Đối Chiếu Thuật Ngữ Phòng Cháy Chữa Cháy Anh - Việt: Nghiên Cứu và Phân Tích

Khám phá thuật ngữ phòng cháy chữa cháy Anh-Việt, giúp nâng cao hiểu biết và ứng dụng trong công tác an toàn phòng cháy chữa cháy.

• Tác giả: Nguyễn Bích Ngọc
• Người hướng dẫn: TS. Phạm Hiển
• Trường học: Học viện Khoa học xã hội
• Chuyên ngành: Ngôn ngữ học so sánh, đối chiếu
• Đề tài: Đối Chiếu Thuật Ngữ Phòng Cháy Chữa Cháy Anh - Việt
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ LUẬN
• 1.1. Tổng quan về tình hình nghiên cứu thuật ngữ trên thế giới và ở Việt Nam
• 1.2. Tình hình nghiên cứu thuật ngữ phòng cháy chữa cháy trên thế giới và ở Việt Nam
• 1.3. Một số cơ sở lý thuyết về thuật ngữ
• 1.3.1. Các quan niệm về thuật ngữ
• 1.3.2. Phân biệt thuật ngữ với một số lớp từ liên quan
• 1.3.3. Các tiêu chuẩn của thuật ngữ
• 1.3.4. Đơn vị cấu tạo thuật ngữ
• 1.4. Khái quát về phòng cháy chữa cháy và thuật ngữ phòng cháy chữa cháy
• 1.4.1. Lý thuyết định danh
• 1.4.1.1. Khái niệm định danh
• 1.4.1.2. Quy trình định danh
• 1.4.1.3. Nguyên tắc định danh
• 1.4.2. Một số cơ sở lý luận về ngôn ngữ học đối chiếu
• 1.4.2.1. Khái niệm về ngôn ngữ học đối chiếu
• 1.4.2.2. Phương pháp so sánh đối chiếu
• 1.4.2.3. Nguyên tắc so sánh đối chiếu
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỐI CHIẾU ĐẶC ĐIỂM CẤU TẠO CỦA THUẬT NGỮ PHÒNG CHÁY CHỮA CHÁY ANH - VIỆT
• 2.1. Phương thức cấu tạo thuật ngữ Phòng cháy chữa cháy tiếng Anh và tiếng Việt
• 2.1.1. Phương thức cấu tạo thuật ngữ phòng cháy chữa cháy tiếng Anh
• 2.1.2. Phương thức cấu tạo thuật ngữ phòng cháy chữa cháy tiếng Việt
• 2.2. Đối chiếu số lượng các yếu tố cấu tạo thuật ngữ phòng cháy chữa cháy tiếng Anh và tiếng Việt
• 2.2.1. Thuật ngữ phòng cháy chữa cháy tiếng Anh và tiếng Việt xét theo số lượng yếu tố
• 2.2.2. Đánh giá sự tương đồng và khác biệt của thuật ngữ phòng cháy chữa cháy tiếng Anh và tiếng Việt trên số lượng yếu tố cấu tạo
• 2.3. Đối chiếu đặc điểm về cấu tạo và từ loại của thuật ngữ PCCC tiếng Anh và Tiếng Việt
• 2.3.1. Thuật ngữ PCCC có cấu tạo một yếu tố
• 2.3.2. Thuật ngữ Phòng cháy chữa cháy có cấu tạo hai yếu tố
• 2.3.3. Thuật ngữ phòng cháy chữa cháy có cấu tạo 3 yếu tố
• 2.3.4. Thuật ngữ PCCC có cấu tạo 4 yếu tố
• 2.3.5. Thuật ngữ PCCC gồm 5 yếu tố cấu tạo
• 2.3.6. Thuật ngữ PCCC gồm sáu yếu tố cấu tạo
• 2.3.7. Thuật ngữ PCCC gồm bảy yếu tố cấu tạo
• 2.3.8. Thuật ngữ Phòng cháy chữa cháy là từ viết tắt
• 2.4. Đối chiếu mô hình cấu tạo thuật ngữ phòng cháy chữa cháy Anh – Việt
• 2.4.1. Các mô hình cấu tạo thuật ngữ phòng cháy chữa cháy tiếng Anh
• 2.4.2. Các mô hình cấu tạo thuật ngữ phòng cháy chữa cháy tiếng Việt
• 2.4.3. Đánh giá sự tương đồng và khác biệt về mô hình cấu tạo của thuật ngữ phòng cháy chữa cháy Anh – Việt
• 3. CHƯƠNG 3: ĐỐI CHIẾU PHƯƠNG THỨC TẠO LẬP VÀ ĐẶC ĐIỂM ĐỊNH DANH CỦA THUẬT NGỮ PHÒNG CHÁY CHỮA CHÁY ANH – VIỆT
• 3.1. Các phương thức tạo lập thuật ngữ phòng cháy chữa cháy tiếng Anh
• 3.1.1. Phương thức thuật ngữ hóa từ ngữ thông thường
• 3.1.2. Phương thức tạo thuật ngữ Phòng cháy chữa cháy trên cơ sở ngữ liệu vốn có
• 3.1.3. Tiếp nhận thuật ngữ nước ngoài
• 3.1.4. Tiếp nhận từ các ngành khoa học khác
• 3.2. Phương thức tạo lập thuật ngữ PCCC tiếng Việt
• 3.2.1. Dựa vào ngôn ngữ bản ngữ (thuật ngữ hóa từ thông thường)
• 3.2.2. Tiếp nhận thuật ngữ nước ngoài. Vừa dựa trên cơ sở tiếng Việt vừa dựa vào tiếng nước ngoài
• 3.3. Đối chiếu đặc điểm định danh thuật ngữ phòng cháy chữa cháy Anh – Việt
• 3.3.1. Đối chiếu đặc điểm định danh của thuật ngữ phòng cháy chữa cháy Anh - Việt xét theo kiểu ngữ nghĩa của thuật ngữ
• 3.3.2. Đối chiếu đặc điểm định danh của thuật ngữ phòng cháy chữa cháy Anh – Việt theo cách thức biểu thị của thuật ngữ
• 3.3.3. Đối chiếu mô hình định danh thuật ngữ phòng cháy chữa cháy Anh – Việt
• 3.3.4. Các thuật ngữ chỉ các chủ thể hoạt động trong phòng cháy chữa cháy
• 3.3.5. Các thuật ngữ chỉ sự vật trong phòng cháy chữa cháy
• 3.3.6. Các thuật ngữ chỉ các thiết bị dùng trong phòng cháy chữa cháy
• 3.3.7. Các thuật ngữ chỉ hoạt động/ quá trình phòng cháy chữa cháy
• 3.3.8. Các thuật ngữ chỉ hiện tượng trong phòng cháy chữa cháy
• 3.3.9. Các thuật ngữ chỉ không gian, địa điểm trong phòng cháy chữa cháy
• 3.4. Một số đề xuất phương hướng về xây dựng và chuẩn hoá thuật ngữ Phòng cháy chữa cháy tiếng Việt
• 3.4.1. Khảo sát thực trạng sử dụng thuật ngữ phòng cháy chữa cháy tiếng Việt
• 3.4.2. Đề xuất xây dựng và chuẩn hoá thuật ngữ phòng cháy chữa cháy tiếng Việt
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT
• DANH MỤC BẢNG BIỂU

Tóm tắt

I. Giới Thiệu Nghiên Cứu Đối Chiếu Thuật Ngữ PCCC Anh Việt

Nghiên cứu đối chiếu thuật ngữ PCCC (Phòng cháy chữa cháy) là một lĩnh vực quan trọng, đặc biệt trong bối cảnh hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng. Thuật ngữ PCCC phát triển nhanh chóng cùng với sự tiến bộ của khoa học và công nghệ, đòi hỏi sự chính xác và thống nhất trong sử dụng. Việc nghiên cứu, phân tích và đối chiếu thuật ngữ PCCC giữa tiếng Anh và tiếng Việt có ý nghĩa thiết thực, góp phần vào việc chuẩn hóa và nâng cao hiệu quả công tác PCCC tại Việt Nam. Luận án của Nguyễn Bích Ngọc năm 2023 đã chỉ ra rằng, việc vay mượn và chuyển dịch thuật ngữ PCCC từ tiếng nước ngoài (Anh, Pháp, Nga) còn nhiều bất cập, thiếu tính thống nhất và chính xác về cấu tạo, ngữ nghĩa, định danh. Do đó, nghiên cứu này góp phần lấp đầy khoảng trống trong lĩnh vực nghiên cứu thuật ngữ chuyên ngành PCCC.

1.1. Tổng Quan Về Sự Phát Triển Thuật Ngữ PCCC Song Ngữ

Thuật ngữ PCCC là một bộ phận quan trọng của ngôn ngữ khoa học. Việc phát triển thuật ngữ PCCC song ngữ (Anh - Việt) đòi hỏi sự kết hợp giữa kiến thức chuyên môn và kỹ năng ngôn ngữ. Hiện nay, nhiều thuật ngữ PCCC được chuyển dịch hoặc vay mượn từ tiếng nước ngoài, dẫn đến sự thiếu thống nhất và khó khăn trong việc hiểu và sử dụng. Việc chuẩn hóa thuật ngữ PCCC, đặc biệt là các thuật ngữ vay mượn từ tiếng Anh, là cần thiết để đảm bảo tính chính xác và hiệu quả trong công tác PCCC. Điều này càng trở nên cấp thiết khi Việt Nam hội nhập sâu rộng vào cộng đồng quốc tế, đòi hỏi sự tương thích và đồng bộ trong các tiêu chuẩn và quy định PCCC.

1.2. Tầm Quan Trọng Của Đối Chiếu Thuật Ngữ PCCC Anh Việt

Việc đối chiếu thuật ngữ PCCC Anh - Việt có ý nghĩa quan trọng trong nhiều lĩnh vực. Trong đào tạo, nó giúp sinh viên và cán bộ PCCC tiếp cận với các tài liệu và kiến thức quốc tế một cách dễ dàng hơn. Trong nghiên cứu khoa học, nó tạo điều kiện cho việc trao đổi thông tin và hợp tác giữa các nhà khoa học trong và ngoài nước. Trong thực tiễn, nó giúp lực lượng PCCC hiểu rõ hơn về các khái niệm và kỹ thuật PCCC tiên tiến trên thế giới. Đối chiếu cũng là cơ sở để xây dựng các tiêu chuẩn PCCC Anh và Việt Nam tương thích, đảm bảo an toàn cháy nổ.

II. Vấn Đề Thách Thức Trong Dịch Thuật Thuật Ngữ PCCC

Dịch thuật thuật ngữ PCCC Anh - Việt đặt ra nhiều thách thức. Sự khác biệt về cấu trúc ngôn ngữ, văn hóa và hệ thống pháp luật giữa hai quốc gia có thể dẫn đến sai sót và hiểu lầm trong dịch thuật. Nhiều thuật ngữ PCCC không có từ tương đương trong tiếng Việt, đòi hỏi người dịch phải có kiến thức chuyên môn sâu rộng và khả năng sáng tạo để tạo ra các thuật ngữ mới phù hợp. Bên cạnh đó, việc duy trì tính chính xác, khách quan và nhất quán trong dịch thuật là một yêu cầu quan trọng. Việc thiếu các nguồn tài liệu tham khảo đầy đủ và tin cậy cũng là một khó khăn lớn đối với người dịch.

2.1. Khó Khăn Khi Chuyển Ngữ Thuật Ngữ PCCC English Vietnamese

Chuyển ngữ thuật ngữ PCCC English Vietnamese không đơn giản chỉ là thay thế từ ngữ. Cần xem xét ngữ cảnh sử dụng, đặc điểm văn hóa, và hệ thống pháp luật liên quan. Ví dụ, một số thuật ngữ chỉ khái niệm kỹ thuật có thể không có từ tương đương trực tiếp trong tiếng Việt, đòi hỏi sự diễn giải hoặc tạo ra thuật ngữ mới. Thêm vào đó, sự khác biệt về cấu trúc câu và cách diễn đạt giữa hai ngôn ngữ có thể làm cho bản dịch trở nên khó hiểu hoặc không tự nhiên. Việc PCCC dịch thuật cần sự tỉ mỉ và kiến thức sâu rộng.

2.2. Nguy Cơ Sai Lệch Nghĩa Trong Dịch Thuật PCCC

Nguy cơ sai lệch nghĩa là một vấn đề nghiêm trọng trong dịch thuật PCCC. Một sai sót nhỏ trong dịch thuật có thể dẫn đến hậu quả nghiêm trọng trong thực tế, đặc biệt là trong các tình huống khẩn cấp. Việc hiểu sai về các quy trình, thiết bị hoặc vật liệu PCCC có thể gây ra tai nạn và thiệt hại về người và tài sản. Để giảm thiểu nguy cơ này, cần sử dụng các nguồn tài liệu tham khảo tin cậy, có sự tham gia của các chuyên gia PCCC và thực hiện kiểm tra chất lượng kỹ lưỡng trước khi công bố bản dịch.

2.3. Thiếu Nguồn Tham Khảo Chuẩn Về Thuật Ngữ PCCC

Sự thiếu hụt các nguồn tham khảo chuẩn về thuật ngữ PCCC là một trở ngại lớn cho công tác dịch thuật và nghiên cứu. Hiện nay, có rất ít từ điển chuyên ngành hoặc tài liệu tham khảo chính thức về thuật ngữ PCCC song ngữ. Điều này khiến cho người dịch và người học phải dựa vào các nguồn thông tin không chính thức hoặc tự tạo ra các thuật ngữ mới, dẫn đến sự thiếu thống nhất và khó khăn trong việc giao tiếp. Việc xây dựng và phát triển các nguồn tham khảo chuẩn về thuật ngữ PCCC là một nhiệm vụ cấp bách và cần được ưu tiên.

III. Phương Pháp Đối Chiếu Cấu Tạo Thuật Ngữ PCCC Anh Việt

Luận án của Nguyễn Bích Ngọc (2023) đã sử dụng phương pháp đối chiếu để phân tích cấu tạo thuật ngữ PCCC tiếng Anh và tiếng Việt, tập trung vào phương thức cấu tạo và số lượng yếu tố cấu tạo. Kết quả cho thấy sự tương đồng và khác biệt đáng kể giữa hai ngôn ngữ. Tiếng Anh thường sử dụng các thuật ngữ ghép, trong khi tiếng Việt có xu hướng sử dụng các thuật ngữ đơn hoặc ghép Hán Việt. Việc hiểu rõ các phương thức cấu tạo này giúp cho việc dịch thuật và sử dụng thuật ngữ PCCC trở nên chính xác và hiệu quả hơn.

3.1. Phân Tích Phương Thức Cấu Tạo Thuật Ngữ Phòng Cháy Chữa Cháy

Phương thức cấu tạo thuật ngữ PCCC trong tiếng Anh và tiếng Việt có sự khác biệt rõ rệt. Tiếng Anh thường sử dụng các phương thức như ghép từ (compounding), phái sinh (derivation) và viết tắt (abbreviation). Tiếng Việt sử dụng các phương thức như ghép từ thuần Việt, ghép từ Hán Việt và mượn từ nước ngoài. Việc phân tích các phương thức này giúp hiểu rõ hơn về nguồn gốc và cấu trúc của các thuật ngữ, từ đó nâng cao khả năng dịch thuật và sử dụng chúng một cách chính xác.

3.2. So Sánh Số Lượng Yếu Tố Cấu Tạo Thuật Ngữ PCCC Anh Việt

Số lượng yếu tố cấu tạo thuật ngữ PCCC trong tiếng Anh và tiếng Việt cũng có sự khác biệt. Tiếng Anh thường có xu hướng sử dụng các thuật ngữ dài, phức tạp, với nhiều yếu tố cấu tạo. Tiếng Việt lại có xu hướng sử dụng các thuật ngữ ngắn gọn, đơn giản, với ít yếu tố cấu tạo hơn. Sự khác biệt này phản ánh sự khác biệt về phong cách ngôn ngữ và văn hóa giữa hai quốc gia. Ví dụ, "fire suppression system" (hệ thống chữa cháy) có nhiều yếu tố hơn so với từ tương đương trong tiếng Việt.

IV. Đối Chiếu Phương Thức Tạo Lập Thuật Ngữ và Định Danh PCCC

Nghiên cứu của Nguyễn Bích Ngọc tập trung vào đối chiếu phương thức tạo lập và đặc điểm định danh của thuật ngữ phòng cháy chữa cháy Anh – Việt. Điều này bao gồm việc xem xét các phương thức như thuật ngữ hóa từ ngữ thông thường, tạo thuật ngữ dựa trên ngữ liệu vốn có và tiếp nhận thuật ngữ nước ngoài. Nghiên cứu cũng xem xét đặc điểm định danh theo kiểu ngữ nghĩa và cách thức biểu thị của thuật ngữ. Điều này giúp hiểu rõ cách thuật ngữ được hình thành và cách chúng biểu thị các khái niệm trong PCCC.

4.1. Phương Thức Tạo Lập Thuật Ngữ PCCC trong Tiếng Anh và Việt

Trong tiếng Anh, thuật ngữ PCCC thường được tạo ra thông qua việc thuật ngữ hóa từ ngữ thông thường, sử dụng ngữ liệu vốn có, tiếp nhận thuật ngữ nước ngoài, và tiếp nhận từ các ngành khoa học khác. Tiếng Việt cũng sử dụng các phương thức tương tự, nhưng có sự khác biệt về cách thức và mức độ sử dụng. Ví dụ, thuật ngữ hóa từ ngữ thông thường trong tiếng Việt có thể sử dụng các từ Hán Việt để tạo ra các thuật ngữ trang trọng và chuyên môn.

4.2. Đặc Điểm Định Danh Thuật Ngữ PCCC Anh Việt Theo Ngữ Nghĩa

Đặc điểm định danh thuật ngữ PCCC Anh - Việt theo ngữ nghĩa phản ánh cách các thuật ngữ biểu thị các khái niệm liên quan đến PCCC. Điều này bao gồm việc phân loại thuật ngữ theo các phạm trù như chủ thể hoạt động, sự vật, thiết bị, quá trình, hiện tượng, không gian, địa điểm và thời gian. So sánh các phạm trù này trong tiếng Anh và tiếng Việt giúp hiểu rõ hơn về cách hai ngôn ngữ tiếp cận và mô tả các khía cạnh khác nhau của PCCC.

V. Ứng Dụng Nghiên Cứu Xây Dựng và Chuẩn Hóa Thuật Ngữ PCCC

Kết quả nghiên cứu đối chiếu thuật ngữ PCCC Anh - Việt có ứng dụng thực tiễn quan trọng trong việc xây dựng và chuẩn hóa thuật ngữ PCCC tiếng Việt. Việc khảo sát thực trạng sử dụng thuật ngữ hiện tại và đề xuất các giải pháp chuẩn hóa là cần thiết để đảm bảo tính chính xác, nhất quán và hiệu quả trong giao tiếp và đào tạo. Bên cạnh đó, nghiên cứu này cũng có thể góp phần vào việc xây dựng các từ điển chuyên ngành PCCC và các tài liệu tham khảo hữu ích cho người học và người làm trong ngành.

5.1. Đề Xuất Xây Dựng và Chuẩn Hóa Thuật Ngữ PCCC Tiếng Việt

Việc xây dựng và chuẩn hóa thuật ngữ PCCC tiếng Việt đòi hỏi sự phối hợp giữa các chuyên gia ngôn ngữ, các nhà khoa học và các cán bộ PCCC. Cần thiết lập các tiêu chuẩn và quy trình cụ thể để đảm bảo tính chính xác, nhất quán và phù hợp với thực tiễn. Nên ưu tiên sử dụng các thuật ngữ thuần Việt hoặc các thuật ngữ Hán Việt đã được Việt hóa để tạo sự gần gũi và dễ hiểu cho người sử dụng. Quan trọng là sự đánh giá và đồng thuận của cộng đồng chuyên môn.

5.2. Nâng Cao Chất Lượng Đào Tạo và Giao Tiếp PCCC

Việc chuẩn hóa thuật ngữ PCCC tiếng Việt sẽ góp phần nâng cao chất lượng đào tạo và giao tiếp trong ngành. Các tài liệu đào tạo sẽ trở nên rõ ràng và dễ hiểu hơn, giúp sinh viên và cán bộ PCCC tiếp thu kiến thức một cách hiệu quả. Giao tiếp giữa các đơn vị PCCC và với cộng đồng cũng sẽ trở nên chính xác và hiệu quả hơn, giảm thiểu nguy cơ sai sót và hiểu lầm. Điều này đặc biệt quan trọng trong các tình huống khẩn cấp, nơi mà sự hiểu biết rõ ràng và nhanh chóng về thuật ngữ PCCC có thể cứu sống mạng người.

VI. Kết Luận và Hướng Nghiên Cứu Tương Lai Về Từ Vựng PCCC

Nghiên cứu đối chiếu thuật ngữ PCCC Anh - Việt đã làm sáng tỏ nhiều khía cạnh quan trọng về cấu tạo, phương thức tạo lập và đặc điểm định danh của thuật ngữ. Kết quả nghiên cứu có ý nghĩa thực tiễn trong việc xây dựng và chuẩn hóa thuật ngữ PCCC tiếng Việt, góp phần nâng cao chất lượng đào tạo và giao tiếp trong ngành. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều vấn đề cần được nghiên cứu sâu hơn trong tương lai, như ảnh hưởng của văn hóa và xã hội đến thuật ngữ PCCC, vai trò của công nghệ thông tin trong quản lý và sử dụng thuật ngữ, và sự phát triển của thuật ngữ PCCC trong bối cảnh hội nhập quốc tế.

6.1. Tóm Tắt Các Kết Quả Chính Của Nghiên Cứu Đối Chiếu

Nghiên cứu đối chiếu đã chỉ ra những điểm tương đồng và khác biệt về cấu tạo, phương thức tạo lập và đặc điểm định danh của thuật ngữ PCCC Anh - Việt. Ví dụ, tiếng Anh thường sử dụng các thuật ngữ ghép và phái sinh, trong khi tiếng Việt có xu hướng sử dụng các thuật ngữ đơn và ghép Hán Việt. Nghiên cứu cũng đã đề xuất các giải pháp chuẩn hóa thuật ngữ PCCC tiếng Việt, nhằm đảm bảo tính chính xác và hiệu quả trong sử dụng.

6.2. Hướng Nghiên Cứu Mở Rộng Về Thuật Ngữ và An Toàn Cháy Nổ Anh Việt

Các hướng nghiên cứu mở rộng về thuật ngữ và an toàn cháy nổ Anh Việt có thể tập trung vào việc phân tích ảnh hưởng của văn hóa và xã hội đến thuật ngữ PCCC, nghiên cứu vai trò của công nghệ thông tin trong quản lý và sử dụng thuật ngữ, và khám phá sự phát triển của thuật ngữ PCCC trong bối cảnh hội nhập quốc tế. Ngoài ra, cần nghiên cứu sâu hơn về các quy định và đối chiếu văn bản pháp luật PCCC để đảm bảo tính tương thích và hiệu quả trong thực tiễn.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ LUẬN Dẫn nhập Trong hoạt động khoa học hoặc hoạt động chuyên môn, ngôn ngữ được phân biệt với ngôn ngữ chung nhất ở lớp từ vựng mà ta gọi là hệ thuật ngữ. Bất cứ ngành khoa học nào cũng cần phải có một tập hợp từ ngữ được xác định một cách nghiêm ngặt, dùng để biểu thị các sự vật, hiện tượng, hoạt động, đặc điểm trong ngành đó. Hiện nay, cùng với sự phát triển của các ngành khoa học, thuật ngữ được hình thành và phát triển không ngừng như một nhu cầu tất yếu thu hút được rất nhiều sự quan tâm của các nhà ngôn ngữ học trên thế giới cũng như ở Việt Nam dưới nhiều góc độ khác nhau. Trong chương này, chúng tôi sẽ điểm lại và phác họa bức tranh tổng quát về tình hình nghiên cứu thuật ngữ nói chung, thuật ngữ PCCC nói riêng trên thế giới và ở Việt Nam.

Bên cạnh đó, một số cơ sở lý thuyết như: Khái niệm thuật ngữ và thuật ngữ PCCC, tiêu chuẩn của thuật ngữ, phân biệt thuật ngữ với một số khái niệm khác cũng sẽ được trình bày. Cuối cùng là cơ sở lý thuyết về so sánh, đối chiếu. Tổng quan về tình hình nghiên cứu thuật ngữ trên thế giới và ở Việt Nam 1. Tình hình nghiên cứu thuật ngữ trên thế giới và ở Việt Nam 1.

Tình hình nghiên cứu thuật ngữ trên thế giới Tổng thuật lịch sử nghiên cứu thuật ngữ học trên thế giới, chúng tôi nhận định, hoạt động nghiên cứu thuật ngữ trên thế giới bắt đầu vào những thời điểm khác nhau. Những tiếp cận đầu tiên nhằm xây dựng hệ thống thuật ngữ cho từng lĩnh vực khoa học bắt đầu xuất hiện từ thế kỷ 15. Những tác giả được cho là tiên phong trong công tác nghiên cứu thuật ngữ ở thế kỷ này điển hình là: Albrecht Dürer, Andreas Vesalius, Carl Von Linne, Johann Beckmann. Cũng thời gian đó ở Nga, M.

Lomonosov đã đưa ra một hệ thống thuật ngữ lý hoá riêng bằng tiếng Nga, sử dụng tối đa thuật ngữ bằng tiếng Nga và chỉ sử dụng thuật ngữ ngoại lai khi không tìm được từ tương đương trong tiếng Nga. 9 Tại Pháp, hai nhà hoá học Antoine Lavoisier (1743-1793) và Claude Louis Berthollet (1748-1822) đã xây dựng một hệ thuật ngữ gọi tên các chất hoá học trong công trình“Méthodode de nomenclatrue chimique” được xuất bản năm 1787. Hệ thống thuật ngữ này đã thể hiện rõ các mối quan hệ qua lại trong các kết hợp của các chất (ví dụ ở các kết hợp với lưu huỳnh: sulphite, sulphate, sulphurate v. để tạo ra một hệ thuật ngữ thống nhất và bao quát được toàn bộ hệ thống tên gọi các chất hóa học.

Giữa thế kỷ 19, nhà bác học người Anh William Wehwell trong tác phẩm “Lịch sử các khoa học quy nạp” (1840) đã cung cấp một hệ thống thuật ngữ chung cho các lý thuyết khoa học, phân biệt chúng với từ ngữ thông thường. Ông quan niệm hệ thuật ngữ như một hệ thống các từ ngữ được tạo ra theo các quy tắc nhất định sao cho chúng phải được gắn với các khái niệm của một lĩnh vực chuyên ngành. Nhìn chung, có thể thấy công tác nghiên cứu thuật ngữ giai đoạn này chưa có tính đồng bộ, chỉ dừng lại ở những kết quả nghiên cứu rời rạc, nhỏ lẻ chưa tạo được dấu ấn trong lĩnh vực ngôn ngữ học. Mặc dù đã được nhiều nhà nghiên cứu quan tâm từ những thế kỷ trước, khoa học thuật ngữ thực sự mới được hình thành và trở thành một ngành khoa học vào đầu thế kỷ XX.

Việc nghiên cứu thuật ngữ xuất phát từ hai vấn đề nền tảng: đầu tiên là do kết quả quan sát quá trình hình thành lý thuyết nhằm đáp ứng sự ra đời của một bộ phận từ ngữ đặc biệt trong ngôn ngữ chuyên môn; thứ hai là trong thực tế, nhóm từ ngữ đặc biệt này được coi là những từ ngữ có ứng dụng độc lập. Nếu như ở thế kỷ XVIII và XIX, các nhà khoa học là những người đi đầu trong lĩnh vực thuật ngữ thì thế kỷ XX là thời kì của các kỹ sư và các nhà kỹ thuật. Công trình nghiên cứu của Wuster (1898 – 1977) vào thập niên 1930 đã đánh dấu sự ra đời của thuật ngữ học hiện đại. Ông được coi là cha đẻ của ngành thuật ngữ hiện đại, đại diện chính của Trường phái Vienna và có ảnh hưởng lớn đến quá trình nghiên cứu của nhiều nhà nghiên cứu thuật ngữ sau này [98] [107], [110].

Những mục tiêu chính mà Wuster mong muốn đạt được trong nghiên cứu thuật ngữ là: loại bỏ sự mơ hồ từ các ngôn ngữ kỹ thuật bằng cách chuẩn hóa thuật 10 ngữ để chúng trở thành các công cụ giao tiếp có hiệu quả; thuyết phục tất cả người dùng ngôn ngữ kỹ thuật về tính ưu việt của thuật ngữ chuẩn; xây dựng tính nguyên tắc khoa học trong thuật ngữ ứng dụng [96:tr165]. Tiếp nối nghiên cứu về lý thuyết thuật ngữ của Wuster, còn có bốn học giả tiêu biểu khác, là: A. Schloman, nghiên cứu về bản chất mang tính hệ thống của thuật ngữ chuyên ngành; F. de Saussure [51], nghiên cứu xây dựng tính hệ thống của ngôn ngữ; E.

Dresen, nghiên cứu tầm quan trọng của việc tiêu chuẩn hoá thuật ngữ; và J. Holmstrom, là người đã định hướng phát triển nghiên cứu thuật ngữ trên quy mô quốc tế và cũng là học giả đầu tiên kêu gọi tổ chức quốc tế UNESCO tham gia giải quyết các vấn đề về thuật ngữ. Theo Cabré [96:tr.5-6], thuật ngữ học hiện đại có 4 giai đoạn phát triển cơ bản: Giai đoạn khởi đầu -the origins (1930 – 1960); Giai đoạn xác lập các chuyên ngành, lĩnh vực - the structuring of the field (1960 - 1975); Giai đoạn bùng nổ - the boom (1975 - 1985) và Giai đoạn mở rộng – the expansion (1985 đến nay). Giai đoạn hình thành (1930 - 1960) là giai đoạn sơ khởi của việc phát triển nghiên cứu thuật ngữ với việc xác lập các phương pháp trong việc hình thành hệ thống các thuật ngữ.

Các bài viết mang tính lý thuyết đầu tiên của Wuster (1898 – 1977 và Lotte (1889 – 1950) đã xuất hiện trong giai đoạn này. Ảnh hưởng tư tưởng nghiên cứu của Wuster, ba trường phái nghiên cứu về thuật ngữ ở các nước thuộc châu Âu gồm Áo, Liên bang Xô viết, Tiệp Khắc đồng thời nổi lên. Từ ba trung tâm này, thuật ngữ mở rộng sang phương Tây (Pháp, Canada, Quebec) và phương Bắc (Bỉ và các nước Bắc Âu) và gần đây là phía Nam (Bắc Phi, Tiểu Xa-ha-ra Africa, Trung và Nam Mỹ, Bồ Đào Nha, và Tây Ban Nha) và gần hơn nữa là phía Đông (Trung Quốc, Nhật Bản). Các nhà khoa học Xô Viết đã đưa ra những quan điểm về nghiên cứu thuật ngữ theo hướng chuẩn hoá khái niệm và chuẩn hoá thuật ngữ dựa trên quan điểm và xu thế của các vấn đề đa ngôn ngữ tại Liên Xô lúc bấy giờ.

Các lí thuyết và hoạt động thực tiễn về thuật ngữ thời kì này gắn với tên tuổi của các nhà nghiên cứu như Caplygin, D. Drezen và sau này là A. Chính những nhà khoa học này đã đóng góp một phần không nhỏ vào sự hình thành bộ 11 môn thuật ngữ học ở Liên Xô trước đây. Những nghiên cứu của họ đi sâu vào phân tích bản chất, chức năng, mối quan hệ của thuật ngữ với các khái niệm, định nghĩa và tiêu chuẩn của thuật ngữ [10], [12], [15], [39], [50] [133].

Trong khi ở Liên Xô, các nhà nghiên cứu đi theo hướng quốc tế hóa các thuật ngữ, thì ở Tiệp khắc, các nhà khoa học lại tập trung miêu tả cấu trúc và chức năng của các ngôn ngữ chuyên ngành, hướng các hoạt động cơ bản vào việc xây dựng các yếu tố tương đương của quốc gia – các thuật ngữ gốc Slavơ, đối lập với các thuật ngữ Đức và Hy Lạp – gốc Latin. được xem là đại diện tiêu biểu của trường phái này. Theo trường phái ngôn ngữ học Praha, các ngôn ngữ chuyên ngành phải mang tính văn phong nghề nghiệp, các nhà nghiên cứu xem thuật ngữ như những đơn vị tạo nên văn phong nghề nghiệp mang tính chức năng. Có thể thấy, ba trường phái nghiên cứu này được xem như những chiếc nôi khởi nguồn cho nền nghiên cứu khoa học thực sự về thuật ngữ.

Các trường phái này đều có chung một quan điểm nghiên cứu thuật ngữ dưới góc độ ngôn ngữ học. Do vậy, họ xem thuật ngữ như là một phương diện truyền đạt và thực hiện giao tiếp. Vì thế cả ba trường phái đã tạo lập cơ sở lý thuyết cơ bản về thuật ngữ và các nguyên lí mang tính phương pháp chi phối những ứng dụng của thuật ngữ. Những đóng góp lớn của ba trường phái này đã góp phần phát triển khuynh hướng nghiên cứu thuật ngữ theo nguyên tắc dịch thuật và kế hoạch hoá ngôn ngữ sau này.

Giai đoạn phát triển thứ hai (giai đoạn cấu trúc) là giai đoạn xác lập các chuyên ngành, lĩnh vực (1960 - 1975), đáng chú ý nhất về thuật ngữ học trong giai đoạn này bắt nguồn từ sự phát triển của máy vi tính có bộ nhớ dung lượng lớn và các kỹ thuật thu thập và lưu trữ tư liệu. Đồng thời ngân hàng dữ liệu đầu tiên cũng xuất hiện và công việc điều phối trên cấp độ quốc tế các nguyên tắc của công việc xử lý thuật ngữ học cũng bắt đầu, trong giai đoạn này các đường hướng tiếp cận đầu tiên cũng được đưa ra nhằm chuẩn hóa thuật ngữ học trong ngôn ngữ. Giai đoạn thứ ba là giai đoạn bùng nổ (1975-1985). Đây là giai đoạn đánh dấu sự phát triển rực rỡ nhất của công tác nghiên cứu thuật ngữ, thuật ngữ học 12 chính thức trở thành một ngành khoa học độc lập.

Đây cũng là thời kì đón nhận nhiều đóng góp trong công tác nghiên cứu thuật ngữ của các nhà khoa học như L. Trong giai đoạn này, nhiều hội nghị, hội thảo về thuật ngữ lần lượt được tổ chức tại Liên Xô đã tạo ra diễn đàn khoa học cho các học giả trình bày những nội dung nghiên cứu mới. Các nhà ngôn ngữ Xô viết chủ yếu tập trung thảo luận về khái niệm, tiêu chuẩn và các chức năng của thuật ngữ; phân biệt thuật ngữ với từ nghề nghiệp, thuật ngữ với danh pháp; và chuẩn hoá thuật ngữ. Ngoài ra, thuật ngữ cũng trở thành chủ đề nghiên cứu chính của nhiều công trình khoa học lớn; đồng thời, hàng nghìn cuốn từ điển được ra đời, hàng chục tuyển tập các bài báo được xuất bản và hàng trăm luận án phó tiến sỹ và tiến sỹ được bảo vệ thành công [46].