PHÒNG GIÁO DỤC & ĐÀO TẠO HUYỆN ĐÔ LƯƠNG Trường THCS Lý Nhật Quang -----------------* * * * *----------------- ĐỀ TÀI BCNCKHSPƯD RÈN LUYỆN KĨ NĂNG LÀM BÀI VĂN NGHỊ LUẬN VĂN CHƯƠNG CHO HỌC SINH LỚP 9 THCS - Môn Ngữ Văn - Người báo cáo: Nguyễn Thị Vững Giáo viên tổ khoa học xã hội Năm thực hiện: 2009 - 2010 SĐT cơ quan: 0383871400 SĐT cá nhân: 0975574078 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com GIỚI THIỆU ĐỀ TÀI BÁO CÁO Rèn luyện kĩ năng làm bài văn nghị luận văn chương cho học sinh lớp 9 THCS I. Lí do thực hiện nghiên cứu 1. Văn bản nghị luận là một kiểu văn bản mà việc tạo lập là vô cùng khó đối với học sinh THCS. Nó không chỉ đòi hỏi phải có kiến thức chính xác sâu rộng, phong phú; những suy nghĩ, quan điểm đúng đắn về văn chương, về đời sống xã hội, mà đòi hỏi cả sự tư duy lôgíc, chặt chẽ, với những cách lập luận sắc sảo, thấu tình đạt lí thì mới có thể hấp dẫn thuyết phục được người đọc người nghe.
Dạng bài mà học sinh phải tạo lập thì nhiều, mỗi dạng lại có những yêu cầu cách thức nghị luận khác nhau. Nào là nghị luận văn chương, rồi nghị luận đời sống xã hội. Trong đó, riêng nghị luận văn chương lại có những dạng cụ thể hơn nữa, kiến thức lại phức tạp hơn. Nghị luận văn chương gồm có nghị luận về một vấn đề văn học, một nhân vật văn học, một tác phẩm hay đoạn trích văn học…Đó là chưa kể nhân vật thì có nhiều kiểu, tác phẩm văn học thì có nhiều thể loại, với những đặc điểm không giống nhau.Trong nội dung chương trình sách giáo khoa Ngữ văn 7- tập II, Ngữ văn 8- tập II và Ngữ văn 9- tập II, có đưa ra những bài học về cách thức tạo lập văn bản nghị luận, nhưng chưa đầy đủ cụ thể hệ thống để đáp ứng được việc tạo lập các văn bản mà đề ra quá phong phú, đa dạng.
Thời lượng dành cho việc học tập thực hành các dạng bài nghị luận cũng là quá ít ỏi, không đầy đủ ở tất cả các dạng, nhất là ở lớp 9. Lớp 7: Gồm 14 tiết, tìm hiểu chung về đặc điểm bài văn nghị luận, cách làm bài văn lập luận chứng minh, cách làm bài văn lập luận giải thích ( không kể tiết làm bài kiểm tra). Lớp 8: Gồm có 6 tiết, ôn tập về luận điểm và hướng dẫn cách sử dụng yếu tố miêu tả, tự sự và biểu cảm vào bài văn nghị luận ( không kể tiết kiểm tra). Lớp 9: Gồm có 14 tiết, hướng dẫn về về phép lập luận phân tích và tổng hợp, cách làm bài nghị luận về sự việc hiện tượng đời sống; về một vấn đề tư tưởng đạo lí; về một bài thơ đoạn thơ và về một tác phậm truyện hoặc đoạn trích.
So lượng kiến thức bài học tập làm văn với lượng thời gian hướng dẫn học trên lớp cho học sinh lớp 9 như vậy là quá ít. Mỗi dạng lớn chỉ được học chung chung trong ba bốn tiết học. - Sách giáo khoa không có những bài hướng dẫn cụ thể cho cách làm bài văn lập luận như cảm nhận, phân tích, bình luận, chứng minh…hay cách làm các bài văn với đề mở, đề có tính chất tổng hợp cho từng đối tượng nghị luận riêng. Đặc biệt, không N.Vững- Rèn luyện kĩ năng làm bài văn nghị luận văn chương cho học sinh lớp 9 2 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com có bài hướng dẫn cụ thể cách làm bài lập luận phân tích hay cảm nhận về từng đối tượng cụ thể như: về một nhân vật văn học, về toàn bộ tác phẩm (đoạn trích), về một phương diện yếu tố nội dung, nghệ thuật…của tác phẩm (đoạn trích); không có bài học hướng dẫn cách làm bài lập luận bình luận hay giải thích, chứng minh về một vấn đề tư tưởng đạo lí, chỉ hướng dẫn chung theo phương pháp bình luận;….
- Có ba bài viết văn hoàn chỉnh, thì cũng chỉ có thể lựa chọn được ba dạng bài ra cho học sinh làm. Nếu làm nghị luận về hiện tượng đời sống thì không làm nghị luận về vấn đề tư tưởng đạo lí. Còn khi làm nghị luận về tác phẩm truyện hoặc đoạn trích, bài thơ hoặc đoạn thơ thì chọn đối tượng này lại mất đối tượng kia (Đối tượng ở đây là cả bài, cả đoạn hay chỉ một phượng diện khía cạnh nào đó). Nhưng đề thi khảo sát chất lượng văn hoá, đề tuyển sinh lớp 10, nhất là đề thi học sinh giỏi Ngữ văn các cấp thì lại phong phú đa dạng hơn những gì các em được trang bị qua chương trình sách giáo khoa, đề ra lại còn ngày càng mới lạ, vì ai ra đề cũng không muốn lặp lại đề người khác ra rồi, năm trước làm rồi… Viết một bài nghị luận đã được học đã khó, viết một bài không được hướng dẫn cụ thể trong chương trình lại càng khó hơn.
Học sinh hiện nay, đa số không ham muốn học tập môn Ngữ văn, nhất là ngại làm những bài văn. Thời gian các em chủ yếu đầu tư cho việc các môn thuộc khoa học tự nhiên. Có lẽ ngoài nguyên nhân khách quan từ xã hội, thì một phần cũng do làm văn quá khó, lại mất nhiều thời gian. “Công thức” làm văn cho các em lại không được hình thành cụ thể.
Các em không phân biệt rõ các thao tác nghị luận chính mà mình sử dụng. Càng ngày, kĩ năng tạo lập văn bản của học sinh càng kém hơn, và rất hiếm có những bài văn nghị luận có được sức hấp dẫn, thuyết phục bởi cách lập luận rõ ràng, chính xác, đầy đủ và chặt chẽ từng luận điểm luận cứ…Bài viết của các em khi thì sai về yêu cầu thao tác nghị luận, khi lại không sát, không đúng với nội dung nghị luận của đề bài. Ví dụ, đề bài yêu cầu cảm nhận các em lại làm như một bài phân tích, thiếu cảm xúc, thái độ tình cảm; đề bài yêu cầu nghị luận về một nội dung của tác phẩm các em lại nghị luận về toàn bộ tác phẩm đó; các em không không phân biệt được viết như thế nào là bài bình giảng, viết như thế nào là bài phân tích một đoạn thơ bài thơ; hoặc khi nghị luận kết hợp giải quyết một ý kiến nào đó liên quan tới tác phẩm, các em lại quên mất việc giải quyết ý kiến đó (quên giải thích ý kiến, quên xoáy vào tác phẩm để làm rõ ý kiến) mà cứ sa vào nghị luận toàn bộ tác phẩm… Nguyên nhân mấu chốt là học sinh thiếu kĩ năng hoặc còn non kém về kĩ năng làm bài văn nghị luận. Vậy nên, việc nâng cao mở rộng, luyện tập thêm cho học sinh kĩ năng làm bài văn nghị luận là rất cần thiết.Vững- Rèn luyện kĩ năng làm bài văn nghị luận văn chương cho học sinh lớp 9 3 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.
Một số công trình, bài viết khác liên quan Gần đây có một số công trình nghiên cứu, một số bài viết của các tác giả khác có nội dung liên quan đến việc nâng cao kĩ năng làm bài văn nghị luận cho học sinh đã được đăng tải, nhằm phục vụ cho việc dạy và học môn Ngữ văn ở bậc THCS và THPT. Bài viết của một số tác giả đăng rải rác trên các số “Tạp chí Văn học & Tuổi trẻ”, giáo viên và học sinh có thể tham khảo thêm, nhưng vẫn rất khó vận dụng, nhất là với học sinh lớp 9, vì nhiều nguyên nhân: có thể các ví dụ đưa ra đều ở chương trình bậc trung học phổ thông ( bài viết “ Các dạng đề làm văn trong chương Ngữ văn 12” gồm ba kì của Ths Nguyễn Văn Bính, đăng trên số báo tháng 9,10,11- 2009); có thể bài viết phân biệt về lập luận cảm nhận và lập luận phân tích nhưng ví dụ chưa toàn diện cho cả các đối tượng là bài thơ đoạn thơ, hay nhân vật văn học, hay tác phẩm truyện ( Bài viết “ Cảm nhận và phân tích trong kiểu bài nghị luận văn chương” của cô giáo Hoàng Thu Hà đăng trên số báo tháng 5- 2009)…. Các vấn đề nghiên cứu Rèn luyện kĩ năng làm bài văn nghị luận văn chương cho học sinh lớp 9- THCS, trong đó bao gồm cả việc cung cấp kĩ năng và rèn luyện kĩ năng. Cụ thể, trong đề tài tôi trình bày các nội dung sau: 1.
Phân biệt các thao tác nghị luận ( phép lập luận): giải thích, chứng minh, cảm nhận, phân tích, suy nghĩ, bình giảng, bình luận. Trong đó lưu ý ở phép lập luận phân tích và tổng hợp ( được học ở lớp 9), lưu ý những bài viết dành cho các đề mở ( không yêu cầu cụ thể phép lập luận cần sử dụng) 2. Kĩ năng làm bài nghị luận văn chương: - Nghị luận về toàn bộ một bài thơ, đoạn thơ - Nghị luận về toàn bộ một tác phẩm truyện hoặc đoạn trích, đoạn văn… - Nghị luận về một chi tiết nghệ thuật của văn bản. - Kĩ năng nghị luận một tác phẩm văn học kết hợp giải quyết một ý kiến nhận định liên quan.
- Nghị luận tổng hợp, xâu chuỗi nhiều đối tượng văn học - Kĩ năng so sánh văn học khi làm bài nghị luận văn chương * Trong mỗi nội dung lớn nhỏ đều đã có ví dụ minh hoạ cụ thể. Phần cuối đề tài là một số bài viết của các em học sinh đạt được trong và sau quá trình rèn luyện kĩ năng làm văn này qua các năm học.Vững- Rèn luyện kĩ năng làm bài văn nghị luận văn chương cho học sinh lớp 9 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com NỘI DUNG BÁO CÁO -------------* * *------------ Phần 1 KÜ n¨ng lµm c¸c d¹ng bµi v¨n nghÞ luËn v¨n ch¬ng A. Mục tiêu cần đạt Giúp HS: - Hiểu và phân biệt được các phép nghị luận ( thao tác nghị luận) thường dùng trong văn nghị luận: Giải thích, chứng minh, phân tích, cảm nhận, bình giảng, bình luận. - Biết phân biệt với phương pháp lập luận sử dụng trong một bài nghị luận cụ thể: quy nạp, diễn dịch, tương đồng, tương phản, nhân quả, tổng phân hợp, … - Kĩ năng sử dụng các thao tác nghị luận và phương pháp lập luận thông qua các dạng bài nghị luận cụ thể đối với từng đối tượng nghị luận văn chương.
Nội dung dạy học I. Bản chất của các phép nghị luận trong văn nghị luận 1.