khoản về trưng thu (quốc hữu hóa) và bồi thường, chăng hạn, khoản | Điều 7 BIT giữa Australia và Mexico năm 2005 quy định “Không Bên ký kết nào được phép trưng thu hoặc quốc hữu hóa một khoản dau tư trực tiếp hoặc gián tiếp thông qua các biện pháp tương đương với việc trưng thu hoặc quốc hữu hóa (sau đây được gọi là “trưng thu”), ngoại trừ: a) Cho mục dich công cộng: b) Trên cơ sở không phân biệt đối xử; c) Theo quy trình hợp pháp; và (d) Kèm theo bồi thường theo các khoản 2, 3 và 4 dưới đây”.

Cùng với cách thức của BIT giữa Australia và Mexico nêu trên, khoản 1 Điều 6 BIT giữa Việt Nam và Armenia năm 1992 khăng định “Không một bên ký kết nào được áp dụng biện pháp tịch thu, quốc hữu hóa hoặc các biện pháp khác có tính chất và hậu quả tương tự đối với đầu tư của nhà đầu tư Bên ký kết kia, trừ trường hợp biện pháp đó được áp dụng vì lợi ích quốc gia”.