ỦY BAN NHÂN DÂN TỈNH ĐỒNG THÁP TRƢỜNG CAO ĐẲNG NGHỀ ĐỒNG THÁP GIÁO TRÌNH MÔ ĐUN: KTN – PTB TRÊN THỦY SẢN NGÀNH, NGHỀ: THÚ Y TRÌNH ĐỘ: TRUNG CẤP/CAO ĐẲNG (Ban hành kèm theo Quyết định số 257/QĐ-TCĐNĐT-ĐT ngày 13 tháng 07 năm 2017 của Hiệu trưởng trường Cao đẳng Nghề Đồng Tháp) Đồng Tháp, năm 2017 LỜI GIỚI THIỆU Giáo trình mô đun Kỹ thuật nuôi – phòng trị bệnh trên thủy sản sẽ trình bày từ những kiến thức cơ bản đến chuyên sâu các vấn đề về quản lý dịch bệnh thủy sản. Giới thiệu cho sinh viên biết đƣợc những khái niệm cơ bản về bệnh động vật thủy sản, các con đƣờng lan truyền của bệnh. Đồng thời giúp sinh viên nắm rõ kiến thức và kỹ năng về các kỹ thuật về các biện pháp phòng bệnh tổng hợp trong nuôi trồng thủy sản từ đó hạn chế những tác hại của dịch bệnh trên động vật thủy sản góp phần thành công cho vụ nuôi. Đồng thời, mô đun này cũng sẽ trình bày chi tiết những bệnh thƣờng gặp trên động vật thủy sản nhƣ bệnh virus, bệnh vi khuẩn, bệnh ký sinh trùng và bệnh không phải là do yếu tố sinh vật gây ra.
Các phƣơng pháp về phòng và điều trị những bệnh thƣờng gặp trên dộng vật thủy sản. Sinh viên sau khi học mô đun này có thể tham gia chẩn đoán các bệnh trên động vật thủy sản trong phòng thí nghiệm và có thể tham gia lấy mẫu bệnh trực tiếp tại các trại giống, vùng nuôi thủy sản. Xác định đúng tác nhân gây bệnh để đề xuất liệu trình điều trị. Giáo trình này đƣợc xây dựng trên cơ sở dựa vào những nghiên cứu đã công bố, tài liệu, giáo trình của quý đồng nghiệp từ các Trƣờng, các Viện nghiên cứu trong lĩnh vực nuôi trồng thủy sản, bệnh học thủy san, các cơ quan quản lý…Trong nội dung của giáo trình nếu có gì sai sót tác giả rất vui lòng tiếp nhận các ý kiến đóng góp cho nội dung giáo trình ngày càng hoàn thiện hơn nhằm bổ sung vào nguồn tài liệu nghiên cứu, học tập cho sinh viên và những ngƣời có quan tâm đến ngành thủy sản.
Tác giả xin chân thành cảm ơn! 1 GIÁO TRÌNH MÔ ĐUN Tên mô đun: KỸ THUẬT NUÔI – PHÒNG TRỊ BỆNH TRÊN THỦY SẢN Mã mô đun: CNN402 Vị trí, tính chất, ý nghĩa và vai trò của môn học: - Vị trí mô đun: Là mô đun chuyên môn ngành bắt buộc ngành cao đẳng nuôi trồng thủy sản. Môn này có mối quan hệ mật thiết với mô đun khác như kỹ thuật nuôi các loài thủy sản nhằm giúp cán bộ kỹ thuật quản lý sức khỏe cá một cách có hiệu quả nhất. - Tính chất của mô đun: Mô đun bao gồm những kiến thức cơ bản về bệnh vi khuẩn, nấm, ký sinh trùng và virus trên các đối tượng thủy sản, các con đường lây lan và biện pháp phòng và trị bênh trên động vật thủy sản. - Ý nghĩa và vai trò của mô đun: Giúp cho sinh viên hiểu và vận dụng được kiến thức có liên quan đến chuyên môn chuyên sâu về phòng và quản lý hiệu quả những bệnh có liên quan đến động vật thủy sản trong học tập, nghiên cứu và ứng dụng thực tế.
Bao gồm cả kiến thức lý thuyết và thực hành nhằm nâng cao kỹ năng và tay nghề của sinh viên. Mục tiêu của mô đun: - Về kiến thức: Mô đun này cung cấp cho sinh viên những kiến thức cơ bản về bệnh trên động vật thuỷ sản, các biện pháp phòng ngừa tổng hợp, nghiên cứu các bệnh trên động vật thuỷ sản như: bệnh vi khuẩn, bệnh virus, bệnh nấm và ký sinh trùng, bệnh do phi sinh vật. - Về kỹ năng: Có được những kỹ năng cần thiết để quan sát, kiểm tra, phân loại, xác định được tác nhân gây bệnh trên tôm cá, từ đó hỗ trợ cho công tác phòng và trị bệnh hợp lý. - Về năng lực tự chủ và trách nhiệm: Chủ động quản lý ao nuôi an toàn và hiệu quả.
Ý thức trách nhiệm cao và tính cộng đồng trong quản lý dịch bệnh thủy sản. Nội dung của mô đun: Thời gian Kiểm tra Thực (định Tên bài Tổng Lý Stt hành, số thuyết kỳ)/ôn Bài tập tập/T hi 2 Thời gian Kiểm tra Thực (định Tên bài Tổng Lý Stt hành, số thuyết kỳ)/ôn Bài tập tập/T hi Bài 1: NHỮNG KHÁI NIỆM CƠ BẢN VỀ BỆNH THỦY SẢN 1. Đặc điểm và phân loại bệnh ở động vật 1 thuỷ sản 3 3 0 0 2. Những khái niệm cơ bản về bệnh truyền nhiễm 3.
Khái niệm về bệnh ký sinh trùng 4. Một số quá trình bệnh lý cơ bản Bài 2: NHỮNG NÉT CƠ BẢN VỀ NGHIÊN CỨU BỆNH THỦY SẢN 2 1. Nguyên nhân và điều kiện phát sinh bệnh 2. Phương pháp thu và bảo quản mẫu bệnh 5 5 0 0 cá, tôm.
Phương pháp chẩn đoán và phát hiện bệnh trên cá, tôm Bài 3: BIỆN PHÁP PHÒNG BỆNH TỔNG HỢP TRONG NUÔI TRỒNG 3 THỦY SẢN 1. Cơ sở khoa học của công tác phòng bệnh 6 6 0 0 2. Biện pháp phòng bệnh tổng hợp trong nuôi trồng thuỷ sản. Một số phương pháp trị bệnh trên cá tôm Bài 4: BỆNH DO VI KHUẨN VIRUS VÀ NẤM 4 1.
Bệnh do vi khuẩn 29 9 20 0 2. Bệnh do nấm ký sinh 3. Bệnh virus trên tôm Bài 5: BỆNH DO KÝ SINH TRÙNG 5 1. Bệnh do nguyên sinh động vật 14 5 9 0 2.
Bệnh do ngành giun sán ký sinh. Bệnh do ngành giáp xác ký sinh. Kiểm tra 1 0 0 1 Bài 6: BỆNH DO ĐỊCH HẠI VÀ PHI SINH VẬT 6 1. Bệnh do địch hại.
Bệnh do các yếu tố môi trường. Bệnh do dinh dưỡng. 3 Thời gian Kiểm tra Thực (định Tên bài Tổng Lý Stt hành, số thuyết kỳ)/ôn Bài tập tập/T hi Ôn thi 1 0 0 1 Thi kết thúc học phần 1 0 0 1 Cộng 60 29 28 3 4 BÀI 1 NHỮNG KHÁI NIỆM CƠ BẢN VỀ BỆNH THỦY SẢN MH16 - 01 Giới thiệu: Bài học này nhằm tạo cho sinh viên hiểu đƣợc những khái niệm cơ bản về bệnh trên động vật thủy sản, từ đó có thể phân biệt đƣợc những bệnh thƣờng gặp trên động vật thủy sản. Trƣớc khi bắt đầu tiếp cận bài học này sinh viên phải đƣợc trang bị những kiến thức cơ bản môn học Vi sinh đại cƣơng.
Mục tiêu: Kiến thức: Khái quát về quá trình phát sinh và phát triển, đặc điểm của vi sinh vật gây bệnh trên động vật thủy sản. Kỹ năng: Thành thạo về các quá trình gây bệnh do vi sinh vật gây ra trên động vật thủy sản, phân biệt được các quá trình bệnh lý cơ bản. Năng lực tự chủ và trách nhiệm: Phát triển ý thức trung thực, khách quan trong nghiên cứu về vi sinh vật gây bệnh trên động vật thủy sản. Đặc điểm và phân loại bệnh ở động vật thuỷ sản 1.1 Định nghĩa Khi cơ thể bị tấn công hay xâm nhập của 1 hay nhiều yếu tố khác nhau, trực tiếp hay gián tiếp, yếu tố hữu sinh hay yếu tố vô sinh, bên ngoài hay bên trong làm 1 hay nhiều hoạt động sống của động vật đó bị rối loạn, ngừng trệ hoặc bị phá huỷ thì gọi là động vật đó đang bị bệnh.
Có thể định nghĩa bệnh theo những cách nhƣ sau: - Bệnh là biểu hiện trạng thái bất thường của cơ thể sinh vật với sự biến đổi xấu của môi trường xung quanh, cơ thể nào thích ứng thì tồn tại và ngược lại không thích ứng thì mắc bệnh và chết. - Bất kỳ một sự bất thường nào trong cấu tạo và chức năng của cơ thể sinh vật thì được gọi là bệnh. Có nghĩa là bệnh chỉ phát sinh do sự lây nhiễm mầm bệnh mà còn do các vấn đề về môi trường và dinh dưỡng gây ra. - Bệnh trên động vật nói chung, động vật thuỷ sản (ĐVTS) nói riêng là trạng thái bất thường của cơ thể, khi một hay một số hoạt động bị rối loạn, ngừng trệ dưới tác động trực tiếp hay gián tiếp của các nhân tố vô sinh (yếu tố môi trường, hoặc dinh dưỡng) hoặc hữu sinh (virus, vi khuẩn, nấm và các loại kí sinh trùng).
5 - Theo định nghĩa của OIE (World Organization for Animal Health) thì “Bệnh là sự lây nhiễm một hoặc nhiều tác nhân sinh học gây ra dấu hiệu lâm sàng hoặc không có dấu hiệu lâm sàng”. Khi động vật thuỷ sản bị bệnh thường có một số các biểu hiện: Trạng thái hoạt động không bình thƣờng (không giữ đƣợc thăng bằng, nổi đầu, dạt bờ), kém hoặc bỏ ăn, có sự thay đổi về màu sắc của một số bộ phận hay toàn bộ cơ thể, kèm theo các dấu hiệu là chậm lớn, yếu và gầy. Nếu các hoạt động bị rối loạn, phá huỷ 1 hay nhiều cơ quan quan trọng nhƣ: hô hấp, tuần hoàn, tiêu hoá, thần kinh… thì bệnh xảy ra nặng và động vật có thể bị chết. Phân loại bệnh ở động vật thuỷ sản a.
Căn cứ vào nguyên nhân gây bệnh Dựa vào tác nhân gây bệnh và biểu hiện của bệnh trên động vật thuỷ sản có thể phân biệt nhƣ sau: Bệnh do tác nhân gây bệnh là sinh vật Bệnh do sinh vật ký sinh gây ra: Là tác nhân gây bệnh thƣờng ký sinh ở trên hay bên trong cơ thể động vật thuỷ sản. Có thể chia làm 2 loại: Bệnh do vi sinh vật (virus, vi khuẩn, nấm) gọi là bệnh truyền nhiễm và có khả năng gây chết rất cao và lây lan trên diện rộng. Bệnh do ký sinh trùng (Protozoa, giun sán, giáp xác) Bệnh do sinh vật khác nhƣng không có hiện tƣợng ký sinh: Bệnh này gây tác hại cho động vật thuỷ sản bằng phƣơng thức tiết các chất độc (tảo độc), hoặc sử dụng động vật thuỷ sản làm thức ăn. Bệnh do yếu tố vô sinh - Bao gồm 3 loại sau: Bệnh do yếu tố môi trường: Thủy lý (nhiệt độ, độ mặn, pH, độ trong), thủy hóa (khí độc: NH3 , NO2, H2S.; COD; DO; độ cứng; độ kiềm…) dƣ lƣợng kim loại nặng, thuốc bảo vệ thực vật…khi nằm ngoài giới hạn thích hợp có thể gây hại hoặc gây chết đối với động vật thuỷ sản.
Bệnh do yếu tố dinh dưỡng: Các thành phần dinh dƣỡng nhƣ đạm, đƣờng, chất béo, vitamin, khoáng.khi thiếu hoặc thừa đều có thể gây bệnh: Bệnh thiếu khoáng, vitamin C, B. Bệnh do yếu tố di truyền: Do biến đổi gen trong bộ gen của bộ nhiễm sắc thể trên động vật thuỷ sản. Những bệnh này có thể truyền từ thế hệ này sang 6 thế hệ khác. Có thể kể đến nhƣ hiện tƣợng đồng huyết dẫn đến thoái hóa giống.
Căn cứ vào tính chất cảm nhiễm của bệnh - Cảm nhiễm đơn thuần: ĐVTS bị bệnh do một loại tác nhân gây bệnh xâm nhập ký sinh ở trên hay trong cơ thể sinh vật.