Đối Chiếu Thuật Ngữ Phòng Cháy Chữa Cháy Anh - Việt: Nghiên Cứu và Phân Tích

Khám phá thuật ngữ phòng cháy chữa cháy Anh-Việt, giúp nâng cao hiểu biết và ứng dụng trong công tác an toàn phòng cháy chữa cháy.

• Tác giả: Nguyễn Bích Ngọc
• Người hướng dẫn: TS. Phạm Hiển
• Trường học: Học viện Khoa học xã hội
• Chuyên ngành: Ngôn ngữ học so sánh, đối chiếu
• Đề tài: Đối Chiếu Thuật Ngữ Phòng Cháy Chữa Cháy Anh - Việt
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ LUẬN
• 1.1. Tổng quan về tình hình nghiên cứu thuật ngữ trên thế giới và ở Việt Nam
• 1.2. Tình hình nghiên cứu thuật ngữ phòng cháy chữa cháy trên thế giới và ở Việt Nam
• 1.3. Một số cơ sở lý thuyết về thuật ngữ
• 1.3.1. Các quan niệm về thuật ngữ
• 1.3.2. Phân biệt thuật ngữ với một số lớp từ liên quan
• 1.3.3. Các tiêu chuẩn của thuật ngữ
• 1.3.4. Đơn vị cấu tạo thuật ngữ
• 1.4. Khái quát về phòng cháy chữa cháy và thuật ngữ phòng cháy chữa cháy
• 1.4.1. Lý thuyết định danh
• 1.4.1.1. Khái niệm định danh
• 1.4.1.2. Quy trình định danh
• 1.4.1.3. Nguyên tắc định danh
• 1.4.2. Một số cơ sở lý luận về ngôn ngữ học đối chiếu
• 1.4.2.1. Khái niệm về ngôn ngữ học đối chiếu
• 1.4.2.2. Phương pháp so sánh đối chiếu
• 1.4.2.3. Nguyên tắc so sánh đối chiếu
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỐI CHIẾU ĐẶC ĐIỂM CẤU TẠO CỦA THUẬT NGỮ PHÒNG CHÁY CHỮA CHÁY ANH - VIỆT
• 2.1. Phương thức cấu tạo thuật ngữ Phòng cháy chữa cháy tiếng Anh và tiếng Việt
• 2.1.1. Phương thức cấu tạo thuật ngữ phòng cháy chữa cháy tiếng Anh
• 2.1.2. Phương thức cấu tạo thuật ngữ phòng cháy chữa cháy tiếng Việt
• 2.2. Đối chiếu số lượng các yếu tố cấu tạo thuật ngữ phòng cháy chữa cháy tiếng Anh và tiếng Việt
• 2.2.1. Thuật ngữ phòng cháy chữa cháy tiếng Anh và tiếng Việt xét theo số lượng yếu tố
• 2.2.2. Đánh giá sự tương đồng và khác biệt của thuật ngữ phòng cháy chữa cháy tiếng Anh và tiếng Việt trên số lượng yếu tố cấu tạo
• 2.3. Đối chiếu đặc điểm về cấu tạo và từ loại của thuật ngữ PCCC tiếng Anh và Tiếng Việt
• 2.3.1. Thuật ngữ PCCC có cấu tạo một yếu tố
• 2.3.2. Thuật ngữ Phòng cháy chữa cháy có cấu tạo hai yếu tố
• 2.3.3. Thuật ngữ phòng cháy chữa cháy có cấu tạo 3 yếu tố
• 2.3.4. Thuật ngữ PCCC có cấu tạo 4 yếu tố
• 2.3.5. Thuật ngữ PCCC gồm 5 yếu tố cấu tạo
• 2.3.6. Thuật ngữ PCCC gồm sáu yếu tố cấu tạo
• 2.3.7. Thuật ngữ PCCC gồm bảy yếu tố cấu tạo
• 2.3.8. Thuật ngữ Phòng cháy chữa cháy là từ viết tắt
• 2.4. Đối chiếu mô hình cấu tạo thuật ngữ phòng cháy chữa cháy Anh – Việt
• 2.4.1. Các mô hình cấu tạo thuật ngữ phòng cháy chữa cháy tiếng Anh
• 2.4.2. Các mô hình cấu tạo thuật ngữ phòng cháy chữa cháy tiếng Việt
• 2.4.3. Đánh giá sự tương đồng và khác biệt về mô hình cấu tạo của thuật ngữ phòng cháy chữa cháy Anh – Việt
• 3. CHƯƠNG 3: ĐỐI CHIẾU PHƯƠNG THỨC TẠO LẬP VÀ ĐẶC ĐIỂM ĐỊNH DANH CỦA THUẬT NGỮ PHÒNG CHÁY CHỮA CHÁY ANH – VIỆT
• 3.1. Các phương thức tạo lập thuật ngữ phòng cháy chữa cháy tiếng Anh
• 3.1.1. Phương thức thuật ngữ hóa từ ngữ thông thường
• 3.1.2. Phương thức tạo thuật ngữ Phòng cháy chữa cháy trên cơ sở ngữ liệu vốn có
• 3.1.3. Tiếp nhận thuật ngữ nước ngoài
• 3.1.4. Tiếp nhận từ các ngành khoa học khác
• 3.2. Phương thức tạo lập thuật ngữ PCCC tiếng Việt
• 3.2.1. Dựa vào ngôn ngữ bản ngữ (thuật ngữ hóa từ thông thường)
• 3.2.2. Tiếp nhận thuật ngữ nước ngoài. Vừa dựa trên cơ sở tiếng Việt vừa dựa vào tiếng nước ngoài
• 3.3. Đối chiếu đặc điểm định danh thuật ngữ phòng cháy chữa cháy Anh – Việt
• 3.3.1. Đối chiếu đặc điểm định danh của thuật ngữ phòng cháy chữa cháy Anh - Việt xét theo kiểu ngữ nghĩa của thuật ngữ
• 3.3.2. Đối chiếu đặc điểm định danh của thuật ngữ phòng cháy chữa cháy Anh – Việt theo cách thức biểu thị của thuật ngữ
• 3.3.3. Đối chiếu mô hình định danh thuật ngữ phòng cháy chữa cháy Anh – Việt
• 3.3.4. Các thuật ngữ chỉ các chủ thể hoạt động trong phòng cháy chữa cháy
• 3.3.5. Các thuật ngữ chỉ sự vật trong phòng cháy chữa cháy
• 3.3.6. Các thuật ngữ chỉ các thiết bị dùng trong phòng cháy chữa cháy
• 3.3.7. Các thuật ngữ chỉ hoạt động/ quá trình phòng cháy chữa cháy
• 3.3.8. Các thuật ngữ chỉ hiện tượng trong phòng cháy chữa cháy
• 3.3.9. Các thuật ngữ chỉ không gian, địa điểm trong phòng cháy chữa cháy
• 3.4. Một số đề xuất phương hướng về xây dựng và chuẩn hoá thuật ngữ Phòng cháy chữa cháy tiếng Việt
• 3.4.1. Khảo sát thực trạng sử dụng thuật ngữ phòng cháy chữa cháy tiếng Việt
• 3.4.2. Đề xuất xây dựng và chuẩn hoá thuật ngữ phòng cháy chữa cháy tiếng Việt
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT
• DANH MỤC BẢNG BIỂU

Tóm tắt

I. Giới Thiệu Nghiên Cứu Đối Chiếu Thuật Ngữ PCCC Anh Việt

Nghiên cứu đối chiếu thuật ngữ PCCC (Phòng cháy chữa cháy) là một lĩnh vực quan trọng, đặc biệt trong bối cảnh hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng. Thuật ngữ PCCC phát triển nhanh chóng cùng với sự tiến bộ của khoa học và công nghệ, đòi hỏi sự chính xác và thống nhất trong sử dụng. Việc nghiên cứu, phân tích và đối chiếu thuật ngữ PCCC giữa tiếng Anh và tiếng Việt có ý nghĩa thiết thực, góp phần vào việc chuẩn hóa và nâng cao hiệu quả công tác PCCC tại Việt Nam. Luận án của Nguyễn Bích Ngọc năm 2023 đã chỉ ra rằng, việc vay mượn và chuyển dịch thuật ngữ PCCC từ tiếng nước ngoài (Anh, Pháp, Nga) còn nhiều bất cập, thiếu tính thống nhất và chính xác về cấu tạo, ngữ nghĩa, định danh. Do đó, nghiên cứu này góp phần lấp đầy khoảng trống trong lĩnh vực nghiên cứu thuật ngữ chuyên ngành PCCC.

1.1. Tổng Quan Về Sự Phát Triển Thuật Ngữ PCCC Song Ngữ

Thuật ngữ PCCC là một bộ phận quan trọng của ngôn ngữ khoa học. Việc phát triển thuật ngữ PCCC song ngữ (Anh - Việt) đòi hỏi sự kết hợp giữa kiến thức chuyên môn và kỹ năng ngôn ngữ. Hiện nay, nhiều thuật ngữ PCCC được chuyển dịch hoặc vay mượn từ tiếng nước ngoài, dẫn đến sự thiếu thống nhất và khó khăn trong việc hiểu và sử dụng. Việc chuẩn hóa thuật ngữ PCCC, đặc biệt là các thuật ngữ vay mượn từ tiếng Anh, là cần thiết để đảm bảo tính chính xác và hiệu quả trong công tác PCCC. Điều này càng trở nên cấp thiết khi Việt Nam hội nhập sâu rộng vào cộng đồng quốc tế, đòi hỏi sự tương thích và đồng bộ trong các tiêu chuẩn và quy định PCCC.

1.2. Tầm Quan Trọng Của Đối Chiếu Thuật Ngữ PCCC Anh Việt

Việc đối chiếu thuật ngữ PCCC Anh - Việt có ý nghĩa quan trọng trong nhiều lĩnh vực. Trong đào tạo, nó giúp sinh viên và cán bộ PCCC tiếp cận với các tài liệu và kiến thức quốc tế một cách dễ dàng hơn. Trong nghiên cứu khoa học, nó tạo điều kiện cho việc trao đổi thông tin và hợp tác giữa các nhà khoa học trong và ngoài nước. Trong thực tiễn, nó giúp lực lượng PCCC hiểu rõ hơn về các khái niệm và kỹ thuật PCCC tiên tiến trên thế giới. Đối chiếu cũng là cơ sở để xây dựng các tiêu chuẩn PCCC Anh và Việt Nam tương thích, đảm bảo an toàn cháy nổ.

II. Vấn Đề Thách Thức Trong Dịch Thuật Thuật Ngữ PCCC

Dịch thuật thuật ngữ PCCC Anh - Việt đặt ra nhiều thách thức. Sự khác biệt về cấu trúc ngôn ngữ, văn hóa và hệ thống pháp luật giữa hai quốc gia có thể dẫn đến sai sót và hiểu lầm trong dịch thuật. Nhiều thuật ngữ PCCC không có từ tương đương trong tiếng Việt, đòi hỏi người dịch phải có kiến thức chuyên môn sâu rộng và khả năng sáng tạo để tạo ra các thuật ngữ mới phù hợp. Bên cạnh đó, việc duy trì tính chính xác, khách quan và nhất quán trong dịch thuật là một yêu cầu quan trọng. Việc thiếu các nguồn tài liệu tham khảo đầy đủ và tin cậy cũng là một khó khăn lớn đối với người dịch.

2.1. Khó Khăn Khi Chuyển Ngữ Thuật Ngữ PCCC English Vietnamese

Chuyển ngữ thuật ngữ PCCC English Vietnamese không đơn giản chỉ là thay thế từ ngữ. Cần xem xét ngữ cảnh sử dụng, đặc điểm văn hóa, và hệ thống pháp luật liên quan. Ví dụ, một số thuật ngữ chỉ khái niệm kỹ thuật có thể không có từ tương đương trực tiếp trong tiếng Việt, đòi hỏi sự diễn giải hoặc tạo ra thuật ngữ mới. Thêm vào đó, sự khác biệt về cấu trúc câu và cách diễn đạt giữa hai ngôn ngữ có thể làm cho bản dịch trở nên khó hiểu hoặc không tự nhiên. Việc PCCC dịch thuật cần sự tỉ mỉ và kiến thức sâu rộng.

2.2. Nguy Cơ Sai Lệch Nghĩa Trong Dịch Thuật PCCC

Nguy cơ sai lệch nghĩa là một vấn đề nghiêm trọng trong dịch thuật PCCC. Một sai sót nhỏ trong dịch thuật có thể dẫn đến hậu quả nghiêm trọng trong thực tế, đặc biệt là trong các tình huống khẩn cấp. Việc hiểu sai về các quy trình, thiết bị hoặc vật liệu PCCC có thể gây ra tai nạn và thiệt hại về người và tài sản. Để giảm thiểu nguy cơ này, cần sử dụng các nguồn tài liệu tham khảo tin cậy, có sự tham gia của các chuyên gia PCCC và thực hiện kiểm tra chất lượng kỹ lưỡng trước khi công bố bản dịch.

2.3. Thiếu Nguồn Tham Khảo Chuẩn Về Thuật Ngữ PCCC

Sự thiếu hụt các nguồn tham khảo chuẩn về thuật ngữ PCCC là một trở ngại lớn cho công tác dịch thuật và nghiên cứu. Hiện nay, có rất ít từ điển chuyên ngành hoặc tài liệu tham khảo chính thức về thuật ngữ PCCC song ngữ. Điều này khiến cho người dịch và người học phải dựa vào các nguồn thông tin không chính thức hoặc tự tạo ra các thuật ngữ mới, dẫn đến sự thiếu thống nhất và khó khăn trong việc giao tiếp. Việc xây dựng và phát triển các nguồn tham khảo chuẩn về thuật ngữ PCCC là một nhiệm vụ cấp bách và cần được ưu tiên.

III. Phương Pháp Đối Chiếu Cấu Tạo Thuật Ngữ PCCC Anh Việt

Luận án của Nguyễn Bích Ngọc (2023) đã sử dụng phương pháp đối chiếu để phân tích cấu tạo thuật ngữ PCCC tiếng Anh và tiếng Việt, tập trung vào phương thức cấu tạo và số lượng yếu tố cấu tạo. Kết quả cho thấy sự tương đồng và khác biệt đáng kể giữa hai ngôn ngữ. Tiếng Anh thường sử dụng các thuật ngữ ghép, trong khi tiếng Việt có xu hướng sử dụng các thuật ngữ đơn hoặc ghép Hán Việt. Việc hiểu rõ các phương thức cấu tạo này giúp cho việc dịch thuật và sử dụng thuật ngữ PCCC trở nên chính xác và hiệu quả hơn.

3.1. Phân Tích Phương Thức Cấu Tạo Thuật Ngữ Phòng Cháy Chữa Cháy

Phương thức cấu tạo thuật ngữ PCCC trong tiếng Anh và tiếng Việt có sự khác biệt rõ rệt. Tiếng Anh thường sử dụng các phương thức như ghép từ (compounding), phái sinh (derivation) và viết tắt (abbreviation). Tiếng Việt sử dụng các phương thức như ghép từ thuần Việt, ghép từ Hán Việt và mượn từ nước ngoài. Việc phân tích các phương thức này giúp hiểu rõ hơn về nguồn gốc và cấu trúc của các thuật ngữ, từ đó nâng cao khả năng dịch thuật và sử dụng chúng một cách chính xác.

3.2. So Sánh Số Lượng Yếu Tố Cấu Tạo Thuật Ngữ PCCC Anh Việt

Số lượng yếu tố cấu tạo thuật ngữ PCCC trong tiếng Anh và tiếng Việt cũng có sự khác biệt. Tiếng Anh thường có xu hướng sử dụng các thuật ngữ dài, phức tạp, với nhiều yếu tố cấu tạo. Tiếng Việt lại có xu hướng sử dụng các thuật ngữ ngắn gọn, đơn giản, với ít yếu tố cấu tạo hơn. Sự khác biệt này phản ánh sự khác biệt về phong cách ngôn ngữ và văn hóa giữa hai quốc gia. Ví dụ, "fire suppression system" (hệ thống chữa cháy) có nhiều yếu tố hơn so với từ tương đương trong tiếng Việt.

IV. Đối Chiếu Phương Thức Tạo Lập Thuật Ngữ và Định Danh PCCC

Nghiên cứu của Nguyễn Bích Ngọc tập trung vào đối chiếu phương thức tạo lập và đặc điểm định danh của thuật ngữ phòng cháy chữa cháy Anh – Việt. Điều này bao gồm việc xem xét các phương thức như thuật ngữ hóa từ ngữ thông thường, tạo thuật ngữ dựa trên ngữ liệu vốn có và tiếp nhận thuật ngữ nước ngoài. Nghiên cứu cũng xem xét đặc điểm định danh theo kiểu ngữ nghĩa và cách thức biểu thị của thuật ngữ. Điều này giúp hiểu rõ cách thuật ngữ được hình thành và cách chúng biểu thị các khái niệm trong PCCC.

4.1. Phương Thức Tạo Lập Thuật Ngữ PCCC trong Tiếng Anh và Việt

Trong tiếng Anh, thuật ngữ PCCC thường được tạo ra thông qua việc thuật ngữ hóa từ ngữ thông thường, sử dụng ngữ liệu vốn có, tiếp nhận thuật ngữ nước ngoài, và tiếp nhận từ các ngành khoa học khác. Tiếng Việt cũng sử dụng các phương thức tương tự, nhưng có sự khác biệt về cách thức và mức độ sử dụng. Ví dụ, thuật ngữ hóa từ ngữ thông thường trong tiếng Việt có thể sử dụng các từ Hán Việt để tạo ra các thuật ngữ trang trọng và chuyên môn.

4.2. Đặc Điểm Định Danh Thuật Ngữ PCCC Anh Việt Theo Ngữ Nghĩa

Đặc điểm định danh thuật ngữ PCCC Anh - Việt theo ngữ nghĩa phản ánh cách các thuật ngữ biểu thị các khái niệm liên quan đến PCCC. Điều này bao gồm việc phân loại thuật ngữ theo các phạm trù như chủ thể hoạt động, sự vật, thiết bị, quá trình, hiện tượng, không gian, địa điểm và thời gian. So sánh các phạm trù này trong tiếng Anh và tiếng Việt giúp hiểu rõ hơn về cách hai ngôn ngữ tiếp cận và mô tả các khía cạnh khác nhau của PCCC.

V. Ứng Dụng Nghiên Cứu Xây Dựng và Chuẩn Hóa Thuật Ngữ PCCC

Kết quả nghiên cứu đối chiếu thuật ngữ PCCC Anh - Việt có ứng dụng thực tiễn quan trọng trong việc xây dựng và chuẩn hóa thuật ngữ PCCC tiếng Việt. Việc khảo sát thực trạng sử dụng thuật ngữ hiện tại và đề xuất các giải pháp chuẩn hóa là cần thiết để đảm bảo tính chính xác, nhất quán và hiệu quả trong giao tiếp và đào tạo. Bên cạnh đó, nghiên cứu này cũng có thể góp phần vào việc xây dựng các từ điển chuyên ngành PCCC và các tài liệu tham khảo hữu ích cho người học và người làm trong ngành.

5.1. Đề Xuất Xây Dựng và Chuẩn Hóa Thuật Ngữ PCCC Tiếng Việt

Việc xây dựng và chuẩn hóa thuật ngữ PCCC tiếng Việt đòi hỏi sự phối hợp giữa các chuyên gia ngôn ngữ, các nhà khoa học và các cán bộ PCCC. Cần thiết lập các tiêu chuẩn và quy trình cụ thể để đảm bảo tính chính xác, nhất quán và phù hợp với thực tiễn. Nên ưu tiên sử dụng các thuật ngữ thuần Việt hoặc các thuật ngữ Hán Việt đã được Việt hóa để tạo sự gần gũi và dễ hiểu cho người sử dụng. Quan trọng là sự đánh giá và đồng thuận của cộng đồng chuyên môn.

5.2. Nâng Cao Chất Lượng Đào Tạo và Giao Tiếp PCCC

Việc chuẩn hóa thuật ngữ PCCC tiếng Việt sẽ góp phần nâng cao chất lượng đào tạo và giao tiếp trong ngành. Các tài liệu đào tạo sẽ trở nên rõ ràng và dễ hiểu hơn, giúp sinh viên và cán bộ PCCC tiếp thu kiến thức một cách hiệu quả. Giao tiếp giữa các đơn vị PCCC và với cộng đồng cũng sẽ trở nên chính xác và hiệu quả hơn, giảm thiểu nguy cơ sai sót và hiểu lầm. Điều này đặc biệt quan trọng trong các tình huống khẩn cấp, nơi mà sự hiểu biết rõ ràng và nhanh chóng về thuật ngữ PCCC có thể cứu sống mạng người.

VI. Kết Luận và Hướng Nghiên Cứu Tương Lai Về Từ Vựng PCCC

Nghiên cứu đối chiếu thuật ngữ PCCC Anh - Việt đã làm sáng tỏ nhiều khía cạnh quan trọng về cấu tạo, phương thức tạo lập và đặc điểm định danh của thuật ngữ. Kết quả nghiên cứu có ý nghĩa thực tiễn trong việc xây dựng và chuẩn hóa thuật ngữ PCCC tiếng Việt, góp phần nâng cao chất lượng đào tạo và giao tiếp trong ngành. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều vấn đề cần được nghiên cứu sâu hơn trong tương lai, như ảnh hưởng của văn hóa và xã hội đến thuật ngữ PCCC, vai trò của công nghệ thông tin trong quản lý và sử dụng thuật ngữ, và sự phát triển của thuật ngữ PCCC trong bối cảnh hội nhập quốc tế.

6.1. Tóm Tắt Các Kết Quả Chính Của Nghiên Cứu Đối Chiếu

Nghiên cứu đối chiếu đã chỉ ra những điểm tương đồng và khác biệt về cấu tạo, phương thức tạo lập và đặc điểm định danh của thuật ngữ PCCC Anh - Việt. Ví dụ, tiếng Anh thường sử dụng các thuật ngữ ghép và phái sinh, trong khi tiếng Việt có xu hướng sử dụng các thuật ngữ đơn và ghép Hán Việt. Nghiên cứu cũng đã đề xuất các giải pháp chuẩn hóa thuật ngữ PCCC tiếng Việt, nhằm đảm bảo tính chính xác và hiệu quả trong sử dụng.

6.2. Hướng Nghiên Cứu Mở Rộng Về Thuật Ngữ và An Toàn Cháy Nổ Anh Việt

Các hướng nghiên cứu mở rộng về thuật ngữ và an toàn cháy nổ Anh Việt có thể tập trung vào việc phân tích ảnh hưởng của văn hóa và xã hội đến thuật ngữ PCCC, nghiên cứu vai trò của công nghệ thông tin trong quản lý và sử dụng thuật ngữ, và khám phá sự phát triển của thuật ngữ PCCC trong bối cảnh hội nhập quốc tế. Ngoài ra, cần nghiên cứu sâu hơn về các quy định và đối chiếu văn bản pháp luật PCCC để đảm bảo tính tương thích và hiệu quả trong thực tiễn.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ "Đối chiếu thuật ngữ phòng cháy chữa cháy Anh - Việt" của tác giả Nguyễn Bích Ngọc, do TS. Phạm Hiển hướng dẫn khoa học, được thực hiện tại Học viện Khoa học Xã hội thuộc Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam (năm 2023), thuộc chuyên ngành Ngôn ngữ học so sánh, đối chiếu (mã số: 9222024).

Tính cấp thiết của đề tài xuất phát từ vai trò của hệ thuật ngữ đối với sự phát triển khoa học công nghệ và sự an toàn của xã hội. Trong bối cảnh công nghiệp hóa, đô thị hóa nhanh chóng, nguy cơ cháy nổ gia tăng, đòi hỏi công tác phòng cháy chữa cháy (PCCC) phải được chuẩn hóa và hội nhập quốc tế. Tuy nhiên, thực tế hệ thuật ngữ PCCC tiếng Việt chủ yếu được dịch thuật hoặc vay mượn từ tiếng Pháp, tiếng Nga, tiếng Anh, dẫn đến tình trạng thiếu định nghĩa thống nhất, cấu tạo và ngữ nghĩa chưa được chuẩn hóa, xuất hiện nhiều biến thể hoặc thiếu thuật ngữ tương đương (ví dụ các thuật ngữ tiếng Anh: backdraft, flash over, stabilizer, Snozzle, bumper turret). Khoảng trống nghiên cứu được chỉ ra là: trước đây chưa có công trình ngôn ngữ học nào nghiên cứu chuyên sâu, có hệ thống và toàn diện về hệ thuật ngữ PCCC tiếng Việt trong sự đối chiếu với tiếng Anh.

Mục đích nghiên cứu của luận án là xác định các đặc điểm tương đồng và khác biệt về phương thức cấu tạo, đặc điểm cấu tạo, phương thức tạo lập và đặc điểm định danh của hệ thuật ngữ PCCC tiếng Anh và tiếng Việt. Trên cơ sở đó, luận án đề xuất các giải pháp cụ thể để xây dựng và chuẩn hóa hệ thuật ngữ PCCC tiếng Việt, phục vụ đào tạo và thực tiễn ngành PCCC.

Luận án giải quyết 4 nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể:

1. Tổng quan tình hình nghiên cứu thuật ngữ và thuật ngữ PCCC trên thế giới và ở Việt Nam, qua đó xác lập cơ sở lý luận cho đề tài.
2. Đối chiếu đặc điểm cấu tạo của thuật ngữ PCCC trong tiếng Anh và tiếng Việt về phương thức cấu tạo và các mô hình kết hợp yếu tố.
3. Đối chiếu để chỉ ra những điểm giống và khác nhau về đặc điểm định danh của thuật ngữ PCCC trong hai ngôn ngữ xét theo phương thức tạo lập, kiểu ngữ nghĩa và cách thức biểu thị.
4. Đề xuất phương hướng xây dựng và chuẩn hóa thuật ngữ PCCC tiếng Việt.

Đối tượng nghiên cứu của luận án gồm 2.250 thuật ngữ PCCC tiếng Anh và 2.250 thuật ngữ PCCC tiếng Việt biểu đạt các khái niệm chuyên ngành. Phạm vi nghiên cứu giới hạn ở việc khảo sát, đối chiếu đặc điểm cấu tạo, phương thức tạo lập và đặc điểm định danh của các thuật ngữ thuộc 7 phạm trù ngữ nghĩa tiêu biểu: (1) chủ thể hoạt động PCCC, (2) sự vật là đối tượng của các hoạt động PCCC, (3) thiết bị dùng trong PCCC, (4) quá trình, hoạt động xảy ra trong PCCC, (5) hiện tượng thường xảy ra trong PCCC, (6) không gian, địa điểm diễn ra hoạt động PCCC, (7) thời gian diễn ra hoạt động PCCC.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Về nghiên cứu thuật ngữ học nói chung, luận án điểm lại lịch sử phát triển thế giới từ thế kỷ 15 (Albrecht Dürer, Andreas Vesalius, Carl Von Linné, Johann Beckmann, M. Lomonosov, Antoine Lavoisier, Claude Louis Berthollet, William Whewell) đến khi hình thành ngành khoa học vào thế kỷ 20 gắn với E. Wüster và Trường phái Vienna, cùng các học giả A. Schloman, F. de Saussure, E. Drezen, J. Holmstrom. Theo M. Teresa Cabré, thuật ngữ học trải qua 4 giai đoạn: khởi đầu (1930–1960) với ba trung tâm Áo, Liên Xô (D. Lotte, S. Caplygin, E. Drezen), Tiệp Khắc (Trường phái Prague); xác lập chuyên ngành (1960–1975); bùng nổ (1975–1985); và mở rộng (1985 đến nay). Giai đoạn mở rộng phát triển các hướng tiếp cận mới như thuật ngữ xã hội (Boulanger, Guespin, Gaudin), Lý thuyết giao tiếp về thuật ngữ (M. Teresa Cabré với Thuyết những cánh cửa - Theory of the Doors), thuật ngữ học tri nhận xã hội (Rita Temmerman, Pihkala), xử lý thuật ngữ trong ngôn ngữ tự nhiên (Juan C. Sager).

Tại Việt Nam, nghiên cứu thuật ngữ khởi đầu từ công trình "Danh từ khoa học" (1942) của Hoàng Xuân Hãn với 8 yêu cầu đặt thuật ngữ mới; hoạt động của Ủy ban soạn thảo danh từ chuyên môn do GS. Lê Văn Thới chủ tịch ở miền Nam; tiếp nối bởi Đỗ Hữu Châu, Nguyễn Văn Tu, Lưu Vân Lăng, Lê Khả Kế, Hoàng Văn Hành, Đái Xuân Ninh, Võ Xuân Trang, Hoàng Trọng Phiến, Hồng Dân. Đến cuối thế kỷ 20 và đầu thế kỷ 21, các nghiên cứu lý luận và ứng dụng được mở rộng qua các công trình của Nguyễn Thiện Giáp, Nguyễn Văn Khang, Phạm Hùng Việt, Hà Quang Năng, Nguyễn Đức Tồn, Vũ Kim Bảng, Lê Quang Thiêm.

Về nghiên cứu thuật ngữ PCCC:

• Trên thế giới: Tại Nga có "Từ điển Kỹ thuật chữa cháy Anh - Nga" (1980, khoảng 18.000 thuật ngữ); tại Anh có Bộ tiêu chuẩn British Standards (BS 4422 từ phần 1 đến phần 9), từ điển "F is for Fire - A Dictionary of Key Fire Terminology" của Peter Hodgson và Don Christian (2007, khoảng 2.600 thuật ngữ); tại Hoa Kỳ có Hiệp hội PCCC Quốc gia Hoa Kỳ (NFPA) với "NFPA Glossary of Terms" (2019, hơn 15.000 thuật ngữ) và "Illustrated Dictionary Fire Service Terms" (2006, hơn 4.000 thuật ngữ); tại Mông Cổ có từ điển 4 thứ tiếng Anh - Nhật - Mông Cổ - Nga (2012, 7.640 thuật ngữ).
• Tại Việt Nam: Có Bộ tiêu chuẩn quốc gia TCVN 9310:2012 (tương đương ISO 8421, gồm các phần TCVN 9310-3, 9310-4, 9310-8), TCVN 13456:2022 (tham khảo ISO 30067:2007); từ điển "Các sự cố khẩn cấp - Từ điển Nga - Anh - Việt" của V. Palei và Nguyễn Mạnh Hà (2018, hơn 20.000 thuật ngữ); "Sổ từ Tiếng Anh chuyên ngành phòng cháy chữa cháy và cứu nạn cứu hộ" của Trần Văn An (2018, hơn 1.500 thuật ngữ); đề tài cấp cơ sở về dịch thuật tài liệu kỹ thuật PCCC của Đinh Thị Ánh Tuyết.

Vị trí của luận án: Luận án là công trình ngôn ngữ học đầu tiên thực hiện nghiên cứu đối chiếu có hệ thống giữa thuật ngữ PCCC tiếng Anh và tiếng Việt trên cả bình diện cấu tạo hình thức, phương thức tạo lập và đặc điểm định danh ngữ nghĩa, giải quyết khoảng trống thiếu hụt cơ sở dữ liệu đối chiếu chuyên ngành phục vụ chuẩn hóa ngôn ngữ và đào tạo.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Luận án vận dụng các cơ sở lý thuyết ngôn ngữ học:

• Quan niệm về thuật ngữ: Luận án tiếp thu định nghĩa của Hà Quang Năng: "Thuật ngữ là tập hợp từ, cụm từ được dùng để biểu thị những chính xác các khái niệm, đối tượng thuộc chuyên môn của một ngành khoa học, một lĩnh vực chuyên môn nhất định".
• Phân biệt thuật ngữ với các lớp từ liên quan: Phân biệt với danh pháp dựa trên quan điểm của G. O. Vinokur, A. A. Reformatsky, A. V. Superanskaja, Nguyễn Thiện Giáp (danh pháp mang tính quy ước, dán nhãn sự vật rời rạc, còn thuật ngữ gắn với hệ khái niệm logic); phân biệt với từ nghề nghiệp (Lưu Vân Lăng, Nguyễn Như Ý, Đỗ Hữu Châu, Nguyễn Văn Khang, Kapanadze) dựa trên tính hệ thống khép kín và phạm vi xã hội; phân biệt với từ thông thường (Đỗ Hữu Châu, Lê Khả Kế, Teresa Cabré, Mai Ngọc Chừ, Vũ Đức Nghiệu, Hoàng Trọng Phiến) dựa trên ngoại diên hẹp, nội hàm sâu và tính phi biểu cảm.
• Tiêu chuẩn của thuật ngữ: Tính khoa học (gồm tính chính xác, tính hệ thống, tính ngắn gọn), tính quốc tế và tính dân tộc.
• Đơn vị cấu tạo thuật ngữ (terminoelement): Tiếp thu lý thuyết của V. P. Danilenko, A. V. Superanskaja và giải pháp của Phạm Hùng Việt áp dụng cho tiếng Việt đơn lập: yếu tố cấu tạo thuật ngữ là hình vị đối với từ đơn, là từ hoặc tổ hợp từ đối với cấu tạo phức; mỗi yếu tố phản ánh một khái niệm hoặc thuộc tính khái niệm.
• Lý thuyết định danh và lý luận ngôn ngữ học so sánh đối chiếu (Lê Quang Thiêm, Nguyễn Thiện Giáp, Nguyễn Văn Chiến).

Phương pháp nghiên cứu gồm:

• Phương pháp so sánh - đối chiếu: Đối chiếu một chiều và hai chiều để chỉ ra sự tương đồng và khác biệt về cấu tạo, định danh và tạo lập.
• Phương pháp phân tích thành tố trực tiếp (IC analysis): Phân tích bậc cấu tạo và xác định mô hình cấu trúc của thuật ngữ.
• Phương pháp mô tả: Mô tả đặc điểm hình thức, trật tự yếu tố và mối quan hệ ngữ nghĩa - ngữ pháp.
• Thủ pháp thống kê, phân loại: Thu thập, phân loại từ loại, đếm số lượng yếu tố cấu tạo, tần số và lập bảng biểu định lượng.

Nguồn tư liệu nghiên cứu: Tổng hợp từ các từ điển chuyên ngành (NFPA Glossary of Terms 2019, F is for Fire 2007, Illustrated Dictionary Fire Service Terms 2006, Từ điển Nga - Anh - Việt về sự cố khẩn cấp 2018, Sổ từ Tiếng Anh chuyên ngành PCCC 2018), các tiêu chuẩn kỹ thuật (TCVN 9310:2012, TCVN 13456:2022, TCVN 3254-1989, TCVN 5303-1990, BS 4422, NFPA), Luật PCCC (2001) và giáo trình giảng dạy chuyên ngành PCCC.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu và cơ sở lý luận

Chương 1 hệ thống hóa bức tranh toàn cảnh về lịch sử nghiên cứu thuật ngữ học thế giới và Việt Nam, tổng thuật các công trình nghiên cứu về thuật ngữ PCCC tại các quốc gia (Nga, Anh, Mỹ, Mông Cổ) và thực trạng tài liệu chuyên ngành tại Việt Nam.

Tác giả thiết lập khung lý thuyết hoàn chỉnh cho đề tài, làm rõ bản chất tam cấp của thuật ngữ (tầng nền ngôn ngữ tự nhiên, tầng cấu trúc khái niệm, tầng chức năng giao tiếp), xác lập ranh giới giữa thuật ngữ PCCC với danh pháp (tên đơn vị, tổ chức như Cục PCCC, NFPA), từ nghề nghiệp và từ toàn dân. Chương này xác định tiêu chuẩn định lượng và định tính của đơn vị cấu tạo thuật ngữ: loại bỏ hư từ trong việc xác định yếu tố nội dung, phân chia từ đơn, từ phái sinh, từ ghép và ngữ định danh làm cơ sở phân tích cấu trúc ngữ pháp trong hai ngôn ngữ.

Chương 2: Đối chiếu đặc điểm cấu tạo của thuật ngữ phòng cháy chữa cháy Anh - Việt

Chương 2 tập trung phân tích và đối chiếu 2.250 thuật ngữ tiếng Anh và 2.250 thuật ngữ tiếng Việt về phương thức cấu tạo, số lượng yếu tố cấu tạo, từ loại và các mô hình kết hợp cụ thể.

Các nội dung khảo sát cấu tạo chính được luận án thực hiện:

• Phương thức cấu tạo trong tiếng Anh: Cấu tạo từ đơn, từ phái sinh (gắn tiền tố, hậu tố chuyên ngành), từ ghép (ghép đẳng lập, ghép chính phụ, ghép có gạch nối) và cụm từ ngữ cố định.
• Phương thức cấu tạo trong tiếng Việt: Dựa trên đặc điểm loại hình đơn lập, thuật ngữ hình thành chủ yếu qua phương thức từ hóa và ngữ hóa theo các mô hình chính phụ và đẳng lập.
• Đối chiếu số lượng yếu tố cấu tạo: Luận án phân loại chi tiết các nhóm thuật ngữ từ 1 yếu tố đến 7 yếu tố cấu tạo và nhóm từ viết tắt.

Nhóm cấu tạo	Đặc điểm trong tiếng Anh	Đặc điểm trong tiếng Việt
Thuật ngữ 1 yếu tố	Từ đơn (fire), từ phái sinh có 1 hình vị thực (detector, odorless)	Từ đơn thuần Việt hoặc Hán - Việt (cháy)
Thuật ngữ 2 yếu tố	Từ ghép (wildfire, fire-fighting), cụm từ (smoke alarm)	Từ ghép chính phụ, từ ghép đẳng lập, ngữ 2 từ (cháy dị thể, lăng giá)
Thuật ngữ 3 đến 7 yếu tố	Các cụm danh từ phức hợp mở rộng (automatic fire extinguishing system)	Cụm từ có cấu trúc nhiều tầng bậc bổ ngữ (hệ thống chữa cháy tự động bằng khí)
Thuật ngữ viết tắt	Phổ biến cao trong văn bản kỹ thuật và tiêu chuẩn (NFPA, SCBA)	Chủ yếu tiếp nhận nguyên dạng dạng viết tắt tiếng Anh hoặc phiên âm

• Đối chiếu từ loại và mô hình cấu tạo: Luận án phân tích từ loại của hệ thuật ngữ PCCC Anh - Việt (Bảng 2.12), cho thấy danh từ và cụm danh từ chiếm tỷ lệ áp đảo. Về trật tự mô hình (Bảng 2.13), tiếng Anh tuân thủ trật tự định ngữ đứng trước trung tâm (Modifier + Head), trong khi tiếng Việt tuân thủ trật tự trung tâm đứng trước định ngữ (Trung tâm + Định ngữ).

Chương 3: Đối chiếu phương thức tạo lập và đặc điểm định danh của thuật ngữ phòng cháy chữa cháy Anh – Việt

Chương 3 khảo sát và so sánh các con đường hình thành và đặc trưng định danh của thuật ngữ PCCC trong hai ngôn ngữ:

• Phương thức tạo lập trong tiếng Anh: Thuật ngữ hóa từ ngữ thông thường (fuel, nozzle, monitor); tạo thuật ngữ trên cơ sở ngữ liệu vốn có (ghép từ, phái sinh); tiếp nhận thuật ngữ nước ngoài (gốc Latin, Hy Lạp, Pháp); tiếp nhận từ các ngành khoa học khác (hóa học, vật lý, xây dựng, điện lực).
• Phương thức tạo lập trong tiếng Việt: Dựa vào ngôn ngữ bản ngữ (thuật ngữ hóa từ thông thường); tiếp nhận thuật ngữ nước ngoài qua dịch nghĩa, sao phỏng, hoặc phiên âm; kết hợp cơ sở tiếng Việt với yếu tố mượn.
• Đối chiếu đặc điểm định danh: Phân tích theo kiểu ngữ nghĩa và cách thức biểu thị, so sánh 7 phạm trù ngữ nghĩa tiêu biểu:

Phạm trù ngữ nghĩa PCCC	Biểu hiện trong tiếng Anh	Biểu hiện trong tiếng Việt
1. Chủ thể hoạt động PCCC	Thuật ngữ chỉ lực lượng, nhân viên chữa cháy, cứu nạn (firefighter, incident commander)	Cụm từ chỉ chức danh, vai trò (chiến sĩ chữa cháy, chỉ huy chữa cháy)
2. Sự vật là đối tượng PCCC	Thuật ngữ chỉ vật liệu cháy, công trình, đám cháy (combustible material, structure)	Tên gọi vật chất, công trình, chất cháy (vật liệu dễ cháy, chất nguy hiểm cháy)
3. Thiết bị dùng trong PCCC	Tên các công cụ, phương tiện, hệ thống báo cháy, chữa cháy (fire extinguisher, sprinkler, nozzle)	Danh từ chỉ phương tiện, thiết bị, hệ thống (bình chữa cháy, đầu phun sprinkler, lăng phun)
4. Quá trình, hoạt động PCCC	Thuật ngữ chỉ diễn tiến cháy, trinh sát, cứu nạn, dập lửa (fire suppression, evacuation)	Cụm từ chỉ hành động kỹ thuật, chiến thuật (dập tắt đám cháy, thoát nạn, cứu hộ)
5. Hiện tượng trong PCCC	Tên các hiện tượng nhiệt động, cháy nổ đặc thù (flashover, backdraft, boilover)	Mô tả hiện tượng vật lý - hóa học (cháy bùng, nổ giật lùi, hiện tượng sôi trào)
6. Không gian, địa điểm PCCC	Khu vực cháy, lối thoát nạn, vùng nguy hiểm (fire compartment, escape route)	Vị trí địa lý, phân vùng kiến trúc (khoang cháy, lối thoát nạn, vùng đệm an toàn)
7. Thời gian hoạt động PCCC	Thời gian cháy tự do, thời gian chịu lửa, thời gian trễ (fire resistance rating, response time)	Khoảng thời gian định mức, giới hạn (thời gian chống chịu lửa, thời gian phản ứng)

• Thực trạng và đề xuất chuẩn hóa: Luận án chỉ ra thực trạng sử dụng thuật ngữ PCCC tiếng Việt còn tồn tại hiện tượng đa nghĩa không mong muốn, sử dụng nhiều biến thể dịch thuật khác nhau cho cùng một khái niệm gốc tiếng Anh, nhiều thuật ngữ còn dài dòng mang tính giải thích. Luận án đề xuất các nguyên tắc và giải pháp chuẩn hóa thuật ngữ PCCC tiếng Việt.

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp về mặt lý luận:

• Giới thiệu và hệ thống hóa khung cơ sở lý luận về thuật ngữ học nói chung và thuật ngữ PCCC nói riêng, cập nhật các khuynh hướng tiếp cận hiện đại như lý thuyết giao tiếp, tiếp cận tri nhận, xử lý ngôn ngữ tự nhiên và trí tuệ nhân tạo.
• Xác định rõ nét khái niệm "yếu tố cấu tạo thuật ngữ" phù hợp với đặc thù loại hình học của tiếng Anh (hòa kết) và tiếng Việt (đơn lập).
• Cung cấp cơ sở khoa học đối chiếu toàn diện về các mô hình cấu trúc, phương thức tạo lập và đặc trưng định danh ngữ nghĩa giữa hai hệ thuật ngữ thuộc hai ngữ hệ khác nhau.

Đóng góp về mặt thực tiễn:

• Cung cấp bức tranh khảo sát định lượng trên 2.250 cặp thuật ngữ Anh - Việt thuộc 7 phạm trù ngữ nghĩa cốt lõi của ngành PCCC.
• Phát hiện các điểm bất cập, không đồng nhất trong thực tiễn dịch thuật và sử dụng thuật ngữ PCCC tại Việt Nam.
• Đề xuất các phương hướng và giải pháp cụ thể nhằm xây dựng, chỉnh lý và chuẩn hóa hệ thuật ngữ PCCC tiếng Việt, trực tiếp phục vụ việc hoàn thiện các tiêu chuẩn kỹ thuật quốc gia (như bộ TCVN 9310), công tác biên soạn giáo trình, từ điển chuyên ngành và nâng cao hiệu quả giảng dạy tiếng Anh chuyên ngành PCCC.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của nghiên cứu:

• Phạm vi tư liệu khảo sát tập trung chủ yếu vào 2.250 đơn vị thuật ngữ thuộc 7 phạm trù ngữ nghĩa tiêu biểu nhất, chưa thể bao quát toàn bộ các ngách kỹ thuật sâu hoặc các thuật ngữ mới phát sinh trong công nghệ chữa cháy đặc chủng.
• Đối tượng khảo sát giới hạn trong cặp ngôn ngữ Anh - Việt trên văn bản viết (tài liệu quy chuẩn, từ điển, giáo trình), chưa mở rộng khảo sát sâu ngữ liệu giao tiếp thực tế tại hiện trường hoặc so sánh mở rộng với các ngôn ngữ khác (như tiếng Pháp, tiếng Nga).

Hướng nghiên cứu tiếp:

• Mở rộng phạm vi đối chiếu sang các phân ngành hẹp như điều tra nguyên nhân cháy, an toàn cháy công trình hạt nhân, công nghệ chữa cháy hóa chất nguy hiểm.
• Xây dựng cơ sở dữ liệu số hóa thuật ngữ PCCC Anh - Việt đa phương tiện có tích hợp giải nghĩa và sơ đồ phân loại khái niệm.

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo chuyên môn cho các đối tượng:

• Giảng viên và học viên: Dùng làm tài liệu phục vụ giảng dạy, học tập môn Tiếng Anh chuyên ngành PCCC tại Trường Đại học PCCC và các cơ sở đào tạo liên quan.
• Cán bộ thực tiễn và chuyên gia PCCC: Tra cứu, thống nhất khái niệm kỹ thuật trong văn bản hành chính, quy chuẩn an toàn và công tác chỉ huy tác chiến.
• Nhà nghiên cứu ngôn ngữ học và dịch thuật: Tham khảo mô hình phân tích cấu tạo, lý thuyết định danh và phương pháp nghiên cứu đối chiếu thuật ngữ chuyên ngành.
• Cơ quan quản lý và biên soạn tiêu chuẩn: Cung cấp luận cứ khoa học để chỉnh lý, bổ sung bộ tiêu chuẩn thuật ngữ TCVN 9310 và biên soạn các bộ từ điển đối chiếu song ngữ, đa ngữ.

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án định nghĩa "yếu tố cấu tạo thuật ngữ" như thế nào để áp dụng cho cả tiếng Anh và tiếng Việt? Tác giả xác định yếu tố cấu tạo thuật ngữ là đơn vị cơ sở có nghĩa làm thành tố trực tiếp tạo nên thuật ngữ, phản ánh khái niệm hoặc thuộc tính của khái niệm trong lĩnh vực PCCC. Trong tiếng Anh hòa kết, yếu tố cấu tạo là hình vị đối với từ đơn/từ phái sinh hoặc từ đối với từ ghép/cụm từ. Trong tiếng Việt đơn lập, theo quan điểm kế thừa từ Phạm Hùng Việt, yếu tố cấu tạo là hình vị đối với từ đơn, là từ hoặc tổ hợp từ đối với cấu tạo phức. Hư từ biểu thị quan hệ ngữ pháp không được tính là yếu tố cấu tạo nội dung khái niệm.

2. Tiêu chuẩn nào được luận án coi là bắt buộc đối với thuật ngữ PCCC? Luận án khẳng định tính khoa học (bao gồm tính chính xác, tính hệ thống, tính ngắn gọn) và tính quốc tế là hai tiêu chuẩn bắt buộc đối với mọi thuật ngữ chuyên ngành ở bất kỳ ngôn ngữ nào. Trong khi đó, tính dân tộc là tiêu chuẩn không bắt buộc tuyệt đối, mức độ thể hiện phụ thuộc vào đặc thù của từng ngành khoa học và quy luật ngữ âm, chữ viết của ngôn ngữ bản địa tiếp nhận.

3. Khảo sát của luận án bao gồm bao nhiêu thuật ngữ và phân bố theo những phạm trù nào? Nghiên cứu khảo sát 2.250 thuật ngữ PCCC tiếng Anh và 2.250 thuật ngữ PCCC tiếng Việt, phân bố qua 7 phạm trù ngữ nghĩa: (1) chủ thể hoạt động PCCC; (2) sự vật là đối tượng PCCC; (3) thiết bị dùng trong PCCC; (4) quá trình, hoạt động xảy ra trong PCCC; (5) hiện tượng thường xảy ra trong PCCC; (6) không gian, địa điểm diễn ra hoạt động PCCC; (7) thời gian diễn ra hoạt động PCCC.

4. Luận án phân biệt thuật ngữ PCCC với danh pháp và từ nghề nghiệp dựa trên các đặc trưng nào? Thuật ngữ gắn liền với hệ thống khái niệm logic của ngành khoa học, thực hiện chức năng định nghĩa khái niệm; danh pháp là hệ thống ký hiệu, tên riêng quy ước (như tên cơ quan NFPA, Cục PCCC) mang chức năng gọi tên đối tượng rời rạc. Thuật ngữ có cấu trúc hệ thống chặt chẽ, trong khi từ nghề nghiệp là các đơn vị từ vựng mang tính phương ngữ xã hội của nhóm người hành nghề thủ công, không tạo thành hệ thống khái niệm khép kín.

Kết luận

Luận án tiến sĩ "Đối chiếu thuật ngữ phòng cháy chữa cháy Anh - Việt" của tác giả Nguyễn Bích Ngọc là công trình nghiên cứu chuyên sâu về ngôn ngữ học so sánh đối chiếu, giải quyết thỏa đáng vấn đề cấu tạo, tạo lập và định danh của hệ thuật ngữ PCCC trong hai ngôn ngữ. Bằng việc phân tích ngữ liệu 2.250 cặp thuật ngữ qua 7 phạm trù ngữ nghĩa cốt lõi, tác giả đã làm rõ các quy luật liên kết hình thức và biểu đạt ngữ nghĩa của tiếng Anh và tiếng Việt chuyên ngành. Kết quả nghiên cứu cung cấp cơ sở lý luận ngôn ngữ học vững chắc và luận cứ thực tiễn quan trọng phục vụ công tác chuẩn hóa thuật ngữ PCCC tiếng Việt, biên soạn từ điển chuyên ngành và nâng cao chất lượng đào tạo ngoại ngữ chuyên ngành PCCC.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ LUẬN Dẫn nhập Trong hoạt động khoa học hoặc hoạt động chuyên môn, ngôn ngữ được phân biệt với ngôn ngữ chung nhất ở lớp từ vựng mà ta gọi là hệ thuật ngữ. Bất cứ ngành khoa học nào cũng cần phải có một tập hợp từ ngữ được xác định một cách nghiêm ngặt, dùng để biểu thị các sự vật, hiện tượng, hoạt động, đặc điểm trong ngành đó. Hiện nay, cùng với sự phát triển của các ngành khoa học, thuật ngữ được hình thành và phát triển không ngừng như một nhu cầu tất yếu thu hút được rất nhiều sự quan tâm của các nhà ngôn ngữ học trên thế giới cũng như ở Việt Nam dưới nhiều góc độ khác nhau. Trong chương này, chúng tôi sẽ điểm lại và phác họa bức tranh tổng quát về tình hình nghiên cứu thuật ngữ nói chung, thuật ngữ PCCC nói riêng trên thế giới và ở Việt Nam.

Bên cạnh đó, một số cơ sở lý thuyết như: Khái niệm thuật ngữ và thuật ngữ PCCC, tiêu chuẩn của thuật ngữ, phân biệt thuật ngữ với một số khái niệm khác cũng sẽ được trình bày. Cuối cùng là cơ sở lý thuyết về so sánh, đối chiếu. Tổng quan về tình hình nghiên cứu thuật ngữ trên thế giới và ở Việt Nam 1. Tình hình nghiên cứu thuật ngữ trên thế giới và ở Việt Nam 1.

Tình hình nghiên cứu thuật ngữ trên thế giới Tổng thuật lịch sử nghiên cứu thuật ngữ học trên thế giới, chúng tôi nhận định, hoạt động nghiên cứu thuật ngữ trên thế giới bắt đầu vào những thời điểm khác nhau. Những tiếp cận đầu tiên nhằm xây dựng hệ thống thuật ngữ cho từng lĩnh vực khoa học bắt đầu xuất hiện từ thế kỷ 15. Những tác giả được cho là tiên phong trong công tác nghiên cứu thuật ngữ ở thế kỷ này điển hình là: Albrecht Dürer, Andreas Vesalius, Carl Von Linne, Johann Beckmann. Cũng thời gian đó ở Nga, M.

Lomonosov đã đưa ra một hệ thống thuật ngữ lý hoá riêng bằng tiếng Nga, sử dụng tối đa thuật ngữ bằng tiếng Nga và chỉ sử dụng thuật ngữ ngoại lai khi không tìm được từ tương đương trong tiếng Nga. 9 Tại Pháp, hai nhà hoá học Antoine Lavoisier (1743-1793) và Claude Louis Berthollet (1748-1822) đã xây dựng một hệ thuật ngữ gọi tên các chất hoá học trong công trình“Méthodode de nomenclatrue chimique” được xuất bản năm 1787. Hệ thống thuật ngữ này đã thể hiện rõ các mối quan hệ qua lại trong các kết hợp của các chất (ví dụ ở các kết hợp với lưu huỳnh: sulphite, sulphate, sulphurate v. để tạo ra một hệ thuật ngữ thống nhất và bao quát được toàn bộ hệ thống tên gọi các chất hóa học.

Giữa thế kỷ 19, nhà bác học người Anh William Wehwell trong tác phẩm “Lịch sử các khoa học quy nạp” (1840) đã cung cấp một hệ thống thuật ngữ chung cho các lý thuyết khoa học, phân biệt chúng với từ ngữ thông thường. Ông quan niệm hệ thuật ngữ như một hệ thống các từ ngữ được tạo ra theo các quy tắc nhất định sao cho chúng phải được gắn với các khái niệm của một lĩnh vực chuyên ngành. Nhìn chung, có thể thấy công tác nghiên cứu thuật ngữ giai đoạn này chưa có tính đồng bộ, chỉ dừng lại ở những kết quả nghiên cứu rời rạc, nhỏ lẻ chưa tạo được dấu ấn trong lĩnh vực ngôn ngữ học. Mặc dù đã được nhiều nhà nghiên cứu quan tâm từ những thế kỷ trước, khoa học thuật ngữ thực sự mới được hình thành và trở thành một ngành khoa học vào đầu thế kỷ XX.