Chương 1. Một số vấn đề lý luận về kỹ năng khởi kiện vụ án dân sự. Thực trạng pháp luật và thực tiễn thực hiện kỹ năng khởi kiện vụ án dân sự. Yêu cầu và giải pháp nâng cao kỹ năng khởi kiện vụ án dân sự.
7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Chƣơng 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ KỸ NĂNG KHỞI KIỆN VỤ ÁN DÂN SỰ 1. Khái niệm, đặc điểm, ý nghĩa của kỹ năng khởi kiện vụ án dân sự 1. Khái niệm kỹ năng khởi kiện vụ án dân sự Theo L.Lêvitôv, nhà tâm lý học Liên Xô cho rằng: "Kỹ năng là sự thực hiện có kết quả một động tác nào đó hay một hoạt động phức tạp hơn bằng cách lựa chọn và áp dụng những cách thức đúng đắn, có tính đến những điều kiện nhất định" [21, tr. Theo ông, người có kỹ năng hành động là người phải nắm được và vận dụng đúng đắn các cách thức hành động nhằm thực hiện hành động có kết quả.
Ông còn nói thêm, con người có kỹ năng không chỉ nắm lý thuyết về hành động mà phải vận dụng vào thực tế. Theo tác giả Vũ Dũng thì: "Kỹ năng là năng lực vận dụng có kết quả tri thức về phương thức hành động đã được chủ thể lĩnh hội để thực hiện những nhiệm vụ tương ứng" [7, tr. Mỗi kỹ năng bao gồm một hệ thống thao tác trí tuệ và thực hành, thực hiện trọn vẹn hệ thống thao tác này sẽ đảm bảo đạt được mục đích đặt ra cho hoạt động. Điều đáng chú ý là sự thực hiện một kỹ năng luôn luôn được kiểm tra bằng ý thức, nghĩa là khi thực hiện bất kỳ một kỹ năng nào đều nhằm vào một mục đích nhất định.
Từ sự phân tích trên ta có thể hiểu "kỹ năng" một cách khái quát nhất: Kỹ năng là năng lực thực hiện một hành động hay một hoạt động nào đó bằng cách lựa chọn và vận dụng những tri thức, cách thức hành động đúng đắn để đạt được mục đích đề ra. Nói đến kỹ năng là nói đến việc thực hiện thuần thục, thành thạo một hoạt động, hành động nào đó. Như vậy, chủ thể khởi kiện VADS cần có kiến thức, kinh nghiệm, năng lực để mục đích của mình đạt được hiệu quả cao nhất. 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Để nhận diện được đặc thù của kỹ năng khởi kiện trong VADS, cần làm sáng tỏ các nội hàm khái niệm có liên quan như: quyền khởi kiện, VADS.
Trong xã hội ngày nay, khởi kiện là một trong những quyền của con người được pháp luật ghi nhận và bảo vệ. Điều 8 Tuyên ngôn thế giới về nhân quyền năm 1948 của Liên hợp quốc ghi nhận về quyền khởi kiện một cách gián tiếp như sau: "Mọi người đều có quyền được các Tòa án quốc gia có thẩm quyền bảo vệ bằng các biện pháp hữu hiệu để chống lại hành vi vi phạm các quyền cơ bản của họ mà đã được Hiến pháp hay luật pháp quy định". Với quy định này, có thể thấy rằng quyền khởi kiện được thừa nhận là một trong những quyền cơ bản của con người và được pháp luật của mỗi quốc gia thừa nhận và bảo vệ. Tuyên ngôn nhân quyền này được coi là cơ sở pháp lý để các quốc gia thành viên cam kết, tuân thủ trong quá trình bảo đảm quyền tự do cơ bản của con người, và được mỗi quốc gia thành viên nội luật hóa trong hệ thống pháp luật của mình.
Tuyên bố Viên và Chương trình hành động về quyền con người năm 1993 đã khẳng định: Tất cả các quyền con người đều mang tính phổ cập, không thể chia cắt, phụ thuộc lẫn nhau và liên quan đến nhau. Trong khi phải luôn ghi nhớ ý nghĩa của tính đặc thù dân tộc, khu vực và bối cảnh khác nhau về lịch sử, văn hóa và tôn giáo, (thì) các quốc gia, không phân biệt hệ thống chính trị, kinh tế, văn hóa, có nghĩa vụ đề cao và bảo vệ tất cả các quyền con người và các quyền tự do cơ bản [45]. Qua tuyên bố này, có thể khẳng định rằng quyền khởi kiện cũng như các cơ chế pháp lý bảo đảm quyền khởi kiện được bảo vệ và thực thi hữu hiệu trên thực tế, chính là một đòi hỏi đối với mỗi quốc gia thành viên. Ở Việt Nam, Cương lĩnh xây dựng đất nước trong thời kỳ quá độ của Đảng Cộng sản Việt Nam đã khẳng định: "Con người là trung tâm của chiến lược phát triển.
Tôn trọng và bảo vệ quyền con người, gắn quyền con người với quyền và lợi ích của dân tộc, đất nước và quyền làm chủ của nhân dân" [12], khẳng định này đã xác định cụ thể nhân dân là chủ thể của quyền và bảo đảm 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com quyền con người là mục tiêu của nước XHCN. Cương lĩnh bổ sung, phát triển năm 2011 xác định: Nhà nước tôn trọng và bảo đảm các quyền con người, quyền công dân, chăm lo hạnh phúc, sự phát triển tự do của mỗi người. Quyền và nghĩa vụ công dân do Hiến pháp và pháp luật quy định. Quyền của công dân không tách rời nghĩa vụ công dân.
Nhân dân thực hiện quyền làm chủ thông qua hoạt động của Nhà nước, của cả hệ thống chính trị và các hình thức dân chủ trực tiếp, dân chủ đại diện [14, tr. Chính vì vậy, quyền khởi kiện luôn được Nhà nước bảo đảm và được quy định cụ thể trong các văn bản pháp lý. Hiến pháp năm 2013 quy định: "Ở nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, các quyền con người, quyền công dân về chính trị, dân sự, kinh tế, văn hóa, xã hội được công nhận, tôn trọng, bảo vệ, bảo đảm theo Hiến pháp và pháp Luật" [24]. Theo đó, mọi công dân đều được quyền hành xử hoặc yêu cầu người khác hành xử đối với mình theo đúng quy định pháp luật.
Trong quan hệ pháp luật dân sự, mối quan hệ giữa các chủ thể là mối quan hệ ngang hàng, bình đẳng tuyệt đối về mặt ý chí giữa các bên. Tuy nhiên, để đảm bảo cho các quyền và lợi ích của các chủ thể này có thể được thực hiện một cách có hiệu quả trên thực tế, thì Nhà nước cần phải trao cho họ phương tiện pháp lý hữu hiệu để khi có tranh chấp phát sinh, họ có thể sử dụng phương tiện đó để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình. Quyền khởi kiện chính là quyền được pháp luật thừa nhận và bảo vệ để công dân, cơ quan, tổ chức có thể bảo vệ quyền lợi của mình một cách tối đa. Trước khi BLTTDS năm 2004 ra đời thì quyền khởi kiện được hiểu theo nghĩa rộng.
Theo đó, quyền khởi kiện được hiểu là khả năng Nhà nước cho phép công dân được yêu cầu Tòa án có thẩm quyền bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của mình khi cho rằng quyền lợi hợp pháp đó bị xâm phạm hoặc yêu cầu Tòa án công nhận một sự kiện pháp lý, các quyền dân sự, hôn nhân 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com và gia đình, kinh doanh, thương mại, lao động. Sắc lệnh số 51/SL ngày 17/4/1946 về xác định thẩm quyền xét xử về dân sự của Tòa án sơ cấp, Sắc lệnh số 85 ngày 22/5/1950 về cải cách bộ máy tư pháp và tố tụng. Thuật ngữ vụ kiện dân sự được sử dụng để chỉ những tranh chấp dân sự có yêu cầu Tòa án giải quyết. Đến Hiến pháp năm 1959, thuật ngữ vụ kiện được thay thế bằng thuật ngữ vụ án.
Tiếp đó, theo quy định của Pháp lệnh Thủ tục giải quyết các VADS năm 1989, Pháp lệnh Thủ tục giải quyết các vụ án kinh tế, Pháp lệnh Thủ tục giải quyết các tranh chấp lao động thì khi các đương sự có nhu cầu đưa các vụ việc dân sự, kinh tế, lao động để giải quyết theo thủ tục tố tụng thì không có sự phân biệt giữa thủ tục giải quyết các quan hệ pháp luật có tranh chấp và các quan hệ pháp luật không tranh chấp và chúng đều được gọi bằng cách gọi chung là vụ án. Năm 2004, BLTTDS ra đời, khái niệm VADS đã có sự thay đổi. Theo BLTTDS năm 2004 và sau này là sự kế thừa của BLTTDS năm 2015, nếu các cá nhân, cơ quan, tổ chức có tranh chấp về quyền và nghĩa vụ thì gọi là án dân sự; nếu cơ quan, tổ chức không có tranh chấp về quyền và nghĩa vụ nhưng có yêu cầu Tòa án công nhận cho mình quyền về dân sự thì là việc dân sự. VADS bao gồm các tranh chấp về dân sự, hôn nhân và gia đình, kinh doanh thương mại và lao động.
Như vậy, khởi kiện lúc này được hiểu theo nghĩa hẹp hơn. Theo đó, khởi kiện là thực hiện quyền yêu cầu Tòa án bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp bị xâm phạm hay tranh chấp trong VADS. Giáo trình Luật tố tụng dân sự năm 2018 của Trường Đại học Luật Hà Nội khẳng định: "Quyền khởi kiện vụ án dân sự là quyền tố tụng quan trọng của các chủ thể. Nó cho phép cá nhân, cơ quan, tổ chức hoặc các chủ thể khác bảo vệ quyền là lợi ích hợp pháp của mình trước tòa án" [46, tr.
Đồng tình với điều này, TS. Phan Chí Hiếu cho rằng: Quyền khởi kiện vụ án dân sự là quyền tố tụng của cá nhân, pháp nhân, các tổ chức xã hội hoặc các chủ thể khác theo quy định của pháp luật tố tụng dân sự yêu cầu Tòa án bảo vệ các quyền, lợi 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com ích hợp pháp của mình, của Nhà nước, tập thể hay của người khác đang bị tranh chấp hoặc bị vi phạm [17, tr. Theo đó, khởi kiện VADS là hành vi đầu tiên của cá nhân, pháp nhân và các chủ thể khác tham gia vào quan hệ pháp luật TTDS, là cơ sở làm phát sinh quan hệ pháp luật TTDS. Quyền khởi kiện được xem xét theo cả nghĩa rộng và nghĩa hẹp, cụ thể: Theo nghĩa hẹp, quyền khởi kiện VADS được hiểu là quyền của các chủ thể của quan hệ pháp luật dân sự, hôn nhân và gia đình, kinh doanh thương mại, lao động hoặc các chủ thể được pháp luật trao quyền trong việc yêu cầu Tòa án bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của mình.
Quyền khởi kiện của các chủ thể trên được hiểu đơn giản là việc một chủ thể yêu cầu Tòa án bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của mình hoặc của chủ thể khác thông qua hành vi đầu tiên là nộp đơn khởi kiện tại Tòa án để khởi động cho quá trình tố tụng tại Tòa án.