Tập quán mưu sinh và đời sống kinh tế người Nùng ở Văn An, Lạng Sơn

Tìm hiểu tập quán mưu sinh và đời sống kinh tế của người Nùng ở Lạng Sơn qua các hoạt động trồng trọt, chăn nuôi và sự biến đổi theo thời gian.

• Tác giả: Cao Thị Hồng Thắm
• Người hướng dẫn: GS. Hoàng Nam
• Trường học: Trường đại học văn hóa hà nội
• Chuyên ngành: Văn Hóa Dân Tộc Thiểu Số
• Đề tài: Tập quán mưu sinh với vấn đề đời sống kinh tế hộ gia đình của người Nùng ở xã Văn An, huyện Văn Quan, tỉnh Lạng Sơn
• Loại tài liệu: Khóa luận
• Năm xuất bản: 2009
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: MÔI TRƯỜNG SINH THÁI TỰ NHIÊN VÀ NGƯỜI NÙNG Ở XÃ VĂN AN, HUYỆN VĂN QUAN, TỈNH LẠNG SƠN
• 1.1. Khái quát về môi trường sinh thái tự nhiên ở xã Văn An, huyện Văn Quan, tỉnh Lạng Sơn
• 1.1.1. Tài nguyên thiên nhiên
• 1.2. Khái quát về người Nùng ở xã Văn An, huyện Văn Quan, tỉnh Lạng Sơn
• 1.2.1. Dân cư và nguồn gốc tộc người
• 1.2.2. Đặc điểm về văn hoá truyền thống
• 2. CHƯƠNG 2: TẬP QUÁN MƯU SINH TRUYỀN THỐNG CỦA NGƯỜI NÙNG Ở XÃ VĂN AN, HUYỆN VĂN QUAN, TỈNH LẠNG SƠN
• 2.1. Tập quán trồng trọt
• 2.1.1. Tập quán trồng cây lương thực
• 2.1.2. Tập quán trồng cây công nghiệp
• 2.1.3. Tập quán trồng cây ăn quả
• 2.1.4. Tập quán trồng rau xanh và cây thực phẩm
• 2.2. Tập quán chăn nuôi
• 2.2.1. Chăn nuôi gia súc
• 2.2.2. Tập quán chăn nuôi gia cầm
• 2.2.3. Tập quán thả và đánh bắt cá
• 2.3. Nghề thủ công truyền thống
• 2.4. Kinh tế tự nhiên săn bắt và hái lượm
• 2.5. Các hoạt động trao đổi, buôn bán
• 3. CHƯƠNG 3: SỰ BIẾN ĐỔI TẬP QUÁN MƯU SINH TÁC ĐỘNG ĐẾN ĐỜI SỐNG KINH TẾ HỘ GIA ĐÌNH. MỘT SỐ GIẢI PHÁP NHẰM PHÁT HUY TẬP QUÁN MƯU SINH
• 3.1. Sự biến đổi của tập quán mưu sinh truyền thống của người Nùng ở xã Văn An, huyện Văn Quan, tỉnh Lạng Sơn trong giai đoạn hiện nay
• 3.1.1. Sự biến đổi trong tập quán trồng trọt
• 3.1.2. Sự biến đổi trong tập quán chăn nuôi
• 3.1.3. Sự biến đổi trong các hoạt động trao đổi, buôn bán
• 3.2. Nguyên nhân những biến đổi trong tập quán mưu sinh truyền thống của người Nùng ở xã Văn An, huyện Văn Quan, tỉnh Lạng Sơn
• 3.3. Tác động từ những biến đổi tập quán mưu sinh truyền thống đến vấn đề đời sống kinh tế hộ gia đình của người Nùng ở xã Văn An, huyện Văn Quan, tỉnh Lạng Sơn
• 3.3.1. Tạo nên sự chuyển dịch về cơ cấu kinh tế hộ gia đình
• 3.3.2. Hình thành thành phần kinh tế hộ gia đình
• 3.3.3. Tăng thu nhập và hình thành hình thức thu nhập mới
• 3.3.4. Nâng cao chất lượng đời sống hộ gia đình cho đồng bào
• 3.4. Một số tồn tại của tập quán mưu sinh tác động tiêu cực đến vấn đề đời sống kinh tế hộ gia đình của người Nùng ở xã Văn An, huyện Văn Quan, tỉnh Lạng Sơn
• 3.5. Một số giải pháp và khuyến nghị nhằm phát huy tập quán mưu sinh truyền thống của người Nùng ở xã Văn An, huyện Văn Quan, tỉnh Lạng Sơn trong giai đoạn hiện nay
• 3.5.1. Một số giải pháp nhằm phát huy tập quán mưu sinh truyền thống của người Nùng ở xã Văn An, huyện Văn Quan, tỉnh Lạng Sơn trong giai đoạn hiện nay
• 3.5.2. Một số khuyến nghị đối với các cấp, chính quyền địa phương nhằm phát huy hiệu quả tập quán mưu sinh truyền thống của đồng bào Nùng ở xã Văn An, huyện Văn Quan, tỉnh Lạng Sơn
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Khám phá tổng quan kinh tế người Nùng Lạng Sơn truyền thống

Nền kinh tế của người Nùng tại Lạng Sơn, đặc biệt là ở xã Văn An, huyện Văn Quan, mang đậm dấu ấn của một xã hội nông nghiệp miền núi. Các hoạt động kinh tế người Nùng chủ yếu xoay quanh việc khai thác tài nguyên thiên nhiên sẵn có, với trồng trọt và chăn nuôi là hai trụ cột chính. Nền kinh tế này về cơ bản là kinh tế tự cung tự cấp, nơi sản phẩm làm ra chủ yếu phục vụ nhu cầu sinh hoạt của kinh tế hộ gia đình. Mỗi gia đình là một đơn vị sản xuất độc lập, tận dụng đất đai, sức lao động để đảm bảo an ninh lương thực. Môi trường sinh thái tự nhiên với địa hình đồi núi, thung lũng và sự hiện diện của sông Kỳ Cùng đã định hình nên các tập quán sản xuất độc đáo. Người Nùng đã phát triển những tri thức bản địa quý báu để thích ứng, từ việc chọn đất canh tác, làm thủy lợi cho đến việc xác định thời vụ gieo trồng. Văn hóa Nùng Lạng Sơn và kinh tế có mối liên hệ chặt chẽ; các lễ hội, nghi thức trong năm đều gắn liền với chu kỳ nông nghiệp, phản ánh ước vọng về một mùa màng bội thu và cuộc sống ấm no. Nhìn chung, mô hình kinh tế truyền thống này thể hiện sự hài hòa giữa con người và thiên nhiên, tuy nhiên cũng bộc lộ những hạn chế nhất định khi đối mặt với yêu cầu phát triển kinh tế - xã hội trong bối cảnh mới.

1.1. Đặc trưng nền kinh tế nông nghiệp tự cấp tự túc

Nền kinh tế của người Nùng tại Văn An, Lạng Sơn có đặc trưng cơ bản là nông nghiệp, với nguồn sống chính đến từ trồng trọt. Theo nghiên cứu của Cao Thị Hồng Thắm (2009), kinh tế hộ gia đình là đơn vị sản xuất cốt lõi, hoạt động theo phương thức kinh tế tự cung tự cấp. Các hoạt động sản xuất nhằm mục tiêu trước hết là đáp ứng nhu cầu lương thực, thực phẩm và các vật dụng thiết yếu cho gia đình. Sản phẩm dư thừa, nếu có, mới được mang đi trao đổi tại các phiên chợ. Hai hoạt động sản xuất chính là trồng lúa nước ở các thung lũng và canh tác nương rẫy trên các sườn đồi. Lúa gạo là nguồn lương thực không thể thiếu, trong khi ngô, khoai, sắn đóng vai trò bổ sung quan trọng, đặc biệt vào những tháng giáp hạt. Sự tự chủ trong sản xuất đã giúp người Nùng duy trì một đời sống vật chất người Nùng ổn định qua nhiều thế hệ, dù còn nhiều khó khăn.

1.2. Mối quan hệ giữa môi trường và tập quán sản xuất

Môi trường sinh thái tự nhiên tại Văn An, với địa hình đồi núi xen kẽ các thung lũng nhỏ hẹp, đã tác động sâu sắc đến tập quán sản xuất của người Nùng. Họ đã lựa chọn các khu vực chân núi, sườn đồi thấp để lập làng bản, tạo điều kiện thuận lợi cho việc khai phá đất đai. Các thung lũng thấp, tiện nguồn nước từ sông, suối được tận dụng tối đa để phát triển kỹ thuật trồng lúa nước. Trong khi đó, các sườn đồi cao hơn được sử dụng cho việc canh tác nương rẫy. Mối quan hệ mật thiết này không chỉ hình thành nên kỹ thuật canh tác mà còn tạo ra một nền văn hóa Nùng Lạng Sơn gắn liền với nông nghiệp. Các tri thức về đất đai, nguồn nước, khí hậu được tích lũy và truyền lại, trở thành vốn quý trong việc duy trì và phát triển sinh kế.

II. Thách thức trong tập quán mưu sinh của người Nùng Lạng Sơn

Mặc dù các tập quán sản xuất truyền thống giúp người Nùng duy trì cuộc sống ổn định, mô hình này cũng đối mặt với không ít thách thức. Sự phụ thuộc lớn vào điều kiện tự nhiên khiến hoạt động sản xuất trở nên bấp bênh, dễ bị ảnh hưởng bởi thiên tai như hạn hán, lũ lụt, gây ra tình trạng mất mùa. Công cụ lao động còn khá thô sơ, chủ yếu dựa vào sức người và sức kéo của gia súc, dẫn đến năng suất không cao. Nền kinh tế tự cung tự cấp tuy đảm bảo an ninh lương thực tại chỗ nhưng lại hạn chế khả năng tích lũy vốn và tái đầu tư sản xuất. Việc trao đổi, buôn bán chỉ dừng lại ở quy mô nhỏ, chủ yếu tại các chợ phiên vùng cao, chưa tạo ra động lực mạnh mẽ cho sự thay đổi cơ cấu kinh tế. Những yếu tố này tạo ra một rào cản đối với việc cải thiện đời sống vật chất người Nùng và đáp ứng các nhu cầu ngày càng cao của xã hội hiện đại. Vấn đề đặt ra là làm thế nào để vừa phát huy những giá trị của tri thức bản địa, vừa tiếp thu tiến bộ khoa học kỹ thuật để nâng cao hiệu quả kinh tế.

2.1. Hạn chế từ kỹ thuật canh tác và sự lệ thuộc tự nhiên

Một trong những thách thức lớn nhất trong hoạt động kinh tế người Nùng là sự lệ thuộc nặng nề vào các yếu tố tự nhiên. Tài liệu nghiên cứu cho thấy các hiện tượng như xói mòn, rửa trôi đất ở vùng đồi dốc và hạn hán kéo dài thường xuyên ảnh hưởng tiêu cực đến sản xuất. Kỹ thuật canh tác, dù chứa đựng nhiều kinh nghiệm quý báu, vẫn còn ở trình độ thủ công. Việc sử dụng các công cụ như cày chìa vôi, cuốc bàn, liềm cắt lúa hoàn toàn dựa vào sức người và gia súc. Điều này không chỉ giới hạn quy mô sản xuất mà còn làm cho năng suất cây trồng thấp. Chẳng hạn, năng suất lúa theo phương pháp truyền thống chỉ đạt khoảng 15 tạ/ha. Sự thiếu vắng các biện pháp khoa học kỹ thuật hiện đại trong việc chọn giống, phòng trừ sâu bệnh và thâm canh làm cho nền nông nghiệp khó bứt phá.

2.2. Rào cản từ mô hình kinh tế tự cung tự cấp

Mô hình kinh tế tự cung tự cấp là một rào cản đáng kể cho việc phát triển kinh tế - xã hội tại địa phương. Khi sản xuất chỉ nhằm mục đích tự tiêu thụ, động lực để tăng năng suất và chất lượng sản phẩm không cao. Điều này dẫn đến việc sản phẩm hàng hóa làm ra không nhiều, giá trị kinh tế thấp, khiến thu nhập của các kinh tế hộ gia đình bị hạn chế. Việc chuyển đổi sang kinh tế hàng hóa diễn ra chậm chạp. Người dân chưa thực sự có ý thức sản xuất theo nhu cầu thị trường. Các hoạt động kinh tế phi nông nghiệp như nghề thủ công truyền thống hay dịch vụ thương mại chưa phát triển mạnh để tạo ra sự thay đổi cơ cấu kinh tế một cách rõ rệt.

III. Phương pháp canh tác nông nghiệp độc đáo của người Nùng

Hoạt động canh tác nông nghiệp là trọng tâm trong đời sống kinh tế người Nùng Lạng Sơn. Họ đã phát triển những phương pháp sản xuất tinh vi, thể hiện sự am hiểu sâu sắc về môi trường tự nhiên. Kỹ thuật trồng lúa nước và canh tác nương rẫy là hai hình thái sản xuất chính, được thực hiện một cách bài bản. Đặc biệt, người Nùng ở Văn An rất thành công với việc trồng cây hồi, một loại cây công nghiệp mang lại giá trị kinh tế cao, góp phần quan trọng vào thu nhập của nhiều hộ gia đình. Yếu tố cốt lõi làm nên thành công trong sản xuất nông nghiệp của họ chính là hệ thống tri thức bản địa về thời vụ. Việc tuân thủ nghiêm ngặt nông lịch dựa trên lịch âm và các hiện tượng tự nhiên giúp họ tối ưu hóa quá trình gieo trồng và thu hoạch, hạn chế rủi ro từ thiên tai. Những tập quán sản xuất này không chỉ là hoạt động mưu sinh mà còn là di sản văn hóa, phản ánh trí tuệ và khả năng thích ứng của cộng đồng.

3.1. Kỹ thuật trồng lúa nước và canh tác nương rẫy

Kỹ thuật trồng lúa nước của người Nùng đạt đến trình độ cao, đặc biệt là trong việc làm đất và thủy lợi. Đất được cày bừa kỹ lưỡng nhiều lần để giữ nước và hạn chế cỏ dại. Hệ thống thủy lợi "dẫn thủy nhập điền" sử dụng các con đập (phai) và mương dẫn nước từ suối vào ruộng thể hiện sự sáng tạo và kinh nghiệm lâu đời. Đối với đất đồi, phương pháp canh tác nương rẫy được áp dụng để trồng các loại cây lương thực phụ như ngô, khoai, sắn. Quy trình phát, đốt, chọc lỗ tra hạt được thực hiện tuần tự, phù hợp với điều kiện đất dốc và ít nước. Hai phương thức canh tác này bổ trợ cho nhau, đảm bảo sự đa dạng cây trồng và an ninh lương thực cho cộng đồng.

3.2. Phát triển cây công nghiệp giá trị cao Cây Hồi

Cây hồi được xem là "đặc sản" và là nguồn thu nhập chính của nhiều hộ gia đình người Nùng ở Văn An, một bước tiến quan trọng hướng tới kinh tế hàng hóa. Giáo sư Hoàng Nam từng nhận xét cây hồi có giá trị "như các loại bất động sản khác". Người Nùng có kinh nghiệm trồng, chăm sóc và thu hoạch hồi từ hàng trăm năm nay. Từ việc chọn giống, ươm cây, đến kỹ thuật thu hái, sấy khô và chưng cất tinh dầu đều được thực hiện một cách chuyên nghiệp. Sản phẩm hoa hồi khô và tinh dầu hồi có giá trị thương mại cao, được bán tại chợ phiên vùng cao và các thương lái, mang lại nguồn thu nhập đáng kể, góp phần cải thiện đời sống vật chất người Nùng.

3.3. Vận dụng tri thức bản địa để xác định nông lịch

Thành công của nền nông nghiệp truyền thống người Nùng phụ thuộc rất nhiều vào việc vận dụng tri thức bản địa để xác định thời vụ. Họ không chỉ dựa vào lịch âm mà còn quan sát các hiện tượng tự nhiên để lên kế hoạch sản xuất. Nông lịch của người Nùng quy định rõ ràng thời gian cho từng công việc: tháng Giêng cày ải, tháng Ba gieo mạ, tháng Sáu làm cỏ, tháng Chín gặt lúa. Sự tuân thủ chặt chẽ này giúp cây trồng sinh trưởng tốt nhất, né tránh được sâu bệnh và thời tiết bất lợi. Câu ngạn ngữ "nhất thì, nhì thục" (thời vụ là quan trọng nhất, sau đó mới đến kỹ thuật) đã khái quát hóa triết lý sản xuất của họ.

IV. Cách người Nùng đa dạng hóa kinh tế hộ gia đình hiệu quả

Bên cạnh trồng trọt, kinh tế người Nùng Lạng Sơn còn được đa dạng hóa thông qua nhiều hoạt động khác, tạo nên một cơ cấu sinh kế bền vững. Chăn nuôi gia súc, gia cầm không chỉ cung cấp thực phẩm, sức kéo mà còn là một hình thức tích lũy tài sản quan trọng của kinh tế hộ gia đình. Các nghề thủ công truyền thống, tuy không phát triển thành quy mô lớn, nhưng vẫn đóng vai trò thiết yếu trong việc tạo ra các vật dụng sinh hoạt hàng ngày, thể hiện sự khéo léo và tính tự chủ. Ngoài ra, các hoạt động săn bắt, hái lượm và khai thác lâm sản vẫn được duy trì, cung cấp thêm nguồn thực phẩm và sản vật phụ, đặc biệt quan trọng trong những thời điểm khó khăn. Sự kết hợp hài hòa giữa các hoạt động này giúp người Nùng giảm thiểu rủi ro và tận dụng tối đa các nguồn lực từ môi trường sống xung quanh, đảm bảo một đời sống vật chất người Nùng tương đối ổn định.

4.1. Tập quán chăn nuôi gia súc và gia cầm truyền thống

Hoạt động chăn nuôi gia súc và gia cầm là một phần không thể thiếu trong mỗi gia đình người Nùng. Trâu, bò được nuôi chủ yếu để lấy sức kéo phục vụ nông nghiệp. Lợn, gà, vịt là nguồn cung cấp thực phẩm chính cho các bữa ăn hàng ngày và đặc biệt quan trọng trong các dịp lễ, tết, cưới hỏi. Chăn nuôi không chỉ có ý nghĩa kinh tế mà còn mang giá trị văn hóa, xã hội sâu sắc. Gia súc được coi là tài sản có giá trị, thể hiện sự sung túc của gia đình. Kinh nghiệm trong việc chọn giống, chăm sóc và chữa bệnh cho vật nuôi bằng các bài thuốc dân gian là một phần quan trọng của tri thức bản địa.

4.2. Duy trì các nghề thủ công như đan lát mây tre

Các nghề thủ công truyền thống của người Nùng ở Văn An chủ yếu là đan lát mây tre. Mặc dù không phải là nguồn thu nhập chính, hoạt động này có vai trò quan trọng trong việc tạo ra các công cụ sản xuất và vật dụng sinh hoạt. Các sản phẩm như gùi (cuéi), rổ (xong), nia được làm ra để phục vụ nhu cầu của chính gia đình. Việc tự sản xuất các vật dụng này giúp họ giảm bớt sự phụ thuộc vào thị trường và tiết kiệm chi phí, phù hợp với đặc tính của nền kinh tế tự cung tự cấp. Đây là một biểu hiện rõ nét của sự khéo léo và tinh thần tự lực trong văn hóa Nùng Lạng Sơn.

4.3. Giá trị của săn bắt và khai thác lâm sản phụ

Hoạt động săn bắt và khai thác lâm sản phụ vẫn tồn tại như một nguồn sinh kế bổ sung quan trọng. Người Nùng vào rừng để thu hái các loại rau, măng, nấm và các loại dược liệu. Việc săn bắt các loài thú nhỏ như chim, gà rừng giúp cải thiện bữa ăn hàng ngày. Những hoạt động này, tuy mang tính thời vụ và không thường xuyên, nhưng lại có ý nghĩa lớn trong việc đảm bảo sự đa dạng dinh dưỡng và cung cấp thêm nguồn thực phẩm, đặc biệt là trong giai đoạn giáp hạt khi lương thực dự trữ đã cạn kiệt.

V. Quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế của người Nùng Lạng Sơn

Trong bối cảnh đổi mới, kinh tế người Nùng Lạng Sơn đang có những bước chuyển mình quan trọng, dịch chuyển dần từ mô hình kinh tế tự cung tự cấp sang kinh tế hàng hóa. Sự phát triển của hạ tầng giao thông, đặc biệt là tuyến Quốc lộ 1B đi qua địa bàn, cùng với vai trò trung tâm của chợ phiên vùng cao Điềm He đã tạo ra những điều kiện thuận lợi cho giao thương. Người Nùng bắt đầu sản xuất không chỉ để tiêu dùng mà còn để bán, đưa các sản phẩm nông nghiệp đặc trưng như hồi, trâu, bò, lợn ra thị trường. Quá trình này đã tác động mạnh mẽ đến đời sống vật chất người Nùng, làm thay đổi cơ cấu kinh tế ở các hộ gia đình. Thu nhập không còn chỉ phụ thuộc vào nông nghiệp mà đã được bổ sung từ các hoạt động thương mại, dịch vụ, mở ra một hướng đi mới cho phát triển kinh tế - xã hội bền vững tại địa phương.

5.1. Vai trò của chợ phiên vùng cao trong hoạt động giao thương

Chợ Điềm He, một chợ phiên vùng cao nổi tiếng, đóng vai trò là trung tâm giao lưu kinh tế và văn hóa của người Nùng và các dân tộc khác trong vùng. Đây là nơi diễn ra các hoạt động mua bán, trao đổi hàng hóa sôi nổi. Người Nùng mang các sản phẩm nông nghiệp, lâm sản, gia súc và các sản phẩm thủ công đến chợ để bán. Ngược lại, họ mua về các mặt hàng thiết yếu mà họ không tự sản xuất được như muối, vải vóc, công cụ kim khí và các hàng hóa công nghiệp khác. Chợ phiên không chỉ thúc đẩy sự phát triển của kinh tế hàng hóa mà còn là nơi tiếp thu những thông tin, kỹ thuật sản xuất mới, góp phần vào sự thay đổi cơ cấu kinh tế.

5.2. Sự thay đổi cơ cấu kinh tế và đời sống vật chất

Sự tương tác với thị trường đã dần làm thay đổi cơ cấu kinh tế trong các kinh tế hộ gia đình người Nùng. Tỷ trọng thu nhập từ các sản phẩm hàng hóa, đặc biệt là cây hồi, ngày càng tăng. Một số gia đình đã chuyển sang làm thương mại, dịch vụ nhỏ tại khu vực chợ. Sự thay đổi này đã có tác động tích cực đến đời sống vật chất người Nùng. Thu nhập tăng lên giúp họ có điều kiện xây dựng nhà cửa kiên cố hơn, mua sắm các tiện nghi sinh hoạt hiện đại và đầu tư cho con cái học hành. Đây là dấu hiệu cho thấy sự chuyển dịch tích cực, mở ra cơ hội xóa đói giảm nghèo và phát triển kinh tế - xã hội.

VI. Hướng phát triển kinh tế xã hội bền vững cho người Nùng

Để đạt được mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội bền vững, hướng đi cho người Nùng Lạng Sơn là sự kết hợp hài hòa giữa bảo tồn và phát triển. Việc phát huy những giá trị của tri thức bản địa trong sản xuất nông nghiệp cần được song hành với việc áp dụng khoa học kỹ thuật hiện đại để nâng cao năng suất và chất lượng sản phẩm. Cần có những chính sách hỗ trợ cụ thể nhằm nâng cao hiệu quả kinh tế hộ gia đình, đặc biệt là trong việc phát triển các sản phẩm chủ lực có lợi thế cạnh tranh như cây hồi. Đồng thời, việc đa dạng hóa các hoạt động kinh tế người Nùng thông qua phát triển nghề thủ công truyền thống và du lịch cộng đồng cũng là một hướng đi tiềm năng. Mục tiêu cuối cùng là tạo ra một nền kinh tế năng động, giúp cải thiện toàn diện đời sống vật chất người Nùng, đồng thời bảo tồn được bản sắc văn hóa Nùng Lạng Sơn độc đáo.

6.1. Giải pháp kết hợp tri thức bản địa và kỹ thuật hiện đại

Một giải pháp quan trọng là không loại bỏ mà cần phát huy và tích hợp tri thức bản địa vào các mô hình sản xuất hiện đại. Ví dụ, kinh nghiệm chọn đất, làm thủy lợi, xác định thời vụ của người Nùng có thể được kết hợp với các giống cây mới có năng suất cao, phân bón hữu cơ và các phương pháp canh tác bền vững. Sự kết hợp này không chỉ giúp tăng sản lượng mà còn bảo vệ môi trường sinh thái, phù hợp với xu hướng nông nghiệp xanh. Nhà nước và các cơ quan chuyên môn cần đóng vai trò cầu nối, chuyển giao công nghệ một cách chọn lọc và phù hợp với tập quán sản xuất của người dân.

6.2. Nâng cao hiệu quả kinh tế hộ gia đình và đa dạng sinh kế

Để nâng cao hiệu quả kinh tế hộ gia đình, cần có các chính sách hỗ trợ về vốn, kỹ thuật và thị trường. Việc xây dựng thương hiệu cho các sản phẩm đặc sản như hồi Văn An sẽ giúp nâng cao giá trị và đảm bảo đầu ra ổn định. Bên cạnh đó, cần khuyến khích đa dạng hóa sinh kế, không chỉ phụ thuộc vào nông nghiệp. Phát triển các nghề thủ công truyền thống như đan lát mây tre thành các sản phẩm hàng hóa có tính mỹ nghệ, hoặc khai thác tiềm năng du lịch văn hóa dựa trên bản sắc độc đáo của văn hóa Nùng Lạng Sơn là những hướng đi đầy hứa hẹn để tạo thêm việc làm và tăng thu nhập, góp phần vào công cuộc phát triển kinh tế - xã hội toàn diện.

Trích đoạn nội dung tài liệu

TRƯỜNG ĐẠI HỌC VĂN HÓA HÀ NỘI KHOA VĂN HÓA DÂN TỘC THIỂU SỐ ------------***------------ TẬP QUÁN MƯU SINH VỚI VẤN ĐỀ ĐỜI SỐNG KINH TẾ HỘ GIA ĐÌNH CỦA NGƯỜI NÙNG Ở Xà VĂN AN, HUYỆN VĂN QUAN, TỈNH LẠNG SƠN Sinh viên thực hiện : Cao Thị Hồng Thắm Hướng dẫn khoa học : GS. Hoàng Nam HÀ NỘI, 2009 1 Lêi c¶m ¬n §Ó hoµn thµnh bµi kho¸ luËn nµy, ngoµi sù cè g¾ng cña b¶n th©n, t«i ®· nhËn ®−îc sù gióp ®ì nhiÖt t×nh cña c¸c thÇy c« gi¸o trong khoa, ®ång bµo Nïng ë x· V¨n An vµ mét sè tæ chøc ®oµn thÓ kh¸c. Cho phÐp t«i ®−îc göi lêi c¶m ¬n ch©n thµnh tíi: Toµn thÓ c¸c thÇy c« trong khoa V¨n ho¸ d©n téc, tr−êng §¹i häc V¨n ho¸ Hµ Néi. T«i xin göi lêi c¶m ¬n s©u s¾c ®Õn gi¸o s− Hoµng Nam ®· tËn t×nh chØ b¶o, h−íng dÉn t«i hoµn thµnh bµi kho¸ luËn.

T«i còng xin göi lêi c¶m ¬n s©u s¾c ®Õn toµn thÓ chÝnh quyÒn x· V¨n An, huyÖn V¨n Quan, tØnh L¹ng S¬n ®· t¹o ®iÒu kiÖn cho t«i ®−îc thu thËp tµi liÖu ®iÒn d· t¹i ®Þa ph−¬ng. §Æc biÖt, t«i xin göi lêi c¶m ¬n s©u s¾c nhÊt ®Õn b¸c N«ng V¨n S×n cïng toµn thÓ bµ con Nïng ë hai th«n Nµ Hin vµ Khßn H¸o, ®· gióp t«i hoµn thµnh bµi kho¸ luËn. T«i còng xin göi lêi c¶m ¬n ®Õn c¸c c¸n bé Th− viÖn Quèc gia, c¸c chÞ phßng ®äc th− viÖn B¶o tµng D©n téc häc ®· gióp t«i t×m vµ thu thËp tµi liÖu t¹i c¬ quan. Cao ThÞ Hång Th¾m 2 Môc lôc Trang Më ®Çu:.

1 Ch−¬ng 1: m«i tr−êng sinh th¸i tù nhiªn vµ ng−êi Nïng ë x· V¨n An, huyÖn V¨n Quan, tØnh L¹ng S¬n:. Kh¸i qu¸t vÒ m«i tr−êng sinh th¸i tù nhiªn ë x· V¨n An, huyÖn V¨n Quan, tØnh L¹ng S¬n. Tµi nguyªn thiªn nhiªn:. Kh¸i qu¸t vÒ ng−êi Nïng ë x· V¨n An, huyÖn V¨n Quan, tØnh L¹ng S¬n:.

D©n c− vµ nguån gèc téc ng−êi. §Æc ®iÓm vÒ v¨n ho¸ truyÒn thèng. 19 Ch−¬ng 2:TËp qu¸n m−u sinh truyÒn thång cña ng−êi Nïng ë x· V¨n An, huyÖn V¨n Quan, tØnh L¹ng S¬n:. TËp qu¸n trång trät.

TËp qu¸n trång c©y l−¬ng thùc. TËp qu¸n trång c©y c«ng nghiÖp. TËp qu¸n trång c©y ¨n qu¶. TËp qu¸n trång rau xanh vµ c©y thùc phÈm.

TËp qu¸n ch¨n nu«i. Ch¨n nu«i gia sóc. TËp qu¸n ch¨n nu«i gia cÇm. TËp qu¸n th¶ vµ ®¸nh b¾t c¸.

NghÒ thñ c«ng truyÒn thèng. Kinh tÕ tù nhiªn s¨n b¾t vµ h¸i l−îm. C¸c ho¹t ®éng trao ®æi, bu«n b¸n. 55 3 Ch−¬ng 3: Sù biÕn ®æi tËp qu¸n m−u sinh t¸c ®éng ®Õn ®êi sèng kinh tÕ hé gia ®×nh.

mét sè gi¶i ph¸p nh»m ph¸t huy tËp qu¸n m−u sinh. Sù biÕn ®æi cña tËp qu¸n m−u sinh truyÒn thèng cña ng−êi Nïng ë x· V¨n An, huyÖn V¨n Quan, tØnh L¹ng S¬n trong giai ®o¹n hiÖn nay. Sù biÕn ®æi trong tËp qu¸n trång trät. Sù biÕn ®æi trong tËp qu¸n ch¨n nu«i.

Sù biÕn ®æi trong c¸c ho¹t ®éng trao ®æi, bu«n b¸n. Nguyªn nh©n nh÷ng biÕn ®æi trong tËp qu¸n m−u sinh truyÒn thèng cña ng−êi Nïng ë x· V¨n An, huyÖn V¨n Quan, tØnh L¹ng S¬n. T¸c ®éng tõ nh÷ng biÕn ®æi tËp qu¸n m−u sinh truyÒn thèng ®Õn vÊn ®Ò ®êi sèng kinh tÕ hé gia ®×nh cña ng−êi Nïng ë x· V¨n An, huyÖn V¨n Quan, tØnh L¹ng S¬n. T¹o nªn sù chuyÓn dÞch vÒ c¬ cÊu kinh tÕ hé gia ®×nh.

H×nh thµnh thµnh phÇn kinh tÕ hé gia ®×nh. T¨ng thu nhËp vµ h×nh thµnh h×nh thøc thu nhËp míi. N©ng cao chÊt l−îng ®êi sèng hé gia ®×nh cho ®ång bµo. Mét sè tån t¹i cña tËp qu¸n m−u sinh t¸c ®éng tiªu cùc ®Õn vÊn ®Ò ®êi sèng kinh tÕ hé gia ®×nh cña ng−êi Nïng ë x· V¨n An, huyÖn V¨n Quan, tØnh L¹ng S¬n.

Mét sè gi¶i ph¸p vµ khuyÕn nghÞ nh»m ph¸t huy tËp qu¸n m−u sinh truyÒn thèng cña ng−êi Nïng ë x· V¨n An, huyÖn V¨n Quan, tØnh L¹ng S¬n trong giai ®o¹n hiÖn nay. Mét sè gi¶i ph¸p nh»m ph¸t huy tËp qu¸n m−u sinh truyÒn thèng cña ng−êi Nïng ë x· V¨n An, huyÖn V¨n Quan, tØnh L¹ng S¬n trong giai ®o¹n hiÖn nay. Mét sè khuyÕn nghÞ ®èi víi c¸c cÊp, chÝnh quyÒn ®Þa ph−¬ng nh»m ph¸t huy hiÖu qu¶ tËp qu¸n m−u sinh truyÒn thèng cña ®ång bµo Nïng ë x· V¨n An, huyÖn V¨n Quan, tØnh L¹ng S¬n. 89 Tμi liÖu tham kh¶o:.

LÝ do chän ®Ò tµi Th¸ng 8 n¨m 1943 khi cßn trong nhµ tï T−ëng Giíi Th¹ch, Hå ChÝ Minh ®· nªu lªn mét ®Þnh nghÜa vÒ v¨n ho¸ ®ã lµ: “ v× lÏ sinh tån còng nh− môc ®Ých cña cuéc sèng, loµi ng−êi míi s¸ng t¹o vµ ph¸t minh ra ng«n ng÷, ch÷ viÕt, ®¹o ®øc, ph¸p luËt, khoa häc, t«n gi¸o, v¨n häc, nghÖ thuËt, nh÷ng c«ng cô cho sinh ho¹t hµng ngµy vÒ ¨n, mÆc, ë vµ c¸c ph−¬ng thøc sö dông. Toµn bé nh÷ng s¸ng t¹o vµ ph¸t minh ®ã tøc lµ v¨n ho¸. V¨n ho¸ lµ tæng hîp cña mäi ph−¬ng thøc sinh ho¹t cïng víi biÓu hiÖn cña nã mµ loµi ng−êi ®· s¶n sinh ra nh»m thÝch øng nh÷ng nhu cÇu ®êi sèng vµ ®ßi hái cña sù sinh tån”. Sau c¸ch m¹ng th¸ng 8 n¨m 1945, v¨n ho¸ ®ù¬c Hå ChÝ Minh x¸c ®Þnh lµ ®êi sèng tinh thÇn cña x· héi, lµ thuéc vÒ kiÕn tróc th−îng tÇng cã mèi quan hÖ chÆt chÏ víi kinh tÕ, chÝnh trÞ, x· héi t¹o thµnh bèn vÊn ®Ò chñ yÕu cña ®êi sèng x· héi.

§Æc biÖt trong mèi quan hÖ kinh tÕ- v¨n ho¸, Ng−êi chØ râ “ v¨n ho¸ lµ mét kiÕn tróc th−îng tÇng nh−ng kh«ng thÓ ®øng ngoµi mµ ph¶i ë trong kinh tÕ vµ chÝnh trÞ. V¨n ho¸ phôc vô nhiÖm vô chÝnh trÞ, thóc ®Èy x©y dùng, ph¸t triÓn kinh tÕ. X©y dùng kinh tÕ lµ ®Ó t¹o ®iÒu kiÖn cho x©y dùng, ph¸t triÓn v¨n ho¸”. KÕ thõa t− t−ëng ®ã cña Ng−êi, §¶ng ta lu«n quan t©m vµ qu¸n triÖt tinh thÇn ®ã trong mäi chñ tr−¬ng, ®−êng lèi, nghÞ quyÕt cña m×nh vÒ vÊn ®Ò ph¸t triÓn kinh tÕ, v¨n ho¸, x· héi ë c¸c ®ång bµo d©n téc thiÓu sè.

NghÞ quyÕt cña Héi nghÞ Ban chÊp hµnh Trung −¬ng §¶ng céng s¶n ViÖt Nam lÇn thø VII chØ râ môc tiªu cña c«ng t¸c d©n téc tõ nay ®Õn 2010 lµ ph¸t triÓn kinh tÕ, xo¸ ®ãi gi¶m nghÌo, n©ng cao møc sèng cña ®ång bµo c¸c d©n téc thiÓu sè; NghÞ quyÕt H«i nghÞ Trung −¬ng §¶ng lÇn thø V kho¸ VIII x¸c ®Þnh “V¨n ho¸ lµ ®éng lùc cña sù ph¸t triÓn” trong ®ã bao hµm c¶ sù ph¸t triÓn kinh tÕ vµ sù ph¸t triÓn mäi mÆt cña x· héi; Trong cuèn Tµi liÖu häc t©p NghÞ quyÕt §¹i héi 5 X cña §¶ng còng chØ ra mét trong nh÷ng gi¶i ph¸p vµ nhiÖm vô ®Ó hoµn thµnh môc tiªu vÒ v¨n ho¸ hiÖn nay lµ “ kÕt hîp, b¶o vÖ vµ ph¸t huy c¸c di s¶n v¨n ho¸ víi c¸c ho¹t ®éng ph¸t triÓn kinh tÕ, du lÞch". L¹ng S¬n lµ mét tØnh miÒn nói biªn giíi khu vùc §«ng B¾c cña Tæ quèc. N¬i ®©y lµ ®Þa bµn c− tró chñ yÕu cña ®ång bµo Tµy vµ ®ång bµo Nïng. Nãi ®Õn c¸c ®ång bµo d©n téc thiÓu sè ë L¹ng S¬n kh«ng thÓ kh«ng nãi ®Õn ®ång bµo Nïng.

Cïng víi ®ång bµo Tµy, ®ång bµo Nïng ®· gãp vµo lµm nªn nÐt ®Æc tr−ng cho kinh tÕ, v¨n ho¸ cña c¸c ®ång bµo d©n téc n¬i ®©y nãi chung, ®ång bµo Nïng nãi riªng lµ gãp phÇn ph¸t triÓn kinh tÕ, v¨n ho¸, x· héi vµ cñng cè an ninh quèc phßng phÝa b¾c cña ®Êt n−íc. Trong nh÷ng thËp niªn võa qua ®· cã kh«ng Ýt nh÷ng t¸c phÈm, c¸c c«ng tr×nh nghiªn cøu cña c¸c nhµ khoa häc, nhµ nghiªn cøu vÒ ®ång bµo Nïng. HÇu hÕt c¸c t¸c phÈm, c¸c c«ng tr×nh nghiªn cøu ®Ò cËp mét c¸ch tæng quan vµ kh¸i qu¸t vÒ mäi mÆt v¨n ho¸ cña ®ång bµo, trong ®ã cã c¶ vÊn ®Ò v¨n ho¸ m−u sinh. Mét sè t¸c phÈm còng ®i vµo nghiªn cøu, t×m hiÓu vÒ chñ tr−¬ng, chÝnh s¸ch cña §¶ng, ®Æc biÖt tõ khi §¶ng vµ Nhµ n−íc ta ph¸t ®éng c«ng cuéc c«ng nghiÖp ho¸, hiÖn ®¹i ho¸ n«ng nghiÖp n«ng th«n trªn c¶ n−íc, ®· më ra h−íng nghiªn cøu míi cho c¸c giíi nghiªn cøu trong ®ã cã giíi nghiªn cøu v¨n ho¸ vµ d©n téc häc.

Cïng víi sù chuyÓn m×nh cña ®Êt n−íc tõ sau c«ng cuéc ®æi míi toµn diÖn cña §¶ng vµ Nhµ n−íc, víi nÒn kinh tÕ thÞ tr−êng theo ®Þnh h−íng x· héi chñ nghÜa ®−îc ph¸t triÓn, ®ång bµo Nïng n¬i ®©y ®· vµ ®ang cã nh÷ng chuyÓn biÕn quan träng vÒ kinh tÕ, v¨n ho¸, x· héi. §Æc biÖt tõ khi n−íc ta ®Èy m¹nh c«ng cuéc c«ng nghiÖp ho¸, hiÖn ®¹i ho¸ n«ng nghiÖp n«ng th«n, vai trß cña tËp qu¸n m−u sinh cµng ®−îc ph¸t huy cao ®é. Tuy nhiªn, ®øng tr−íc ®ßi hái cña nÒn kinh tÕ míi, tËp qu¸n m−u sinh truyÒn thèng cña ®ång bµo ®ang tá ra “ bì ngì” vµ gÆp nhiÒu th¸ch thøc. VÊn ®Ò thay ®æi tËp qu¸n canh t¸c hay gi÷ nguyªn nÕp cò hay lµm thÕ nµo ®Ó thay ®æi vµ t¹o ra hiÖu qu¶ 6 l©u dµi ®Ó ph¸t triÓn… ®−îc ®Æt ra.

Bëi lÏ, viÖc thay ®æi tËp qu¸n s¶n xuÊt lµ viÖc thay ®æi thãi quen l©u ®êi. §ång thêi, sù thay ®æi ®ã cßn ¶nh h−ëng ®Õn c¶ nÕp sèng, ®Õn v¨n ho¸ s¶n xuÊt vµ nhiÒu yÕu tè kh¸c liªn quan ®Õn nhËn thøc hay ®êi sèng tÝn ng−ìng, t©m linh cña ®ång bµo. Víi nh÷ng c¬ së lÝ luËn vµ c¬ së thùc tiÔn ®ã, bµi kho¸ luËn lÊy tËp qu¸n m−u sinh víi vÊn ®Ò ®êi sèng kinh tÕ hé gia ®×nh cña ng−êi Nïng ë x· V¨n An, huyÖn V¨n Quan, tØnh L¹ng S¬n lµm ®Ò tµi nghiªn cøu. Môc ®Ých nghiªn cøu Bµi kho¸ luËn tËp trung nghiªn cøu vÒ vèn v¨n ho¸ s¶n xuÊt, tËp qu¸n m−u sinh cña ®ång bµo Nïng ®Ó thÊy ®−îc nh÷ng tri thøc v¨n ho¸, nh÷ng tiÒm n¨ng, thÕ m¹nh trong s¶n xuÊt cña ®ång bµo, còng nh− thÊy ®−îc mèi liªn hÖ gi÷a v¨n ho¸ s¶n xuÊt ®Õn tæng thÓ truyÒn thèng v¨n ho¸ cña ®ång bµo.

Bµi kho¸ luËn ®i s©u t×m hiÓu nh÷ng biÕn ®æi cña tËp qu¸n m−u sinh truyÒn thèng cña ®ång bµo trong giai ®o¹n c«ng nghiÖp ho¸, hiÖn ®¹i ho¸ hiÖn nay; còng nh− thÊy ®−îc sù t¸c ®éng cña nh÷ng biÕn ®æi ®ã ®Õn vÇn ®Ò ®êi sèng kinh tÕ hé gia ®×nh nh»m ®¸p øng nhu cÇu ®êi sèng vËt chÊt, n©ng cao chÊt l−îng ®êi sèng v¨n ho¸ tinh thÇn cho ®ång bµo. §ång thêi, trªn c¬ së cña nh÷ng t¸c ®éng cña tËp qu¸n m−u sinh ®Õn vÊn ®Ò ®êi sèng kinh tÕ hé gia ®×nh ®ã, bµi kho¸ luËn xin ®−a ra mét sè gi¶i ph¸p nh»m ph¸t huy tËp qu¸n m−u sinh truyÒn thèng còng nh− nh»m khai th¸c hiÖu qu¶ thÕ m¹nh s¶n xuÊt ®Ó ph¸t triÓn kinh tÕ, v¨n ho¸, x· héi cho ®ång bµo.