CHƯƠNG 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ CƠ QUAN BẢO HIẾN 1. Hiến pháp và vai trò của Hiến pháp trong xã hội hiện đại 1. Khái niệm Hiến pháp Cho đến hiện tại có rất nhiều quan điểm của các học giả khác nhau về khái niệm Hiến pháp. Điểm qua một vài quan điểm của các học giả nước ngoài: đầu tiên là quan điểm của hai nhà nghiên cứu người Anh là B.
Kavanagh đã định nghĩa: “Hiến pháp là một văn bản thể hiện tinh thần và đường lối chính trị” 1. Tiếp đến, học giả M. Peele định nghĩa Hiến pháp bằng cách nhấn mạnh đến tính chất tổ chức quyền lực nhà nước của Hiến pháp: “Hiến pháp là tổng thể các quy định điều chỉnh và phân định sự phân chia quyền lực nhà nước trong hệ thống chính trị”2. Ngoài ra, Georges Burdeau, nhà chính trị học và hiến pháp học người Pháp, đã xem xét hiến pháp trên bình diện là văn bản hạn chế quyền lực và sự tùy tiện của nhà nước trong việc lựa chọn người cầm quyền và tổ chức thực hiện các thể chế nhà nước, khi đưa ra định nghĩa rằng: “Hiến pháp là văn bản long trọng bắt buộc quyền lực nhà nước tuân thủ các quy phạm hạn chế quyền tự do của nó trong việc lựa chọn những người cầm quyền, tổ chức và thực hiện các thể chế cũng như các mối quan hệ của nó với công dân”3.
Theo từ điển tiếng Việt: “Hiến pháp là đạo luật cơ bản của nhà nước, quy định chế độ chính trị, kinh tế, xã hội, quyền và nghĩa vụ công dân, tổ chức bộ máy nhà nước”4. Theo Điều 119 Hiến pháp năm 2013 thì Hiến pháp được xem là luật cơ bản của nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam và có hiệu lực pháp lý cao nhất trong hệ thống pháp luật. Tóm lại, Hiến pháp được hiểu là đạo luật cơ bản trong hệ thống pháp luật của mỗi quốc gia, có giá trị pháp lý cao nhất, quy định về những vấn đề cơ bản và quan trọng nhất của: chế độ chính trị, chính sách phát triển kinh tế, văn hóa – xã hội, các quyền con người, quyền và nghĩa vụ cơ bản của công dân; tổ chức và hoạt động của các cơ quan nhà nước then chốt ở trung ương và địa phương5. Dù có nhiều quan điểm 1 B.
Kavanagh (1979), British Politics Today, Manchester, p. Peele (1980), The Government of the United Kingdom: Political Authority in a Changing Society, WW Norton & Co, p. 3 Thái Vĩnh Thắng – Vũ Hồng Anh (2014), Giáo trình Luật Hiến pháp Việt Nam, Nxb. Công an nhân dân, tr.
4 Hoàng Phê (2003), Từ điển Tiếng Việt, Nhà xuất bản Đà Nẵng – Trung tâm từ điển học, tr. 5 Đại học Luật Thành phố Hồ Chí Minh (2017), Giáo trình Luật Hiến pháp Việt Nam, Nxb. Hồng Đức – Hội luật gia Việt Nam, tr. 7 khác nhau về khái niệm Hiến pháp nhưng nhìn chung các quan điểm đều làm bật lên vai trò rất quan trọng của Hiến pháp đối với mỗi một quốc gia.
Đặc điểm Hiến pháp Hiến pháp có những đặc điểm sau: Thứ nhất, Hiến pháp là luật cơ bản. Hiến pháp quy định những vấn đề cơ bản, quan trọng nhất của một quốc gia, bao gồm: bản chất nhà nước, nguyên tắc tổ chức quyền lực nhà nước, thể chế chính trị, kinh tế, quyền con người, quyền và nghĩa vụ của công dân, tổ chức và hoạt động của các cơ quan nhà nước then chốt trong bộ máy nhà nước. Hiến pháp chính là khuôn mẫu để các văn bản pháp luật khác dựa vào đó mà quy định chi tiết những vấn đề cơ bản có trong hiến pháp, nhưng không được quy định trái với hiến pháp. Thứ hai, Hiến pháp có hiệu lực pháp lý cao nhất trong hệ thống pháp luật của một quốc gia.
Hiệu lực hiến pháp cao nhất trong một quốc gia, đối với mọi cá nhân, tổ chức, cơ quan nhà nước, mọi hành vi xâm phạm hiến pháp đều sẽ bị xử phạt nghiêm minh. Các văn bản pháp luật do các cơ quan nhà nước ban hành phải phù hợp và không được trái với Hiến pháp, mọi văn bản trái với Hiến pháp sẽ không có hiệu lực pháp luật và bị từ chối áp dụng trên thực tiễn đời sống, xã hội. Bên cạnh đó, để bảo vệ tính cao tối của hiến pháp nhiều quốc gia trên thế giới quy định vấn đề bảo vệ hiến pháp. Thứ ba, Hiến pháp là văn bản ghi nhận quyền con người, quyền và nghĩa vụ cơ bản của công dân.
Để bảo vệ tốt nhất quyền con người, quyền công dân Hiến pháp đã ghi nhận vào trong Hiến pháp nhằm tránh sự xâm phạm từ các cơ quan nhà nước, mặt khác các cơ quan nhà nước có nghĩa vụ tôn trọng, bảo vệ các quyền con người, quyền công dân. Hiến pháp ghi nhận các quyền tự do cơ bản cho con người bao gồm: quyền được sống, quyền được tự do, quyền mưu cầu hạnh phúc,. Bên cạnh đó, Hiến pháp quy định một số nghĩa vụ buộc công dân tuân theo, nhằm cân bằng giữa quyền và nghĩa vụ, trao quyền nhưng đồng thời cũng ràng buộc nghĩa vụ để tránh sự tùy tiện, ổn định trật tự công cộng, dễ điều hành quản lý đất nước hơn. Thứ tư, Hiến pháp là văn bản ấn định quyền lực nhà nước thông qua các quy định về tổ chức và hoạt động của các cơ quan nhà nước then chốt từ trung ương đến địa phương.
Chỉ có Hiến pháp mới có quyền quy định việc thành lập hay bãi bỏ các cơ quan này, các văn bản pháp luật dưới hiến pháp không được quy định mới các cơ quan nhà nước mà chỉ được quyền cụ thể hóa những quy định của hiến pháp. Hiến pháp được xây dựng dựa trên ý chí của nhân dân, đại diện cho quyền làm chủ của 8 nhân dân. Thông qua Hiến pháp nhân dân trao quyền quản lý nhà nước cho các cơ quan và để tránh sự tùy tiện, lạm quyền của các cơ quan này nên thông qua Hiến pháp quy định tổ chức và hoạt động của một số cơ quan nhà nước then chốt trong một khuôn khổ nhất định. Vai trò của Hiến pháp trong xã hội hiện đại Như cách mà Maurice Hauriou - một nhà nghiên cứu luật học người Pháp nhìn nhận về hiến pháp: “Kể hình thức bên ngoài Hiến pháp là văn bản quy phạm pháp luật cao nhất, việc thay đổi Hiến pháp phải đòi hỏi thủ tục đặc biệt; về nội dung Hiến pháp là tổng thể những quy định về quy chế xã hội, chính trị của nhà nước, không phụ thuộc vào hình thức văn bản thể hiện và thủ tục sửa đổi văn bản đó”6.
Cũng phần nào cho ta thấy tầm quan trọng và tính pháp lý tối cao của Hiến pháp. Không một quốc gia nào trên thế giới là không có Hiến pháp. Vậy lý do vì sao mà mỗi một quốc gia đều cần phải có Hiến pháp? Hiến pháp giữ vai trò quan trọng như thế nào đối với mỗi quốc gia? Trong lịch sử lập hiến thế giới, bản Hiến pháp thành văn đầu tiên xuất hiện ở Hoa Kỳ, mà tiền thân là bản Điều lệ Liên bang nhằm mục đích thành lập liên minh giữa các bang trong chiến tranh giành độc lập. Sau khi giành độc lập Hoa Kỳ lại rơi vào khủng hoảng trầm trọng mà nguyên nhân chính do hạn chế của bản Điều lệ liên bang.
Không còn đủ thực quyền, không thể đại diện cho Hoa Kỳ trong lĩnh vực đối ngoại, nhà nước Liên bang đứng trước nguy cơ tan rã. Trước nguy cơ đó, George Washington chủ trì hội nghị sửa đổi bản Điều lệ liên bang nhằm xây dựng một nhà nước liên bang vững mạnh và đánh dấu cho sự ra đời của Hiến pháp năm 1787. Dù là Hiến pháp của bất kỳ quốc gia nào cũng đều có chung những vai trò quan trọng đối với đời sống xã hội và nhà nước của quốc gia đó, cụ thể như sau: Thứ nhất, đối với một quốc gia, Hiến pháp là luật cơ bản hay “luật gốc” có giá trị pháp lý tối cao7. Do vậy Hiến pháp giữ vai trò là tiền đề cho việc xây dựng hệ thống các văn bản pháp luật.
Hiến pháp quy định những vấn đề quan trọng và cơ bản nhất về chính trị, kinh tế, văn hóa – xã hội hình thành “gốc” trong việc xây dựng ban hành văn bản pháp luật, văn bản ban hành chi tiết của các cơ quan nhà nước về những vấn đề này phải tuân theo Hiến pháp, không trái với Hiến pháp. Đồng thời, Hiến pháp cũng là khuôn mẫu của sự xem xét, đánh giá tính hợp hiến của một đạo luật. Thứ hai, Hiến pháp giúp ổn định và bảo vệ chủ quyền của một quốc gia. Vì Hiến pháp phục vụ mục đích thiết lập cơ sở chính trị và xã hội cho một cộng đồng 6 M.
Hauriou (1938), Précis elémentaire de Droit Constitutionel, Librairie du Recueil Sirey - Paris, p. 7 Đại học Luật Thành phố Hồ Chí Minh (2017), Giáo trình Luật Hiến pháp Việt Nam, Nxb. Hồng Đức – Hội luật gia Việt Nam, tr. 9 chính trị, nên nó đảm bảo sự ổn định chính trị và giữ nguyên chủ quyền của cộng đồng.
Nếu một quốc gia không có một cơ cấu chính trị vững chắc, thì quốc gia đó sẽ dễ bị tấn công bởi các cường quốc bên ngoài. Thứ ba, Hiến pháp là văn bản mà qua đó nhân dân phân công và trao quyền cho các cơ quan nhà nước: quyền lập pháp cho Quốc hội (Nghị viện), quyền hành pháp cho Chính phủ, và quyền tư pháp cho Tòa án. Nguồn gốc quyền lực nhà nước là nhân dân thông qua Hiến pháp nhân dân trao quyền cho các cơ quan nhà nước và sử dụng Hiến pháp như phương tiện để nhân dân giới hạn quyền lực của các cơ quan nhà nước này, nhằm ngăn chặn chế độ chuyên quyền, góp phần hình thành nên chủ nghĩa hợp hiến ở một quốc gia8. Thứ tư, Hiến pháp đề cao quyền con người, quyền công dân và các giá trị dân chủ9.
Hiến pháp có tầm quan trọng lớn trong thế giới dân chủ hiện đại. Hiến pháp ở những quốc gia dân chủ đảm bảo cho người dân được tham gia ứng cử vào những vị trí trong bộ máy nhà nước, tham gia vào hoạt động quản lý đất nước một cách bình đẳng. Ngoài ra, Hiến pháp còn quy định cho mọi người quyền sống, quyền hạnh phúc, các quyền tự do như tự do ngôn luận, bày tỏ quan điểm đối với những người cầm quyền, cơ quan nhà nước. Hiến pháp cũng nhằm mục đích bảo đảm các quyền con người cơ bản của công dân.
Điều này là cần thiết để đảm bảo rằng Nhà nước là của nhân dân. Thứ năm, Hiến pháp có vai trò quan trọng trong việc xây dựng nhà nước pháp quyền.