MỞ ĐẦU 1. Lý do lựa chọn đề tài Vùng ĐBSH bao gồm 11 tỉnh và thành phố (hình 0.1): Hà Nội, Vĩnh Phúc, Bắc Ninh, Quảng Ninh, Hải Dương, Hải Phòng, Hưng Yên, Thái Bình, Hà Nam, Nam Định và Ninh Bình - đó là nơi có nền văn hoá lâu đời, cái nôi của nền văn minh lúa nước của người Việt. Tổ chức xã hội nông thôn của ĐBSH hình thành trên cơ sở làng, dòng tộc và gia đình, là cộng đồng dân cư làm nông nghiệp, quần tụ gắn bó trong suốt quá trình phát triển của lịch sử. Mối quan hệ xã hội gắn bó giữa các thành viên trong cộng đồng với nhau, hỗ trợ giúp đỡ nhau trong sản xuất và trong đời sống sinh hoạt hàng ngày, tình cảm láng giềng thân thiện được hình thành từ xa xưa đã trở thành một truyền thống tốt đẹp trong cộng đồng nông thôn ĐBSH [75].
Trải qua nhiều biến động của lịch sử, xã hội, sự gia tăng dân số, quá trình phát triển kinh tế, VHXH, điều kiện địa lý, môi trường và vấn đề đô thị hoá đã và đang làm cho môi trường ở nông thôn vùng ĐBSH thay đổi rất nhiều. Mặt trái của nền kinh tế thị trường, sự phát triển nhu cầu thực tế của xã hội, quá trình tác động ảnh hưởng của CNH, ĐTH, sự quan tâm chưa nhiều trong vấn đề quy hoạch phát triển môi trường ở (trong đó có kiến trúc ở, khuôn viên ở và các công trình công cộng nông thôn làng - xã .) đang làm mất đi hình ảnh văn hoá kiến trúc ở truyền thống dân gian đầy bản sắc của nông thôn vùng ĐBSH nói riêng và nông thôn Việt Nam nói chung. Như trên đã nói, do sự gia tăng dân số, sự phát triển nhiều loại mô hình KTXH nông thôn nói chung và nông thôn vùng ĐBSH nói riêng cũng như nhu cầu về nhà ở ngày càng cao của dân cư nông thôn, đã làm thay đổi nhiều về vấn đề môi trường ở nông thôn, kiến trúc nhà ở nông thôn. Việc thay đổi hình thái khuôn viên khu đất cũng như không gian nhà ở đã làm ảnh hưởng đến thói quen, phong tục và truyền thống văn hóa ở của đại bộ phận dân cư nông thôn.
Nếp sống văn hóa nông thôn qua ngàn đời đã ăn sâu vào tiềm thức mỗi người dân, khía cạnh nào đó cũng đã làm nên một văn hóa truyền thống trong môi trường ở nông thôn đậm đà bản sắc như: Lũy tre xanh ngàn đời gắn bó với đời sống cần cù, lam lũ của người nông dân, làm ra từ những vật dụng nhỏ bé nhất cho đến một ngôi nhà để ở của người nông dân, làm tấm lá chắn bao bọc, che chở cho làng khi có kẻ thù xâm lấn; Là cái cổng làng bình dị - nơi đưa tiễn chúng ta lúc ra đi và trở về; Là con đường làng quanh co lát gạch nghiêng hình mu rùa cùng mạng lưới giao thông hình xương cá; Là ngôi đình làng thân thuộc với mái cong xoải rộng - điển hình đặc sắc của nghệ thuật kiến trúc truyền thống 2 và chứng nhân lịch sử của làng; Là ngôi nhà 3 gian, 5 gian 2 chái, quay về hướng nam, có hàng hiên với những tấm dại mang chức năng điều chỉnh khí hậu cho nhà, tránh cái nắng gay gắt về mùa hè, ngăn gió lạnh về mùa đông, nằm yên ả trong khuôn viên cây xanh bởi vườn cây, ao cá [81] rất sinh thái cần được gìn giữ để làm giàu thêm kho tàng văn hóa phong phú của nước ta. Hiện nay vùng ĐBSH là vùng KTXH quan trọng nhất của Việt nam, có Thủ đô Hà Nội, có mật độ dân số cao nhất và có vị trí chiến lược đối với việc phát triển của cả nước. Nông thôn vùng ĐBSH cũng là khu vực điển hình của nông nghiệp và nông thôn Việt Nam (chiếm tới 97,08% diện tích và khoảng 70% dân số toàn vùng ĐBSH) [49]. Dưới tác động của CNH, HĐH, ĐTH và sự chuyển đổi cơ cấu sản xuất nông nghiệp từ thuần nông sang làm một số dịch vụ công nghiệp đã làm cho thay đổi quá nhanh thói quen, nếp sống nông thôn cũ trong khi lại chưa có sự chuẩn bị về văn hóa, tinh thần cũng như cơ sở hạ tầng kỹ thuật dẫn đến việc định hướng quy hoạch, xây dựng và quản lý vấn đề ở trong nông thôn gặp rất nhiều khó khăn.
Mặt khác, có một số sự chuyển dịch cơ cấu sản xuất kinh tế nông thôn phù hợp với xu hướng phát triển đã thay thế dần chuyên canh nông nghiệp sang các lĩnh vực kinh tế khác và đang làm biến đổi không gian ở cũng như hình thái kiến trúc thuần nông xưa. Điều quan trọng nữa là: Sau gần 30 năm đổi mới ở nước ta, tất cả mọi lĩnh vực khoa học kỹ thuật, KTXH, VHXH, công nghệ, .đã phát triển đáng kể, đất nước chúng ta đã một phần hội nhập với thế giới. Nhu cầu ăn ở, sinh hoạt văn hóa tinh thần của nông thôn nói chung và nông thôn vùng ĐBSH nói riêng cũng cần phải được đáp ứng, người dân cũng phải được hưởng lợi từ những yếu tố công nghệ mới hiện đại và sinh thái. Nghị quyết 26/ND-TW Hội nghị lần thứ 7 Ban chấp hành Trung ƣơng khóa X ngày 5/8/2008 về nông nghiệp, nông dân, nông thôn [3] cụ thể với những nhiệm vụ và giải pháp như: 1/ Xây dựng nền nông nghiệp toàn diện theo hướng hiện đại, đồng thời phát triển mạnh công nghiệp và dịch vụ ở nông thôn; 2/ Xây dựng kết cấu hạ tầng kinh tế - xã hội nông thôn gắn với phát triển các đô thị; 3/ Nâng cao đời sống vật chất, tinh thần của dân cư nông thôn, nhất là các vùng khó khăn; 4/ Đổi mới và xây dựng các hình thức tổ chức sản xuất, dịch vụ có hiệu quả ở nông thôn; 5/ Phát triển nhanh nghiên cứu, chuyển giao và ứng dụng khoa học công nghệ, đào tạo nguồn nhân lực, tạo đột phá để hiện đại hóa nông nghiệp, công nghiệp hóa nông thôn; 6/ Đổi mới mạnh mẽ cơ chế, chính sách để huy động cao các nguồn lực, phát triển nhanh kinh tế nông thôn, nâng cao đời sống vật chất, tinh thần của nông dân; 3 7/ Tăng cường sự lãnh đạo của Đảng, quản lý của Nhà nước, phát huy sức mạnh của các đoàn thể chính trị - xã hội ở nông thôn, nhất là hội nông dân.
Tiêu chí xây dựng nông thôn mới của Chính phủ [19]: Nhằm xây dựng phát triển nông thôn mới, Chính phủ đã đưa ra 19 tiêu chí phục vụ cho công tác quy hoạch và xây dựng nông thôn mới, đây chính là tiêu chí mà các tỉnh, huyện, xã làm cơ sở cho xây dựng nông thôn mới của mình. Tuy nhiên, cần có sự quan tâm đến các vùng nông thôn có đặc thù về địa hình, về kinh tế - xã hội để phát triển nông thôn mới cho phù hợp. Các tiêu chí cụ thể như sau: 1/ Tiêu chí quy hoạch và thực hiện quy hoạch; 2/ Tiêu chí giao thông; 3/ Tiêu chí thủy lợi; 4/ Tiêu chí điện; 5/ Tiêu chí trường học (các trường mầm non, tiểu học, THCS phải đạt chuẩn quốc gia với tỷ lệ 80%); 6/ Tiêu chí cơ sở vật chất văn hóa; 7/ Tiêu chí chợ nông thôn; 8/ Tiêu chí bưu điện; 9/ Tiêu chí nhà ở dân cư (không có nhà ở dột nát, nhà ở đạt tiêu chuẩn của BXD đạt 100%); 10/ Tiêu chí thu nhập; 11/ Tiêu chí hộ nghèo; 12/ Tiêu chí cơ cấu lao động; 13/ Tiêu chí hình thức tổ chức sản xuất; 14/ Tiêu chí giáo dục; 15/ Tiêu chí y tế; 16/ Tiêu chí văn hóa; 17/ Tiêu chí môi trường; 18/ Tiêu chí hệ thống tổ chức chính trị xã hội vững mạnh; 19/ Tiêu chí an ninh - trật tự xã hội. Quyết định số 800/QD-TTG Chính phủ ngày 4/6/2010 về chƣơng trình phê duyệt mục tiêu xây dựng nông thôn mới giai đoạn 2011-2020 [20].
Với mục tiêu chung xây dựng nông thôn mới có kết cấu hạ tầng kinh tế - xã hội từng bước hiện đại; cơ cấu kinh tế và các hình thức tổ chức sản xuất hợp lý, gắn nông nghiệp với phát triển nhanh công nghiệp, dịch vụ; gắn phát triển nông thôn với đô thị theo quy hoạch; xã hội nông thôn dân chủ, ổn định, giàu bản sắc văn hóa dân tộc; môi trường sinh thái được bảo vệ; an ninh trật tự được giữ vững; đời sống vật chất và tinh thần của người dân ngày càng được nâng cao; theo định hướng xã hội chủ nghĩa. Nghị quyết 24/2008/NQ-CP ngày 28/10/2008 của Chính phủ về phát triển nông thôn mới [18]. Chủ trương là nâng cao thu nhập cho nông dân, đột phá về cơ sở hạ tầng cho nông nghiệp, nông thôn cùng với bảo vệ môi trường sinh thái nông thôn. Từ những vấn đề mang tính nhân văn và cấp bách trong những chiến lược nêu trên, việc lựa chọn đề tài luận án: Tổ chức môi trƣờng ở nông thôn vùng đông bằng sông Hồng theo hƣớng hiện đại và phát huy giá trị truyền thống là rất cấp thiết và mới trong giai đoạn hiện nay.
Luận án sẽ giúp cho các nhà quản lý, các nhà kinh tế, các nhà quy hoạch, nhà kiến trúc lựa chọn các giải pháp bảo tồn, phát triển quy hoạch, phát triển kiến trúc nhà ở nông thôn đáp ứng các nhu cầu mới, phù hợp với điều kiện phát triển kinh tế - 4 xã hội nông thôn, nhưng vẫn giữ gìn và phát huy được một nền văn hoá kiến trúc nông thôn đầy tính nhân văn của vùng ĐBSH mà cha ông ta đã đúc kết xây đắp lên qua ngàn đời. Mục tiêu nghiên cứu 1/ Đánh giá tổng thể các vấn đề về tổ chức môi trường ở làng - xã nông thôn vùng ĐBSH; Nhận diện các giá trị về tổ chức môi trường ở truyền thống làng - xã nông thôn vùng đồng bằng sông Hồng qua các giai đoạn phát triển; 2/ Hệ thống hóa các cơ sở lý luận về tổ chức môi trường ở làng - xã nông thôn vùng ĐBSH; Đưa ra các quan điểm về môi trường ở nông thôn theo hướng hiện đại và phát huy giá trị truyền thống; 3/ Đề xuất hệ thống tiêu chí đánh giá chất lượng; Các giải pháp tổ chức môi trường ở làng - xã nông thôn theo hướng hiện đại và phát huy giá trị truyền thống và bổ sung cho các chính sách liên quan đến tổ chức môi trường ở nông thôn vùng ĐBSH nhằm nâng cao chất lượng sống của nông thôn vùng ĐBSH trong tương lai. Đối tƣợng nghiên cứu, phạm vi và giới hạn nghiên cứu - Đối tượng nghiên cứu: Tổ chức môi trường ở nông thôn, bao gồm không gian tự nhiên, không gian kiến trúc, không gian hạ tầng kỹ thuật, kinh tế - xã hội, vệ sinh môi trường tác động đến vấn đề ở của làng - xã nông thôn vùng ĐBSH.
