CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ KINH TẾ TUẦN HOÀN VÀ TRIỂN KHAI KINH TẾ TUẦN HOÀN 1. Lý thuyết chung về Kinh tế tuần hoàn 1. Khái niệm Kinh tế tuần hoàn Kinh tế tuần hoàn không phải là một khái niệm mới. Schivelbusch (2015) chỉ ra rằng những ý tưởng đầu tiên về tuần hoàn vật liệu đã xuất hiện trong nông nghiệp từ thế kỷ XVIII.
Tới năm 1966, Boulding so sánh Trái đất như một tàu vũ trụ trong không gian và đưa ra luận điểm rằng một hệ thống Kinh tế tuần hoàn là bắt buộc để duy trì sự tồn tại bền vững của con người trên Trái đất. Tuy nhiên, được biết đến nhiều nhất là báo cáo của Stahel và Ready năm 1976 về lĩnh vực công nghiệp chế tạo ô tô và xây dựng, với ý tưởng cốt lõi là việc kéo dài vòng đời sản phẩm sẽ giúp tiết kiệm năng lượng và sức lao động của ngành này. Từ đó, họ lập luận rằng một nền kinh tế với các vòng tuần hoàn khép kín, ưa thích viêc tái sử dụng, ưa thích sửa chữa và tái sản xuất hàng hóa hơn là sản xuất hàng hóa mới sẽ có tác động tích cực trong việc tạo việc làm, cạnh tranh kinh tế, tiết kiệm tài nguyên. Đây là một quan điểm mới có tính đột phá ở thời điểm đó.
Những năm sau, khái niệm Kinh tế tuần hoàn tiếp tục trải qua nhiều bước thay đổi để phát triển toàn diện hơn. Tới gần đây, Kirchherr, Reike và Hekkert (2017) thống kê rằng đã có tới 114 cách hiểu về Kinh tế tuần hoàn được đưa ra. Trong đó có cả những cách hiểu đơn giản như Kinh tế tuần hoàn là giảm phát thải, đến những khái niệm phức tạp hơn như 3R và 4R. Đến nay, được thừa nhận rộng rãi nhất là khái niệm Kinh tế tuần hoàn do tổ chức Ellen MacArthur Foundation trình bày tại Hội nghị Kinh tế toàn cầu năm 2012.
Theo đó, Báo cáo về kinh tế tuần hoàn của Quỹ Ellen MacArthur năm 2012 đã định nghĩa “Kinh tế tuần hoàn là một hệ thống có tính tái tạo và khôi phục thông qua các kế hoạch và thiết kế chủ động. Nó thay thế khái niệm ‘kết thúc vòng đời’ của vật liệu bằng khái niệm khôi phục, chuyển dịch theo hướng sử dụng năng lượng tái tạo, không dùng các hóa chất độc hại gây tổn hại tới việc tái sử dụng và hướng tới giảm thiểu chất thải thông qua việc thiết kế vật liệu, sản phẩm, hệ thống kỹ thuật và cả các mô hình kinh doanh trong phạm vi của nó. Đó là một nền kinh tế công 12 nghiệp được thiết kế để hoạt động dựa trên nguyên tắc tự tái tạo hoặc tự phục hồi nhằm mục đích giảm lượng khai thác tài nguyên, giảm thiểu chất thải, cải thiện hiệu suất sử dụng tài nguyên và giảm tác động của biến đổi khí hậu đem lại lợi ích cho các doanh nghiệp. Những sản phẩm cuối đời thay vì bị thải bỏ sẽ được khôi phục, năng lượng sử dụng trong sản xuất sẽ được chuyển dịch theo hướng năng lượng tái tạo, nguyên vật liệu không dùng các hóa chất độc hại gây ảnh hưởng tới việc tái sử dụng.
Mục tiêu giảm thiểu chất thải sẽ đạt được thông qua việc thiết kế lại vật liệu, sản phẩm, hệ thống kỹ thuật và cả các mô hình kinh doanh. Nền kinh tế này đem lại những lợi ích chiến lược và có tiềm năng to lớn để tạo ra giá trị trong các lĩnh vực kinh tế, kinh doanh, môi trường và xã hội” (Ellen MacArthur Foundation, 2012). Cùng quan điểm đó, Tổ chức Phát triển công nghiệp Liên Hợp Quốc (UNIDO) năm 2017 cũng cho rằng “Kinh tế tuần hoàn là một cách mới để tạo ra giá trị, và hướng tới mục tiêu cao nhất là sự thịnh vượng. Nó hoạt động bằng cách kéo dài vòng đời sản phẩm thông qua việc cải tiến thiết kế và bảo dưỡng, chuyển chất thải từ điểm cuối chuỗi cung ứng trở lại điểm đầu - qua đó, sử dụng các tài nguyên hiệu quả hơn bằng cách sử dụng nhiều lần chứ không chỉ một lần”.
Tổng kết các khái niệm Kinh tế tuần hoàn hiện đại, Geissdoerfer và cộng sự (2017) đã đưa ra một cách nhìn cụ thể về Kinh tế tuần hoàn, đó là “một hệ thống mà trong đó tài nguyên đầu vào và chất thải, phát thải, hao hụt năng lượng được giảm thiểu thông qua việc làm chậm, làm hẹp và đóng kín các vòng vận động của vật liệu và năng lượng. Điều này có thể đạt được thông qua các thiết kế có tính dài hạn, bảo dưỡng, sửa chữa, tái sử dụng, tái sản xuất, làm mới và tái chế”. Một số định nghĩa về nền kinh tế tuần hoàn của các học giả nổi tiếng trên thế giới như Geng và Doberstein vào năm 2008 giải thích khái niệm kinh tế tuần hoàn theo kinh nghiệm của Trung Quốc, mô tả nền Kinh tế tuần hoàn là sự luân hồi nguyên vật liệu khép kín trong hệ thống kinh tế (Yong Geng và Brent Doberstein, 2008). Webster năm 2015 cho rằng một nền kinh tế tuần hoàn là nền kinh tế được thiết kế để tự phục hồi và nhằm mục đích giữ cho các sản phẩm, linh kiện và nguyên liệu luôn ở trạng thái tốt nhất, cốt lõi của kinh tế tuần hoàn là nguồn nguyên liệu đầu vào phải có sự tuần hoàn và phải có nhiều giai đoạn để sử dụng nguồn nguyên liệu 13 đó (Ken Webster, 2015).
Bocken và cộng sự năm 2016 định nghĩa kinh tế tuần hoàn là chiến lược, mô hình và thiết kế kinh doanh làm chậm, đóng và thu hẹp các chu trình sử dụng tài nguyên (Nancy Bocken, 2016). Dựa trên những định nghĩa khác nhau này, có thể hiểu nền Kinh tế tuần hoàn là một nền kinh tế hoạt động dựa trên nguyên lý tự tái tạo, trong đó nguyên liệu đầu vào (tài nguyên thiên nhiên, năng lượng,…), các loại chất, phát thải được giảm thiểu bằng cách làm chậm, đóng và thu hẹp các vòng năng lượng và vật liệu. Để đạt được điều này các sản phẩm cần có sự thiết kế, bảo trì, sửa chữa, tái sử dụng, tái sản xuất, tân trang và tái chế lâu dài. Điều này trái ngược với một nền kinh tế tuyến tính là mô hình sản xuất, tiêu thụ, loại bỏ.
Trong khi một nền kinh tế tuyến tính lấy nguyên liệu thô, tiêu thụ chúng và thải ra chất thải, thì nền kinh tế tuần hoàn làm giảm nguyên liệu thô, giảm tiêu thụ và khuyến khích tái chế chất thải để vật liệu bị loại bỏ giảm đến mức nhỏ nhất (Hình 1. Việc này đòi hỏi tất cả những người tham gia trong quá trình tiêu thụ (nhà sản xuất, vận chuyển, người tiêu dùng và cơ quan quản lý, xử lý chất thải) phải thay đổi tư duy về nguồn gốc và cách sử dụng, thải bỏ của các sản phẩm trong nền kinh tế. Kinh tế tuyến tính và Kinh tế tuần hoàn Nguồn: Ellen MacArthur Foundation (2012) và Báo cáo của Chính phủ Hà Lan (2017) 1. Các nguyên tắc và mô hình cơ bản của nền Kinh tế tuần hoàn 1.
Nguyên tắc của nền Kinh tế tuần hoàn Từ khái niệm trên có thể thấy Kinh tế tuần hoàn không phải là một mô hình đồng nhất cho cả nền kinh tế, mà nó là nhiều mô hình khác nhau được xây dựng theo cùng một triết lý, đó là triết lý tái tạo (Regeneration) và khôi phục 14 (Restoration). Kinh tế tuần hoàn có các nguyên tắc cơ bản, gồm: Thứ nhất, trong nền kinh tế tuần hoàn, không có khái niệm chất thải. Chất thải sẽ không tồn tại nếu các thành phần cấu tạo hóa học và kỹ thuật của sản phẩm được thiết kế để có thể tái sản xuất, dễ dàng tách rời, tái sử dụng và tái gia nhập thị trường. Nếu phải thải ra môi trường, các sản phẩm tuần hoàn ưu tiên sử dụng các vật liệu sinh học không độc hại và có thể dễ dàng hấp thu vào đất bằng cách phân hủy hoặc phân hủy kỵ khí, cũng có thể tạo ra các chất có giá trị cao hơn trước khi phân hủy.
Vật liệu kỹ thuật như polyme, hợp kim và các vật liệu nhân tạo khác, được thiết kế để có thể phục hồi trạng thái ban đầu và nâng cấp, giảm thiểu đầu vào năng lượng cần thiết và tối đa hóa việc duy trì giá trị về cả kinh tế và tài nguyên. Đây là một sự khác biệt cơ bản so với phương pháp tái chế trong nền kinh tế tuyến tính, các sản phẩm được tái chế thì sẽ không đảm bảo được giá trị như ban đầu so với các sản phẩm được thiết kế ngay từ đầu để tái sử dụng dẫn đến suy giảm giá trị nhanh chóng. Không giống như các sản phẩm đang bán hiện nay, các sản phẩm tạo ra trong nền kinh tế tuần hoàn phần lớn được làm từ các thành phần sinh học không độc hại và thậm chí có thể có lợi với môi trường và an toàn khi đưa ra hệ sinh thái. Các vật liệu như động cơ hoặc máy tính được làm từ các nguyên liệu kỹ thuật không thể đưa ra hệ sinh thái như kim loại và các loại nhựa được thiết kế từ đầu để tái sử dụng và các sản phẩm công nghệ được thiết kế để dễ dàng nâng cấp.
Thứ hai, nền kinh tế tuần hoàn cần có tính linh hoạt và thích ứng cao. Các hệ thống sản xuất trong nền Kinh tế tuần hoàn cần trở nên linh hoạt hơn để có thể sử dụng nhiều nguyên liệu đầu vào khác nhau cùng một lúc giúp tăng khả năng chống chịu trước những tình huống khan hiếm nguồn tài nguyên hoặc khi đối mặt với các cuộc khủng hoảng bên ngoài so với các hệ thống hiện tại được xây dựng đơn giản để tối đa hóa sản lượng và năng suất. Thứ ba, nền kinh tế tuần hoàn hoạt động bằng các nguồn năng lượng tái tạo như điện gió, điện mặt trời,…Các hệ thống sản xuất phải thay thế việc sử dụng nhiên liệu hóa thạch trong sản xuất, vận hành, chế biến… bằng các loại năng lượng tái tạo. Các hệ thống phân phối được tích hợp vào nền kinh tế tuần hoàn sẽ làm giảm nhu cầu đầu vào nhiên liệu hóa thạch và thu được nhiều giá trị năng lượng hơn từ 15 các sản phẩm phụ và rác thải.
Khi tham gia vào hệ thống kinh tế tuần hoàn thì mức năng lượng sử dụng cũng sẽ giảm đi so với nền kinh tế tuyến tính, vì vậy sử dụng năng lượng tái tạo hoàn toàn có thể đáp ứng được nhu cầu năng lượng. Thứ tư, cần phải có tư duy hệ thống trong nền kinh tế tuần hoàn. Tư duy hệ thống là khả năng hiểu cách các bộ phận của một hệ thống tương tác để tạo ra hành vi của toàn bộ.
