Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Khu vực Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL) sở hữu tiềm năng lớn về nuôi trồng thủy sản nước ngọt với diện tích mặt nước đạt 180.000 ha (năm 2010) cùng hệ thống sông ngòi, kênh rạch chằng chịt. Trong số các loài thủy sản bản địa, cá trê vàng (Clarias macrocephalus) là đối tượng có giá trị thương phẩm cao, thịt thơm ngon, thị trường tiêu thụ rộng và sở hữu khả năng thích nghi tốt với điều kiện môi trường khắc nghiệt. Tuy nhiên, nguồn lợi cá trê vàng ngoài tự nhiên đang suy giảm nghiêm trọng. Phong trào nuôi nhân tạo tại địa phương phát triển mạnh nhưng đối mặt với nhiều rào cản kỹ thuật: tỷ lệ sống và năng suất không ổn định, mô hình nuôi chủ yếu mang tính nhỏ lẻ, mật độ thả nuôi quá cao và thiếu quy trình kiểm soát dịch bệnh gắn với quản lý nguồn nước.

Đặc biệt, tập quán nuôi đơn một loài dẫn đến lãng phí thức ăn dư thừa, chưa tận dụng hết các tầng nước trong thủy vực, và lượng chất thải từ cá trê tích tụ gây ô nhiễm đáy ao nghiêm trọng. Xuất phát từ thực tiễn đó, việc nghiên cứu thay đổi phương thức nuôi sang hình thức nuôi ghép giữa cá trê vàng với các đối tượng ăn mùn bã và thực vật như cá sặc rằn (Trichogaster pectoralis) và cá tai tượng (Osphronemus goramy) là một giải pháp kỹ thuật cần thiết. Đề tài "So sánh một số chỉ tiêu kỹ thuật và hiệu quả kinh tế của việc nuôi ghép cá trê vàng với một số loài cá khác" do sinh viên Trương Thanh Tuấn thực hiện tại Khoa Sinh học Ứng dụng, Trường Đại học Tây Đô (2015) nhằm giải quyết bài toán này.

Mục tiêu nghiên cứu của đề tài gồm 2 nội dung chính:

  1. Xác định tỷ lệ nuôi ghép phù hợp giữa cá trê vàng với cá sặc rằn và cá tai tượng.
  2. Đánh giá hiệu quả kinh tế và kỹ thuật của mô hình nuôi ghép cá trê vàng với cá sặc rằn và cá tai tượng.

Nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể bao gồm:

  1. Theo dõi định kỳ các yếu tố môi trường nước cơ bản (nhiệt độ, pH, oxy hòa tan) trong hệ thống nuôi.
  2. Đánh giá, so sánh các chỉ tiêu tăng trưởng (WG, DWG, SGR), tỷ lệ sống và mức độ phân hóa kích cỡ của các loài cá thí nghiệm.
  3. Xác định hệ số tiêu tốn thức ăn (FCR), năng suất thực thu và hạch toán hiệu quả kinh tế của từng công thức nuôi ghép.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

  • Đối tượng nghiên cứu: Cá trê vàng (Clarias macrocephalus), cá sặc rằn (Trichogaster pectoralis), cá tai tượng (Osphronemus goramy) ở giai đoạn cá giống.
  • Địa điểm thực hiện: Trại giống thủy sản thuộc Khu vực An Phú, phường Phú Thứ, quận Cái Răng, Thành phố Cần Thơ.
  • Thời gian thực hiện: Từ tháng 11/2014 đến tháng 06/2015, trong đó giai đoạn nuôi thực nghiệm kéo dài 5 tháng.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp thực nghiệm

Nghiên cứu dựa trên cơ sở sinh thái học dinh dưỡng và phân tầng sinh cảnh của các loài cá nước ngọt:

  • Cá trê vàng (Clarias macrocephalus): Thuộc họ Clariidae, bộ Siluriformes; tập tính ăn tạp thiên về động vật và mùn bã hữu cơ, sống chủ yếu ở tầng đáy, có cơ quan hô hấp phụ ("hoa khế") hỗ trợ thở khí trời trực tiếp.
  • Cá sặc rằn (Trichogaster pectoralis): Thuộc họ Anabantidae, bộ Perciformes; cá ăn mùn bã hữu cơ, thực vật phù du, mầm non thực vật và tảo lơ lửng, hỗ trợ dọn sạch chất lơ lửng và chất thải hữu cơ trong nước.
  • Cá tai tượng (Osphronemus goramy): Thuộc họ Osphronemidae, bộ Perciformes; loài ăn tạp thiên về thực vật thân mềm, phụ phẩm và mùn bã, sinh sống phân bố ở tầng giữa và tầng mặt.

Phương pháp bố trí thí nghiệm: Thí nghiệm được bố trí theo khối ngẫu nhiên hoàn toàn (CRD) gồm 4 nghiệm thức, mỗi nghiệm thức lặp lại 3 lần (tổng số 12 giai nuôi). Hệ thống giai lưới có kích thước 2m x 2m x 2m (thể tích 4 m³), đáy giai đặt cách nền đáy ao đất 20 cm. Ao đất chứa hệ thống giai có kích thước 10m x 20m x 1,5m, sử dụng nguồn nước cấp trực tiếp từ sông Ngã Bát sau khi đã xử lý vôi CaCO₃ liều lượng 10 kg/100 m² và ổn định mức nước ở 1,2 m.

Mật độ nuôi chung là 40 con/m² (tương đương 160 con/giai). Tỷ lệ thả ghép cụ thể ở các nghiệm thức:

  • Nghiệm thức đối chứng (NTĐC): 100% cá trê vàng (160 con TV : 0 con SR : 0 con TT).
  • Nghiệm thức 1 (NT1): 50% cá trê vàng : 30% cá sặc rằn : 20% cá tai tượng (80 TV : 48 SR : 32 TT).
  • Nghiệm thức 2 (NT2): 60% cá trê vàng : 25% cá sặc rằn : 15% cá tai tượng (96 TV : 40 SR : 24 TT).
  • Nghiệm thức 3 (NT3): 70% cá trê vàng : 20% cá sặc rằn : 10% cá tai tượng (112 TV : 32 SR : 16 TT).

Khối lượng ban đầu của các loài đồng đều: cá trê vàng đạt 8,67 g/con, cá sặc rằn đạt 6,67 g/con, cá tai tượng đạt 6,00 g/con. Thức ăn sử dụng là thức ăn công nghiệp viên nổi NAFATSCO (kích cỡ hạt 2 mm), hàm lượng đạm thô 40,5%, độ ẩm 11,0%, xơ 5,0%, đạm tiêu hóa 36,0%. Khẩu phần ăn hàng ngày dao động từ 7 - 10% khối lượng thân cá trê vàng, chia làm 3 lần/ngày (7h, 13h và 19h). Tổng lượng thức ăn cung cấp cho mỗi giai trong suốt 5 tháng nuôi được kiểm soát ngang nhau giữa các nghiệm thức (105 kg/giai).

Phương pháp theo dõi và các chỉ tiêu tính toán:

  • Yếu tố môi trường: Đo định kỳ 3 ngày/lần vào lúc 6h và 14h; nhiệt độ đo bằng nhiệt kế thủy ngân; pH và oxy hòa tan xác định bằng bộ test kit của hãng Sera (Đức).
  • Các chỉ tiêu tăng trưởng:
    • Tăng trưởng khối lượng: $WG (g) = W_c - W_đ$
    • Tăng trưởng tuyệt đối ngày: $DWG (g/ngày) = (W_c - W_đ) / T$
    • Tốc độ tăng trưởng tương đối: $SGR (%/ngày) = [(\ln W_c - \ln W_đ) / T] \times 100$
    • Tỷ lệ sống: $SR (%) = (N_c / N_đ) \times 100$
    • Hệ số chuyển hóa thức ăn: $FCR = \text{Tổng thức ăn cung cấp} / \text{Tổng tăng trọng cá thu hoạch}$
    • Tỷ lệ phân hóa khối lượng theo nhóm kích cỡ: $W_i (%) = (n_i / N_{\text{thu}}) \times 100$
  • Hạch toán kinh tế: Đánh giá chi phí sản xuất (con giống, thức ăn, giai lưới, hóa chất cải tạo ao), doanh thu và lợi nhuận trên từng giai theo phương pháp của Lê Xuân Sinh (2008).
  • Xử lý số liệu: Tính toán giá trị trung bình và độ lệch chuẩn bằng Microsoft Office Excel 2007; kiểm định sự khác biệt có ý nghĩa thống kê ($p < 0,05$) bằng phép phân tích phương sai (ANOVA) và Duncan trên phần mềm SPSS 20.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Đặt vấn đề

Chương này phân tích bối cảnh phát triển nuôi cá nước ngọt tại ĐBSCL, nhấn mạnh vị thế của cá trê vàng và các hạn chế tồn tại của phương thức nuôi đơn canh độc tôn. Đặt ra tính cấp thiết của việc áp dụng mô hình nuôi ghép đa tầng nhằm tận dụng nguồn thức ăn dư thừa, giảm ô nhiễm hữu cơ và nâng cao hiệu quả kinh tế trên đơn vị diện tích mặt nước. Xác lập hệ thống mục tiêu, nội dung nghiên cứu và khung giới hạn không gian, thời gian của đề tài.

Chương 2: Lược khảo tài liệu

Tổng quan chi tiết đặc điểm sinh học của 3 loài cá nghiên cứu:

  • Cá trê vàng (Clarias macrocephalus): Khóa phân loại, đặc điểm nhận diện xương chẩm hình vòng cung rộng, khả năng thích nghi môi trường pH 5,5 - 8,0, cơ quan hô hấp phụ cho phép chịu đựng ngưỡng oxy thấp 1,0 - 2,0 mg/L.
  • Cá sặc rằn (Trichogaster pectoralis): Đặc điểm hình thái dẹp bên, vây bụng kéo dài thành sợi, tính ăn mùn bã hữu cơ và thực vật, sức sinh sản cao (200.000 trứng), khả năng sống ở vùng nước nghèo dinh dưỡng và pH thấp 4,0 - 4,5.
  • Cá tai tượng (Osphronemus goramy): Hình thái vây hậu môn và vây lưng dài, tính ăn tạp thiên về thực vật bậc cao (chiều dài ruột gấp hơn 3 lần chiều dài thân), khả năng thích ứng với nhiệt độ 16 - 42 °C. Chương cũng tổng kết tình hình thực nghiệm nuôi ghép cá trê với các loài khác (cá lóc, cá chép, cá rô đầu vuông, cá điêu hồng) đã được ghi nhận tại các tỉnh Bạc Liêu, Long An, Cần Thơ.

Chương 3: Vật liệu và phương pháp nghiên cứu

Trình bày đầy đủ quy trình thực nghiệm: địa điểm trại thực nghiệm tại Cái Răng - Cần Thơ; kỹ thuật tẩy dọn ao đất và lắp đặt hệ thống 12 giai nuôi; đặc điểm thức ăn công nghiệp NAFATSCO 40% đạm; quy cách bố trí 4 nghiệm thức thí nghiệm ngẫu nhiên với 3 lần lặp lại; chế độ chăm sóc và quản lý cho ăn; phương pháp đo đạc các thông số nhiệt độ, pH, DO bằng thiết bị Sera; hệ thống công thức toán học xác định các chỉ tiêu sinh học (SR, WG, DWG, SGR, FCR, Wi); quy trình hạch toán kinh tế và phần mềm phân tích thống kê SPSS 20.

Chương 4: Kết quả và thảo luận

Trình bày và thảo luận toàn bộ số liệu thu thập được sau 5 tháng nuôi thực tế:

  • Diễn biến các chỉ tiêu môi trường: Nhiệt độ buổi sáng từ 26,1 - 26,2 °C, buổi chiều từ 30,7 - 30,8 °C; pH buổi sáng dao động 7,13 - 7,14, buổi chiều dao động 7,56 - 7,58; hàm lượng oxy hòa tan buổi sáng thấp ở mức 2,02 - 2,04 ppm do thực vật thủy sinh hô hấp ban đêm, buổi chiều tăng lên 4,03 - 4,05 ppm nhờ quang hợp.
  • Tăng trưởng của cá trê vàng: Khối lượng cuối ở NT3 đạt cao nhất (226,0 g/con), kế tiếp là NTĐC (218,8 g/con), NT2 (205,1 g/con) và thấp nhất ở NT1 (192,0 g/con). Tốc độ tăng trưởng ngày (DWG) của cá trê vàng ở NT3 đạt 1,45 g/ngày; SGR đạt 2,18 %/ngày, khác biệt có ý nghĩa thống kê ($p < 0,05$) so với các nghiệm thức khác.
  • Tăng trưởng của cá sặc rằn: Khối lượng cuối dao động từ 75,4 - 85,5 g/con; NT2 đạt cao nhất (85,5 g/con; WG đạt 78,9 g/con), kế đến NT3 (81,3 g/con) và thấp nhất ở NT1 (75,4 g/con).
  • Tăng trưởng của cá tai tượng: Đạt cao nhất ở NT3 (194,4 g/con; WG đạt 188,4 g/con; DWG đạt 1,30 g/ngày), NT2 đạt 182,7 g/con và thấp nhất ở NT1 (121,7 g/con).
  • Tỷ lệ sống: Cá trê vàng đạt 84,2 - 89,6% (NT3 cao nhất với 89,6%); cá sặc rằn đạt 80,8 - 86,5% (NT3 đạt 86,5%); riêng cá tai tượng đạt tỷ lệ sống thấp từ 43,8 - 59,7% (NT2 đạt 59,7%, NT3 chỉ đạt 43,8%) do điều kiện nuôi trong giai lưới thiếu hụt thức ăn thực vật tự nhiên.
  • Mức độ phân hóa khối lượng: Ở cá trê vàng, NT3 có tỷ lệ cá cỡ lớn (> 220 g) chiếm cao nhất (62,8%), trong khi NT1 không có cá lớn và nhóm cá nhỏ (< 200 g) chiếm tới 64,4%. Cá sặc rằn phân hóa đồng đều ở NT2 và NT3, tập trung ở nhóm trung bình (60 - 90 g). Cá tai tượng ở NT3 có 33,3% cá lớn (> 200 g) và 66,7% cá trung bình (140 - 200 g), hoàn toàn không có cá nhỏ.
  • Hệ số FCR: Thấp nhất ở NTĐC (1,38), tiếp theo là NT3 (1,61), NT2 (2,07) và cao nhất ở NT1 (2,61).
  • Sản lượng và năng suất: Năng suất quy đổi đạt cao nhất ở NTĐC (86,3 tấn/ha), tiếp đến NT3 (74,8 tấn/ha), NT2 (62,1 tấn/ha) và thấp nhất ở NT1 (56,7 tấn/ha).
  • Hạch toán kinh tế: Chi phí thức ăn chiếm tỷ trọng lớn nhất (65 - 66%), chi phí con giống chiếm khoảng 15%. Cả 4 nghiệm thức đều đạt lợi nhuận dương.

Chương 5: Kết luận và đề xuất

Tổng kết toàn bộ các giá trị kỹ thuật và kinh tế của đề tài; khẳng định nghiệm thức NT3 (tỷ lệ 70% cá trê vàng : 20% cá sặc rằn : 10% cá tai tượng) là công thức nuôi ghép tối ưu nhất; đề xuất các hướng thử nghiệm tiếp nối trên hệ thống ao đất và điều chỉnh tỷ lệ loài đi kèm.

Kết quả và đóng góp thực tiễn

Kết quả kỹ thuật và sinh học chính

Các chỉ tiêu kỹ thuật nuôi sau 5 tháng thực nghiệm được tổng hợp trong bảng so sánh dưới đây:

Chỉ tiêu kỹ thuật theo dõi Nghiệm thức ĐC (100:0:0) Nghiệm thức 1 (50:30:20) Nghiệm thức 2 (60:25:15) Nghiệm thức 3 (70:20:10)
Khối lượng cuối cá trê vàng ($W_c$, g/con) $218,8 \pm 1,00^b$ $192,0 \pm 1,25^d$ $205,1 \pm 2,24^c$ $226,0 \pm 1,89^a$
Tăng trọng cá trê vàng ($WG$, g/con) $210,2 \pm 1,00^b$ $183,3 \pm 1,25^d$ $196,5 \pm 2,24^c$ $217,4 \pm 1,89^a$
Tăng trọng ngày cá trê ($DWG$, g/ngày) $1,40 \pm 0,01^b$ $1,22 \pm 0,01^d$ $1,31 \pm 0,02^c$ $1,45 \pm 0,01^a$
Tốc độ tăng trưởng cá trê ($SGR$, %/ngày) $2,15 \pm 0,01^b$ $2,06 \pm 0,01^d$ $2,11 \pm 0,01^c$ $2,18 \pm 0,01^a$
Khối lượng cuối cá sặc rằn ($W_c$, g/con) — $75,4 \pm 1,42^c$ $85,5 \pm 1,52^a$ $81,3 \pm 1,40^b$
Khối lượng cuối cá tai tượng ($W_c$, g/con) — $121,7 \pm 2,90^c$ $182,7 \pm 2,72^b$ $194,4 \pm 1,35^a$
Tỷ lệ sống cá trê vàng ($SR$, %) $87,3 \pm 0,92^b$ $84,2 \pm 1,44^c$ $84,7 \pm 0,58^c$ $89,6 \pm 1,37^a$
Tỷ lệ sống cá sặc rằn ($SR$, %) — $85,4 \pm 2,10^{ab}$ $80,8 \pm 3,82^b$ $86,5 \pm 1,79^a$
Tỷ lệ sống cá tai tượng ($SR$, %) — $49,0 \pm 1,79^b$ $59,7 \pm 2,42^a$ $43,8 \pm 6,25^b$
Hệ số chuyển hóa thức ăn ($FCR$) $1,38 \pm 0,040^d$ $2,61 \pm 0,052^a$ $2,07 \pm 0,051^b$ $1,61 \pm 0,025^c$
Sản lượng thực thu (kg/giai/vụ) $30,6 \pm 0,47^a$ $17,9 \pm 0,15^d$ $22,1 \pm 0,27^c$ $26,3 \pm 0,03^b$
Năng suất quy đổi (tấn/ha) $86,3 \pm 1,17^a$ $56,7 \pm 0,38^d$ $62,1 \pm 0,67^c$ $74,8 \pm 0,08^b$

(Ghi chú: Các chữ cái khác nhau trong cùng một hàng thể hiện sự khác biệt có ý nghĩa thống kê ở mức $p < 0,05$).

Kết quả hạch toán hiệu quả kinh tế

  • Chi phí cố định và biến đổi: Chi phí thức ăn chiếm tỷ trọng cao nhất trong mô hình, chiếm từ 65,0 - 66,0% tổng chi phí sản xuất (tương đương 2.000.000 VNĐ/giai), gấp 7 lần chi phí đầu tư giai lưới (285.000 VNĐ/giai). Chi phí con giống dao động từ 438.000 - 462.000 VNĐ (chiếm khoảng 15%), trong đó NT2 có chi phí con giống thấp nhất và NTĐC cao nhất. Chi phí hóa chất xử lý, vôi và dụng cụ chiếm 300.000 VNĐ (~10%).
  • Hiệu quả doanh thu và lợi nhuận: Tổng chi phí cho mỗi giai dao động quanh mức hơn 3.000.000 VNĐ. Sau 5 tháng nuôi, cả 4 nghiệm thức đều ghi nhận lợi nhuận dương. Mặc dù NTĐC có tổng doanh thu và lợi nhuận thuần cao nhất nhờ sản lượng cá trê thương phẩm đồng nhất đạt cỡ lớn, nhưng trong các nghiệm thức nuôi ghép, NT3 cho thấy tính ưu việt rõ rệt với doanh thu và lợi nhuận vượt trội so với NT1 và NT2.

Đóng góp thực tiễn và giải pháp đề xuất

  • Đề tài đã chứng minh việc nuôi ghép đa loài với tỷ lệ thích hợp không làm cản trở sự phát triển của loài nuôi chính; ngược lại, ở NT3 (70% cá trê vàng : 20% cá sặc rằn : 10% cá tai tượng), cá trê vàng đạt khối lượng cuối (226,0 g/con) và tỷ lệ sống (89,6%) cao hơn nghiệm thức nuôi đơn (218,8 g/con và 87,3%).
  • Phân hóa khối lượng được tối ưu ở NT3: tỷ lệ cá trê thương phẩm loại lớn (> 220 g) chiếm tới 62,8%, cá nhỏ chỉ chiếm 13,3%.
  • So với các nghiên cứu trước đây (như nghiên cứu nuôi ghép cá trê vàng với cá rô đầu vuông của Nguyễn Ngọc năm 2012 với tăng trọng ngày $DWG$ chỉ đạt 0,415 g/ngày), kết quả nghiên cứu này đạt $DWG$ từ 1,22 - 1,45 g/ngày, chứng minh hiệu quả vượt trội khi sử dụng thức ăn công nghiệp 40% đạm kết hợp đối tượng ghép ăn mùn bã và thực vật.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của nghiên cứu:

  • Tỷ lệ sống của cá tai tượng ở tất cả các nghiệm thức ghép đều ở mức thấp (dao động từ 43,8% đến 59,7%). Nguyên nhân được tác giả chỉ rõ là do cá được nuôi nhốt trong hệ thống giai lưới nhân tạo, không có nguồn thức ăn thực vật thân mềm tự nhiên (rau, bèo, cỏ nước), khiến nhu cầu dinh dưỡng đặc thù của loài ăn tạp thiên về thực vật này không được đáp ứng đầy đủ.
  • Kích cỡ cá tai tượng khi thu hoạch chỉ đạt trung bình 105 - 230 g/con, chưa đạt kích thước thương phẩm cho cá thịt mà mới chỉ tương đương cỡ cá giống, làm giảm giá bán và ảnh hưởng trực tiếp đến doanh thu của các nghiệm thức ghép.
  • Lượng thức ăn được cấp đồng đều cố định (105 kg/giai) cho tất cả các nghiệm thức. Điều này làm cho hệ số FCR ở NT1 và NT2 bị đội lên cao (2,61 và 2,07) do các loài cá ghép ăn không hết lượng thức ăn viên nổi dành riêng cho cá trê, dẫn đến hiện tượng thức ăn tan rã và thất thoát chất lượng.

Hướng nghiên cứu mở rộng được đề xuất:

  • Tiếp tục thực hiện các thử nghiệm nuôi ghép giữ nguyên tỷ lệ cá trê vàng (70%) nhưng thay đổi tương quan tỷ lệ giữa cá sặc rằn và cá tai tượng để tối ưu hóa tỷ lệ sống của cá tai tượng.
  • Mở rộng thử nghiệm mô hình nuôi ghép cá trê vàng cùng các loài cá khác trực tiếp trong ao đất tự nhiên hoặc ao lót bạt có bổ sung thực vật thủy sinh nhằm khai thác tối đa nguồn thức ăn tự nhiên và cải thiện tốc độ tăng trưởng của đối tượng ăn thực vật.

Giá trị tham khảo

Khóa luận là tài liệu tham khảo thực nghiệm hữu ích cho:

  • Sinh viên, học viên cao học và cán bộ nghiên cứu chuyên ngành Nuôi trồng thủy sản, Bệnh học thủy sản và Sinh học ứng dụng trong việc tiếp cận phương pháp bố trí thí nghiệm giai lưới trong ao đất, kỹ thuật theo dõi các chỉ tiêu sinh trưởng và phương pháp hạch toán kinh tế thủy sản.
  • Cán bộ khuyến ngư và kỹ thuật viên nông nghiệp tại các tỉnh ĐBSCL trong việc định hướng cơ cấu đàn cá thả ghép, tận dụng chuỗi dinh dưỡng để làm sạch đáy ao và tầng nước.
  • Người nuôi thủy sản nước ngọt muốn chuyển đổi từ mô hình nuôi đơn cá trê vàng sang mô hình nuôi ghép nhằm giảm thiểu rủi ro dịch bệnh, hạn chế ô nhiễm hữu cơ và nâng cao chất lượng cá thương phẩm.
  • Phần đáng tham khảo nhất trong khóa luận là: Bảng số liệu chi tiết về sự phân hóa khối lượng theo nhóm kích cỡ (Mục 4.4) và quy trình tính toán hệ số FCR thực tế theo cơ cấu loài thả ghép.

Câu hỏi thường gặp

1. Thí nghiệm thiết kế bao nhiêu nghiệm thức và tỷ lệ số lượng các loài cá được bố trí cụ thể như thế nào?

Thí nghiệm gồm 4 nghiệm thức nuôi trên 12 giai lưới (mỗi nghiệm thức lặp lại 3 lần) với tổng số lượng 160 con/giai (mật độ 40 con/m²):

  • NTĐC: 160 cá trê vàng (tỷ lệ 100% : 0% : 0%).
  • NT1: 80 cá trê vàng : 48 cá sặc rằn : 32 cá tai tượng (tỷ lệ 50% : 30% : 20%).
  • NT2: 96 cá trê vàng : 40 cá sặc rằn : 24 cá tai tượng (tỷ lệ 60% : 25% : 15%).
  • NT3: 112 cá trê vàng : 32 cá sặc rằn : 16 cá tai tượng (tỷ lệ 70% : 20% : 10%).

2. Nghiệm thức nào đem lại tốc độ tăng trưởng và tỷ lệ sống cao nhất cho cá trê vàng?

Nghiệm thức 3 (NT3) đạt hiệu quả sinh học cao nhất cho cá trê vàng với khối lượng thu hoạch trung bình đạt $226,0 \pm 1,89$ g/con, tăng trọng tích lũy $WG$ đạt $217,4 \pm 1,89$ g/con, tốc độ tăng trọng ngày $DWG$ đạt $1,45 \pm 0,01$ g/ngày, tốc độ tăng trưởng tương đối $SGR$ đạt $2,18 \pm 0,01$ %/ngày và tỷ lệ sống đạt $89,6 \pm 1,37$%. Các giá trị này đều cao hơn và khác biệt có ý nghĩa thống kê ($p < 0,05$) so với nghiệm thức đối chứng nuôi đơn (NTĐC).

3. Vì sao tỷ lệ sống của cá tai tượng trong nghiên cứu lại thấp hơn nhiều so với cá trê vàng và cá sặc rằn?

Tỷ lệ sống của cá tai tượng chỉ dao động từ 43,8% đến 59,7% (trong khi cá trê vàng đạt 84,2 - 89,6% và cá sặc rằn đạt 80,8 - 86,5%). Nguyên nhân là do cá tai tượng được nuôi nhốt trong giai lưới treo lơ lửng cách đáy ao 20 cm và hoàn toàn ăn thức ăn công nghiệp, không được cung cấp đầy đủ thức ăn thực vật thủy sinh (như bèo, rau muống, cỏ nước mềm) vốn là nhu cầu sinh dưỡng thiết yếu của loài cá ăn tạp thiên về thực vật này.

4. Hệ số tiêu tốn thức ăn (FCR) biến động ra sao giữa các nghiệm thức và tại sao nghiệm thức nuôi ghép lại có FCR cao hơn nuôi đơn?

Hệ số FCR thấp nhất ở NTĐC (1,38), tiếp đến là NT3 (1,61), NT2 (2,07) và cao nhất ở NT1 (2,61). FCR ở các nghiệm thức ghép tăng cao là do thí nghiệm cấp lượng thức ăn bằng nhau cho tất cả các nghiệm thức (105 kg/giai). Khi tỷ lệ cá trê vàng giảm xuống, cá tai tượng và cá sặc rằn không tiêu thụ hết lượng viên thức ăn nổi này khiến thức ăn bị tan rã trong nước, làm hao hụt dinh dưỡng và làm tăng hệ số FCR quy đổi.

5. Cơ cấu chi phí sản xuất trong mô hình được phân bổ như thế nào và tỷ lệ nuôi ghép nào được đề xuất lựa chọn?

Trong tổng chi phí sản xuất (dao động quanh 3.000.000 VNĐ/giai), chi phí thức ăn chiếm tỷ trọng lớn nhất với 65,0 - 66,0% (2.000.000 VNĐ), chi phí con giống chiếm khoảng 15% (438.000 - 462.000 VNĐ), chi phí giai lưới chiếm 285.000 VNĐ và chi phí hóa chất, vôi xử lý chiếm 300.000 VNĐ (~10%). Tác giả đề xuất lựa chọn nghiệm thức NT3 làm công thức nuôi ghép nhân rộng vì nghiệm thức này có tỷ lệ sống và tăng trọng cá trê vàng cao nhất, tỷ lệ cá loại lớn đạt 62,8%, hệ số FCR ở mức chấp nhận được (1,61) và năng suất đạt 74,8 tấn/ha.

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của sinh viên Trương Thanh Tuấn đã cung cấp những dẫn liệu thực nghiệm có giá trị khoa học về sự tương tác kỹ thuật và hiệu quả kinh tế khi nuôi ghép cá trê vàng với cá sặc rằn và cá tai tượng trong giai lưới tại vùng ĐBSCL. Kết quả nghiên cứu khẳng định nghiệm thức NT3 với công thức phối ghép 70% cá trê vàng, 20% cá sặc rằn và 10% cá tai tượng đạt hiệu quả kỹ thuật tối ưu nhất, giúp cá trê vàng đạt khối lượng 226,0 g/con, tỷ lệ sống 89,6% và năng suất quy đổi đạt 74,8 tấn/ha. Mô hình mở ra triển vọng kỹ thuật thiết thực trong việc khai thác tối ưu chuỗi thức ăn, hạn chế ô nhiễm hữu cơ nền đáy và nâng cao giá trị kinh tế cho nghề nuôi cá nước ngọt tại địa phương.