Quy trình kiểm toán khoản mục doanh thu bán hàng và cung cấp dịch vụ trong kiểm toán báo cáo tài chính do Công ty TNHH Kiểm toán và Kế toán AAC thực hiện

Khóa luận kiểm toán khoản mục doanh thu bán hàng và dịch vụ tại Công ty Kiểm toán AAC 2024

• Tác giả: Tôn Nữ Thanh Nhàn
• Người hướng dẫn: ThS. Hoàng Thị Kim Thoa
• Trường học: Đại học Huế - Trường Đại học Kinh tế
• Chuyên ngành: Kiểm toán
• Đề tài: Quy trình kiểm toán khoản mục doanh thu bán hàng và cung cấp dịch vụ trong kiểm toán báo cáo tài chính do Công ty TNHH Kiểm toán và Kế toán AAC thực hiện
• Loại tài liệu: Khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2024
• Địa điểm: Huế

Tóm tắt

I. Tổng quan kiểm toán doanh thu bán hàng tại Công ty Kiểm toán AAC

Kiểm toán khoản mục doanh thu bán hàng giữ vị trí trọng tâm trong kiểm toán báo cáo tài chính. Doanh thu phản ánh trực tiếp kết quả kinh doanh và sức khỏe tài chính của doanh nghiệp. Tại Công ty TNHH Kiểm toán và Kế toán AAC, quy trình này được triển khai chặt chẽ theo chuẩn mực kiểm toán Việt Nam. Doanh thu thường tiềm ẩn rủi ro sai sót trọng yếu hoặc gian lận nhằm thổi phồng lợi nhuận. Kiểm toán viên AAC luôn áp dụng thái độ hoài nghi nghề nghiệp để thu thập bằng chứng đầy đủ và thích hợp. Quy trình bắt đầu từ giai đoạn lập kế hoạch, đánh giá sơ bộ rủi ro và xác định mức trọng yếu. Tiếp theo, kiểm toán viên tiến hành thử nghiệm kiểm soát đối với hệ thống bán hàng và thu tiền. Cuối cùng, các thủ tục phân tích và kiểm tra chi tiết số dư được thực hiện độc lập. Toàn bộ hồ sơ kiểm toán được chuẩn hóa qua hệ thống giấy làm việc chuyên nghiệp. Nhờ đó, AAC giúp các bên liên quan đánh giá chuẩn xác mức độ trung thực của báo cáo tài chính. Tính độc lập và khách quan luôn được công ty đặt lên hàng đầu trong mỗi hợp đồng kiểm toán.

1.1. Mục tiêu kiểm toán doanh thu bán hàng

Mục tiêu hàng đầu của kiểm toán doanh thu bán hàng là xác thực tính hiện hữu. Mọi giao dịch ghi nhận phải đại diện cho việc giao hàng hoặc cung cấp dịch vụ có thật. Kiểm toán viên đồng thời xem xét tính đầy đủ của số liệu phát sinh. Toàn bộ doanh thu trong kỳ phải được phản ánh đầy đủ vào sổ sách kế toán. Tính chính xác về giá trị số tiền cũng là mục tiêu then chốt. Hóa đơn, chiết khấu và thuế giá trị gia tăng cần được tính toán chuẩn xác. Ngoài ra, tính đúng kỳ ngăn chặn hành vi chuyển dịch doanh thu giữa các năm tài chính. Cuối cùng, khoản mục này phải được trình bày rõ ràng trên báo cáo tài chính.

1.2. Vai trò của Công ty Kiểm toán AAC năm 2024

Công ty TNHH Kiểm toán và Kế toán AAC là đơn vị kiểm toán uy tín hàng đầu tại Việt Nam. Năm 2024, AAC tiếp tục khẳng định năng lực kiểm toán báo cáo tài chính cho nhiều doanh nghiệp lớn. Đội ngũ kiểm toán viên sở hữu chuyên môn sâu và tác phong làm việc bài bản. Hồ sơ kiểm toán của AAC luôn tuân thủ nghiêm ngặt chuẩn mực nghề nghiệp hiện hành. Công ty áp dụng các chương trình kiểm toán mẫu được cập nhật liên tục theo chuẩn mực quốc tế. AAC giúp phát hiện kịp thời các rủi ro ghi nhận doanh thu không nhất quán. Uy tín thương hiệu của AAC mang lại sự tin cậy cao cho ngân hàng, đối tác và nhà đầu tư.

II. Phân tích kiểm toán doanh thu bán hàng tại Công ty Kiểm toán AAC

Thực tiễn kiểm toán doanh thu bán hàng cho thấy nhiều vấn đề kế toán phức tạp. Doanh nghiệp khách hàng thường đối mặt với áp lực duy trì chỉ tiêu tăng trưởng lợi nhuận. Điều này dẫn đến nguy cơ ghi nhận doanh thu trước thời hạn quy định. Một số đơn vị ghi nhận doanh thu khi chưa hoàn thành chuyển giao rủi ro và lợi ích. Hàng hóa gửi bán hoặc hàng tồn kho tại đại lý đôi khi bị phản ánh sai lệch thành doanh thu thực tế. Bên cạnh đó, việc xác định các khoản giảm trừ doanh thu như chiết khấu thương mại, hàng bán bị trả lại còn lỏng lẻo. Hệ thống chứng từ bán hàng có thể thiếu biên bản bàn giao hoặc chữ ký hợp lệ của người mua. Tại AAC, kiểm toán viên phân tích cẩn trọng các biến động bất thường về biên lợi nhuận gộp giữa các kỳ. Số liệu thực tế tại khách hàng được so sánh qua bảng cân đối số phát sinh và giấy làm việc chuyên biệt. Kiểm toán viên cũng chú trọng kiểm tra rủi ro gian lận thông qua các bút toán bất thường vào cuối niên độ. Sự thiếu vắng kiểm soát nội bộ chặt chẽ tạo kẽ hở lớn cho sai sót kế toán phát sinh.

2.1. Rủi ro sai sót trong ghi nhận doanh thu bán hàng

Rủi ro lớn nhất trong kiểm toán doanh thu là sai lệch kỳ kế toán. Doanh nghiệp có xu hướng ghi nhận trước doanh thu của niên độ sau. Hành vi này nhằm hoàn thành chỉ tiêu doanh số năm hiện tại. Ngược lại, một số đơn vị trì hoãn ghi nhận doanh thu để giảm thuế thu nhập phải nộp. Rủi ro tiếp theo phát sinh từ việc hạch toán các hợp đồng bán hàng ảo. Kế toán lập hóa đơn nhưng không kèm phiếu xuất kho thực tế. Ngoài ra, việc phân loại nhầm lẫn giữa doanh thu bán hàng và thu nhập tài chính cũng thường xảy ra. Điều này làm sai lệch cơ cấu kết quả hoạt động trên báo cáo tài chính.

2.2. Hạn chế trong kiểm soát nội bộ của doanh nghiệp

Hệ thống kiểm soát nội bộ yếu kém là nguyên nhân trực tiếp gây sai sót doanh thu. Nhiều doanh nghiệp không phân tách rõ ràng trách nhiệm giữa bán hàng và thu tiền. Nhân viên kinh doanh kiêm nhiệm việc thu hồi nợ và đối chiếu sổ sách. Quy trình phê duyệt hạn mức tín dụng cho khách hàng chưa được thực thi chặt chẽ. Hợp đồng mua bán thiếu chữ ký xác nhận của đại diện có thẩm quyền. Việc kiểm kê hàng hóa tại kho định kỳ bị buông lỏng hoặc làm hình thức. Các chính sách chiết khấu, giảm giá bán hàng không được lưu trữ tài liệu chứng minh đầy đủ. Thiếu sót này cản trở kiểm toán viên thu thập bằng chứng kiểm toán tin cậy.

III. Phương pháp kiểm toán doanh thu bán hàng tại Công ty Kiểm toán AAC

Công ty TNHH Kiểm toán và Kế toán AAC áp dụng quy trình kiểm toán doanh thu theo chuẩn mực quốc tế. Kiểm toán viên triển khai kết hợp thủ tục phân tích và kiểm tra chi tiết. Trước hết, phương pháp phân tích xu hướng được dùng để so sánh biến động số liệu giữa các niên độ. Phân tích tỷ suất giúp đánh giá tỷ trọng doanh thu của từng nhóm sản phẩm trên tổng doanh thu thuần. Bước tiếp theo là kiểm tra tính nhất quán trong chính sách kế toán ghi nhận doanh thu. Kiểm toán viên đối chiếu số liệu từ bảng cân đối số phát sinh với giấy làm việc tổng hợp Leadsheet G110. Đối với kiểm tra chi tiết, kiểm toán viên chọn mẫu các hóa đơn giá trị gia tăng tiêu biểu trong năm. Các chứng từ đính kèm gồm đơn đặt hàng, hợp đồng, phiếu xuất kho và chứng từ thanh toán ngân hàng. Ngoài ra, thủ tục kiểm tra chia cắt niên độ (cut-off test) được tiến hành nghiêm ngặt. Việc này đảm bảo các giao dịch sát ngày kết thúc niên độ tài chính được ghi nhận đúng kỳ kế toán.

3.1. Kỹ thuật phân tích ngang và phân tích dọc

Phân tích ngang là phương pháp đối chiếu số dư doanh thu đầu kỳ và cuối kỳ. Phương pháp này chỉ rõ mức độ tăng giảm tuyệt đối và tương đối theo thời gian. Khi nhận thấy mức biến động lớn, kiểm toán viên yêu cầu đơn vị giải trình nguyên nhân cụ thể. Đồng thời, kỹ thuật phân tích dọc so sánh tỷ trọng của từng mặt hàng trên tổng doanh thu. Tỷ trọng được biểu diễn dưới dạng tỷ lệ phần trăm để đánh giá cơ cấu bán hàng. Kỹ thuật này giúp kiểm toán viên phát hiện mặt hàng có biên độ dao động bất thường. Từ kết quả phân tích sơ bộ, kiểm toán viên tập trung nguồn lực vào các khu vực có rủi ro cao.

3.2. Thủ tục kiểm tra chi tiết và khóa sổ niên độ

Kiểm tra chi tiết là thủ tục quan trọng nhất để xác minh số dư doanh thu. Kiểm toán viên AAC tiến hành kiểm tra chứng từ gốc theo hai chiều hướng. Chiều thứ nhất đi từ sổ kế toán đến hóa đơn và phiếu xuất kho để kiểm tra tính hiện hữu. Chiều ngược lại đi từ chứng từ giao hàng lên sổ sách để xác minh tính đầy đủ. Cùng với đó, thủ tục kiểm tra khóa sổ niên độ được thực hiện quanh ngày kết thúc năm tài chính. Kiểm toán viên chọn các hóa đơn bán hàng trước và sau ngày 31 tháng 12. Mục đích nhằm phát hiện các giao dịch bị ghi nhận sai niên độ kế toán. Bằng chứng kiểm toán thu được phản ánh tính trung thực của doanh thu năm tài chính.

IV. Kết luận về kiểm toán doanh thu bán hàng tại Công ty Kiểm toán AAC

Quy trình kiểm toán doanh thu bán hàng do Công ty Kiểm toán AAC thực hiện khẳng định giá trị thực tiễn vượt trội. Phương pháp tiếp cận bài bản giúp nhận diện triệt để các rủi ro ghi nhận sai lệch. Việc kết hợp hài hòa giữa đánh giá kiểm soát nội bộ và thử nghiệm cơ bản mang lại kết quả tối ưu. Kết quả kiểm toán cung cấp cái nhìn minh bạch cho hội đồng quản trị và các cổ đông. Đối với doanh nghiệp được kiểm toán, các phát hiện kiểm toán là cơ sở hoàn thiện quy trình bán hàng. Doanh nghiệp kịp thời siết chặt quản lý hợp đồng kinh tế và theo dõi công nợ khách hàng. Quy trình kiểm toán chuẩn hóa của AAC năm 2024 cung cấp nguồn tư liệu học thuật giá trị cho sinh viên ngành kiểm toán. Mô hình làm việc này có thể nhân rộng tại nhiều đơn vị cung cấp dịch vụ kiểm toán độc lập. Nâng cao chất lượng kiểm toán doanh thu là chìa khóa củng cố niềm tin trên thị trường vốn. AAC tiếp tục giữ vững vị thế tiên phong trong việc chuẩn hóa thực hành kiểm toán tại Việt Nam.

4.1. Bài học thực tiễn cho doanh nghiệp thương mại

Từ quy trình kiểm toán của AAC, doanh nghiệp cần chủ động hoàn thiện cơ chế kiểm soát nội bộ. Bộ phận kinh doanh và kế toán phải phối hợp chặt chẽ trong việc lập hồ sơ bán hàng. Mọi giao dịch xuất kho cần có đầy đủ biên bản bàn giao có chữ ký hai bên. Chính sách bán chịu và hạn mức công nợ phải được ban giám đốc phê duyệt bằng văn bản. Doanh nghiệp cần định kỳ đối chiếu công nợ và rà soát các hợp đồng kinh tế lớn. Khi áp dụng các chương trình khuyến mãi hoặc chiết khấu, chứng từ kèm theo phải minh bạch. Việc tuân thủ nghiêm ngặt nguyên tắc kế toán giúp doanh nghiệp hạn chế sai phạm khi kiểm toán.

4.2. Khuyến nghị nâng cao chất lượng kiểm toán tại AAC

Nhằm nâng cao hiệu quả kiểm toán doanh thu, AAC cần tiếp tục ứng dụng công nghệ dữ liệu lớn. Phần mềm kiểm toán chuyên dụng giúp tự động hóa quá trình đối soát hóa đơn điện tử với sổ sách. Việc này rút ngắn đáng kể thời gian chọn mẫu và tăng độ chính xác của bằng chứng. Đồng thời, AAC cần đẩy mạnh các khóa đào tạo chuyên sâu về chuẩn mực báo cáo tài chính quốc tế IFRS. Kiểm toán viên trẻ cần được trau dồi kỹ năng nhận diện thủ thuật làm đẹp số liệu bán hàng. Sự phối hợp chặt chẽ giữa các phòng ban chuyên môn sẽ củng cố tính nhất quán của hồ sơ kiểm toán. Những giải pháp này giúp AAC nâng cao năng lực cạnh tranh trong giai đoạn mới.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Trong bối cảnh nền kinh tế phục hồi sau đại dịch Covid-19, các doanh nghiệp phải đối mặt với nhiều áp lực cạnh tranh, thay đổi mô hình kinh doanh và cải tiến quy trình nhằm duy trì hoạt động sản xuất kinh doanh. Doanh thu, chi phí và lợi nhuận là ba chỉ tiêu tài chính cốt lõi phản ánh khả năng sinh lời và quyết định sự tồn tại của doanh nghiệp. Trong đó, doanh thu bán hàng và cung cấp dịch vụ nhận được sự quan tâm hàng đầu từ các nhà đầu tư, tổ chức tín dụng cũng như cơ quan thuế nhằm đánh giá hiệu quả chu trình bán hàng - thu tiền và nghĩa vụ tài chính với Nhà nước. Do là chỉ tiêu nhạy cảm, khoản mục doanh thu thường tiềm ẩn nguy cơ sai sót và gian lận cao, phổ biến như hành vi khai khống doanh thu để làm đẹp báo cáo tài chính hoặc ghi thiếu doanh thu nhằm trốn thuế. Do đó, việc kiểm toán khoản mục này đóng vai trò trọng yếu trong toàn bộ cuộc kiểm toán báo cáo tài chính.

Khóa luận xác định mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể như sau:

1. Hệ thống hóa cơ sở lý luận về kiểm toán khoản mục doanh thu bán hàng và cung cấp dịch vụ trong kiểm toán báo cáo tài chính theo chuẩn mực và chế độ kế toán hiện hành.
2. Tìm hiểu, mô tả và phân tích thực trạng quy trình kiểm toán khoản mục doanh thu bán hàng và cung cấp dịch vụ do Công ty TNHH Kiểm toán và Kế toán AAC thực hiện tại khách hàng thực tế là Công ty Cổ phần ABC.
3. Đánh giá ưu điểm, nhược điểm trong quy trình kiểm toán thực tế tại AAC, tìm ra nguyên nhân và đề xuất một số giải pháp nhằm hoàn thiện quy trình kiểm toán khoản mục này.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của đề tài được giới hạn rõ ràng:

• Đối tượng nghiên cứu: Quy trình kiểm toán khoản mục doanh thu bán hàng và cung cấp dịch vụ do Công ty TNHH Kiểm toán và Kế toán AAC thực hiện tại Công ty Cổ phần ABC.
• Không gian nghiên cứu: Công ty TNHH Kiểm toán và Kế toán AAC (tập trung tại Phòng Kiểm toán Báo cáo tài chính 3) và hồ sơ kiểm toán của khách hàng là Công ty Cổ phần ABC.
• Thời gian nghiên cứu: Đề tài được thực hiện từ ngày 01/01/2024 đến ngày 31/03/2024.
• Phạm vi dữ liệu: Hồ sơ kiểm toán năm 2023 áp dụng cho việc kiểm toán báo cáo tài chính cho năm tài chính 2022 của Công ty Cổ phần ABC.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khóa luận xây dựng hệ thống cơ sở lý luận và căn cứ pháp lý dựa trên các văn bản quy phạm pháp luật, chuẩn mực nghề nghiệp và giáo trình chuyên ngành kế toán, kiểm toán:

• Luật Kiểm toán độc lập số 67/2011/QH12 (Điều 5 quy định về kiểm toán độc lập và kiểm toán báo cáo tài chính).
• Hệ thống Chuẩn mực Kiểm toán Việt Nam, tiêu biểu là VSA 200 quy định về mục tiêu tổng thể của kiểm toán viên và doanh nghiệp kiểm toán.
• Chuẩn mực Kế toán Việt Nam số 14 (VAS 14) ban hành theo Quyết định số 149/2001/QĐ-BTC về doanh thu và thu nhập khác, bao gồm 5 điều kiện ghi nhận doanh thu bán hàng và 4 điều kiện ghi nhận doanh thu cung cấp dịch vụ.
• Thông tư số 200/2014/TT-BTC ngày 22/12/2014 của Bộ Tài chính hướng dẫn Chế độ kế toán doanh nghiệp (kết cấu tài khoản 511 và các tài khoản cấp hai: 5111, 5112, 5113, 5114, 5117, 5118).
• Thông tư số 48/2019/TT-BTC ngày 08/08/2019 của Bộ Tài chính hướng dẫn việc trích lập dự phòng nợ phải thu khó đòi.
• Chương trình kiểm toán mẫu do Hội Kiểm toán viên hành nghề Việt Nam (VACPA) ban hành.
• Mô hình rủi ro kiểm toán: $AR = IR \times CR \times DR$ (trong đó AR là rủi ro kiểm toán, IR là rủi ro tiềm tàng, CR là rủi ro kiểm soát, DR là rủi ro phát hiện).

Tác giả đã kết hợp nhiều phương pháp nghiên cứu thực tế:

• Phương pháp nghiên cứu tài liệu: Nghiên cứu các văn bản pháp luật, thông tư, chuẩn mực kiểm toán, giáo trình Kiểm toán của Trường Đại học Kinh tế TP. Hồ Chí Minh (2014) và thông tin giới thiệu từ cổng thông tin của AAC.
• Phương pháp thu thập dữ liệu: Trực tiếp phỏng vấn Kiểm toán viên và Trợ lý kiểm toán; quan sát trình tự xử lý công việc của nhóm kiểm toán tại hiện trường; mô tả lại quy trình dựa trên việc tiếp cận hồ sơ kiểm toán.
• Phương pháp phân tích số liệu: Áp dụng phương pháp phân tích ngang (đánh giá xu hướng tăng giảm giữa kỳ này với kỳ trước) và phân tích dọc (so sánh tỷ trọng từng khoản mục trên tổng thể), kỹ thuật so chiếu và tính toán các tỷ số tài chính.

Nguồn dữ liệu nghiên cứu được trích xuất trực tiếp từ các giấy tờ làm việc thuộc hồ sơ kiểm toán năm 2023 của Công ty TNHH Kiểm toán và Kế toán AAC đối với báo cáo tài chính năm 2022 của Công ty Cổ phần ABC, kết hợp cùng các tài liệu kế toán như hóa đơn thương mại, tờ khai hải quan và sổ chi tiết tài khoản 511 của đơn vị được kiểm toán.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Cơ sở lý luận về kiểm toán khoản mục doanh thu bán hàng và cung cấp dịch vụ trong kiểm toán báo cáo tài chính

Chương 1 hệ thống hóa toàn bộ lý luận nền tảng về kiểm toán báo cáo tài chính và khoản mục doanh thu. Kiểm toán báo cáo tài chính nhằm mục đích tăng độ tin cậy của người sử dụng thông qua ý kiến của kiểm toán viên về tính trung thực và hợp lý của báo cáo. Bốn nguyên tắc cơ bản chi phối hoạt động này gồm: tuân thủ pháp luật, tuân thủ chuẩn mực kiểm toán (VSA), tuân thủ đạo đức nghề nghiệp (độc lập, khách quan, chính trực, năng lực chuyên môn và tính thận trọng, tư cách nghề nghiệp) và duy trì thái độ hoài nghi nghề nghiệp.

Khoản mục doanh thu được phản ánh qua các tài khoản chi tiết theo Thông tư 200/2014/TT-BTC và phải đáp ứng đầy đủ điều kiện ghi nhận theo VAS 14. Kiểm toán doanh thu gắn liền với sáu cơ sở dẫn liệu: sự hợp lý chung, sự phát sinh, sự đánh giá, sự đầy đủ, sự chính xác, cùng sự trình bày và công bố. Các sai sót thường gặp được phân thành hai nhóm: khai khống doanh thu (ghi nhận khi chưa giao hàng, ghi khống công nợ, ghi trùng nghiệp vụ) và ghi thiếu doanh thu (chưa ghi sổ nghiệp vụ đã thu tiền, hạch toán nhầm tài khoản, xử lý sai chiết khấu hoặc hàng bán bị trả lại). Chương 1 cũng trình bày quy trình kiểm toán 3 giai đoạn chuẩn của VACPA:

• Lập kế hoạch kiểm toán: Đánh giá khách hàng, tìm hiểu ngành nghề, phân công nhân sự, ký hợp đồng, xác lập mức trọng yếu (PM, MP, TT), đánh giá rủi ro và thiết kế chương trình kiểm toán.
• Thực hiện kiểm toán: Vận dụng thử nghiệm kiểm soát và thử nghiệm cơ bản (gồm thủ tục phân tích và kiểm tra chi tiết số dư, nghiệp vụ).
• Kết thúc kiểm toán: Tổng hợp sai sót, lập bút toán điều chỉnh, trao đổi với Ban Giám đốc và phát hành báo cáo kiểm toán với 1 trong 4 loại ý kiến (chấp nhận toàn phần, chấp nhận từng phần, ý kiến trái ngược hoặc từ chối đưa ra ý kiến).

Chương 2: Quy trình kiểm toán khoản mục doanh thu bán hàng và cung cấp dịch vụ do Công ty TNHH Kiểm toán và Kế toán AAC thực hiện

Chương 2 mô tả quá trình kiểm toán thực tế tại Công ty TNHH Kiểm toán và Kế toán AAC. AAC được thành lập năm 1993, cổ phần hóa/chuyển đổi thành công ty TNHH vào năm 2007 và gia nhập mạng lưới kiểm toán quốc tế PrimeGlobal vào tháng 9/2008. Bộ máy tổ chức của AAC gồm Tổng Giám đốc, các Phó Tổng Giám đốc phụ trách khối Báo cáo tài chính và Xây dựng cơ bản, 5 phòng Kiểm toán BCTC, các phòng XDCB, phòng tư vấn đào tạo, phòng kế toán - hành chính, ban thư ký và hai chi nhánh tại Hà Nội, TP. Hồ Chí Minh. Khách hàng thực nghiệm là Công ty Cổ phần ABC, đơn vị sản xuất giày da xuất khẩu (chiếm 99,44% doanh thu), hợp tác với các thương hiệu quốc tế như Columbia (58% sản lượng) và Olukai (34% sản lượng). Quy trình kiểm toán diễn ra qua 3 giai đoạn:

Giai đoạn kiểm toán	Giấy tờ làm việc thực tế tại AAC	Nội dung và phát hiện chính
1. Lập kế hoạch	A120	Chấp nhận duy trì khách hàng cũ (kiểm toán từ năm 2018, có thay đổi giấy chứng nhận đăng ký doanh nghiệp ngày 07/12/2022). Rủi ro hợp đồng đánh giá ở mức Trung bình.
	A310	Tìm hiểu môi trường kinh doanh: đơn vị hưởng lợi từ EVFTA và CPTPP; doanh thu tăng vào tháng 3, 4 (hè) và tháng 10, 11, 12 (đông); giao mùa giảm ở tháng 1, 2, 5.
	A410, A411	Tìm hiểu hệ thống KSNB và thực hiện kiểm tra chu trình bán hàng - thu tiền (Walkthrough test). Ghi nhận doanh thu căn cứ theo Commercial Invoice, Tờ khai hải quan và ngày hàng lên container tại cảng.
	A510	Phân tích sơ bộ BCTC: Doanh thu thuần tăng 51,7%; tỷ suất lợi nhuận gộp tăng 10,4%; vòng quay vốn lưu động tăng 92,2%; vòng quay khoản phải thu giảm 35,1% (từ 24,2 xuống 15,71 vòng).
	A710	Xác định mức trọng yếu kế hoạch: Chỉ tiêu chọn là Doanh thu thuần, tỷ lệ 1%. PM = 21.312 triệu đồng; MP = 60% PM = 12.387 triệu đồng; TT = 4% MP = 516.335 triệu đồng.
2. Thực hiện kiểm toán	Bỏ qua TNKS	Kiểm toán viên quyết định bỏ qua việc thực hiện thử nghiệm kiểm soát do KSNB đánh giá ở mức trung bình và muốn tập trung vào thử nghiệm cơ bản để kiểm soát rủi ro.
	G110, G130	Thực hiện thủ tục chung (đối chiếu bảng cân đối phát sinh, sổ cái, sổ chi tiết TK 511); kiểm tra tính nhất quán của chính sách kế toán áp dụng; phân tích biến động doanh thu theo tháng và loại hình.
	G130 (Chi tiết)	Kiểm tra chi tiết chứng từ (Commercial Invoice, Packing list, Tờ khai hải quan, phiếu xuất kho, chứng từ ngân hàng BIDV); kiểm tra tính đúng kỳ trước và sau niên độ 31/12/2022; đối chiếu tờ khai thuế GTGT.
3. Kết thúc kiểm toán	Biên bản kiểm toán	Soát xét phát hiện, tổng hợp các chênh lệch và bút toán điều chỉnh, trao đổi với Ban Giám đốc Công ty CP ABC trước khi phát hành báo cáo kiểm toán chính thức.

Chương 3: Một số giải pháp nhằm hoàn thiện quy trình kiểm toán khoản mục doanh thu bán hàng và cung cấp dịch vụ do Công ty TNHH Kiểm toán và Kế toán AAC thực hiện

Dựa trên khảo sát thực tế, tác giả đưa ra các nhận xét cụ thể:

• Ưu điểm: AAC áp dụng nhất quán chương trình kiểm toán chuẩn của VACPA; hệ thống hồ sơ và mã hóa giấy tờ làm việc (loại A, loại G) khoa học; kiểm toán viên đánh giá sâu các yếu tố ngành nghề xuất khẩu da giày và đối chiếu chặt chẽ chứng từ ngoại thương với sổ kế toán.
• Nhược điểm: Đoàn kiểm toán bỏ qua hoàn toàn thử nghiệm kiểm soát trong giai đoạn thực hiện dù khâu lập kế hoạch đã thực hiện tìm hiểu và Walkthrough test hệ thống KSNB; phương pháp chọn mẫu kiểm tra chi tiết còn mang nặng xét đoán định tính chủ quan; chưa đào tạo chuyên sâu về ứng dụng công nghệ trong kiểm tra đối chiếu dữ liệu lớn; chưa đi sâu phân tích rủi ro trích lập dự phòng phải thu khó đòi theo Thông tư 48/2019/TT-BTC khi vòng quay khoản phải thu sụt giảm mạnh.
• Nguyên nhân: Thời gian kiểm toán thực tế bị giới hạn trong mùa cao điểm, chi phí kiểm toán và thói quen ưu tiên dựa vào thử nghiệm cơ bản nhằm đảm bảo độ an toàn nghề nghiệp.
• Kiến nghị hoàn thiện: AAC cần kết hợp thực hiện thử nghiệm kiểm soát khi KSNB được đánh giá phù hợp để giảm cỡ mẫu kiểm tra chi tiết; áp dụng các phần mềm kiểm toán và phương pháp lấy mẫu thống kê toán học; tăng cường các thủ tục xác nhận công nợ và đánh giá rủi ro thu hồi nợ bằng ngoại tệ (USD) đối với khách hàng xuất khẩu.

Kết quả và đóng góp

Khóa luận trình bày các kết quả và số liệu cụ thể thu thập được từ hồ sơ kiểm toán năm 2023 của Công ty TNHH Kiểm toán và Kế toán AAC tại Công ty Cổ phần ABC:

Chỉ tiêu tài chính và kiểm toán	Năm 2021	Năm 2022	Biến động (%)
Doanh thu thuần	Số liệu năm trước	Tăng trưởng mạnh	+51,7%
Vòng quay các khoản phải thu	24,2 vòng	15,71 vòng	-35,1%
Vòng quay hàng tồn kho	6,6 vòng	5,24 vòng	-21,0%
Vòng quay vốn lưu động	126,8 vòng	243,64 vòng	+92,2%
Tỷ suất lợi nhuận gộp	0,07	0,10	+10,4%
Doanh thu trên tổng tài sản	1,30	1,90	+50,0%
Tỷ suất sinh lời trên tài sản (ROA)	-	-	+145,3%
Tỷ suất sinh lời trên vốn chủ sở hữu (ROE)	0,10	0,24	+87,2%
Mức trọng yếu tổng thể (PM)	-	21.312	Xác lập bằng 1% Doanh thu
Mức trọng yếu thực hiện (MP)	-	12.387	Xác lập bằng 60% PM
Ngưỡng sai sót có thể bỏ qua (TT)	-	516.335	Xác lập bằng 4% MP

Về mặt đóng góp, khóa luận mô tả chi tiết hồ sơ làm việc thực tế tại một công ty kiểm toán độc lập đối với doanh nghiệp ngành sản xuất da giày xuất khẩu. Tác giả đã chỉ ra sự bất cập giữa lý thuyết và thực hành khi kiểm toán viên AAC bỏ qua thử nghiệm kiểm soát trong giai đoạn thực hiện, từ đó đề xuất các giải pháp kỹ thuật có tính ứng dụng như chuẩn hóa lấy mẫu thống kê và tăng cường kiểm tra độc lập các khoản nợ phải thu ngoại tệ theo Thông tư 48/2019/TT-BTC.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Khóa luận còn một số hạn chế gắn liền với phạm vi nghiên cứu:

• Đề tài chỉ tiếp cận dữ liệu của một khách hàng duy nhất là Công ty Cổ phần ABC – một doanh nghiệp hoạt động chuyên về gia công và sản xuất giày da xuất khẩu sang các thị trường quốc tế, chưa phản ánh được đặc thù kiểm toán doanh thu ở các ngành dịch vụ, xây dựng hay thương mại nội địa.
• Dữ liệu nghiên cứu giới hạn trong kỳ kiểm toán báo cáo tài chính năm 2022 (thực hiện kiểm toán trong năm 2023) với thời gian kiến tập ngắn (từ tháng 01/2024 đến tháng 03/2024).

Hướng nghiên cứu tiếp theo có thể mở rộng khảo sát quy trình kiểm toán doanh thu trên nhiều loại hình doanh nghiệp khác nhau, hoặc nghiên cứu tác động của việc áp dụng Chuẩn mực Báo cáo tài chính quốc tế (IFRS 15) và các công cụ phân tích dữ liệu kiểm toán tự động đối với quy trình kiểm toán khoản mục doanh thu.

Giá trị tham khảo

Tài liệu là nguồn tham khảo hữu ích cho sinh viên chuyên ngành Kế toán, Kiểm toán khi thực hiện khóa luận tốt nghiệp hoặc báo cáo thực tập liên quan đến chu trình bán hàng và thu tiền. Nghiên cứu cũng phù hợp cho các trợ lý kiểm toán và kiểm toán viên mới vào nghề tại các công ty kiểm toán độc lập vừa và nhỏ để tham khảo cách thức tổ chức hồ sơ kiểm toán theo chuẩn VACPA.

Các phần nội dung có giá trị tham khảo nổi bật bao gồm:

• Phương pháp xây dựng và tính toán mức trọng yếu ba cấp độ (PM, MP, TT) theo mẫu biểu A710.
• Kỹ thuật phân tích các chỉ số tài chính sơ bộ trên giấy làm việc A510 để nhận diện rủi ro sai sót giữa tăng trưởng doanh thu và sự sụt giảm của vòng quay khoản phải thu.
• Hệ thống thủ tục kiểm tra chi tiết chứng từ xuất khẩu (Commercial Invoice, vận đơn, Tờ khai hải quan, tỷ giá BIDV) trên giấy làm việc G130.

Câu hỏi thường gặp

Kiểm toán viên AAC xác định mức trọng yếu kế hoạch cho khoản mục doanh thu tại Công ty CP ABC như thế nào?
Kiểm toán viên lựa chọn Doanh thu thuần năm 2022 làm tiêu chí ước tính với tỷ lệ 1% (do doanh nghiệp mới có lãi nên chọn mức trung bình), từ đó tính được mức trọng yếu tổng thể (PM) là 21.312 triệu đồng. Mức trọng yếu thực hiện (MP) được xác định bằng 60% PM (tương đương 12.387 triệu đồng) do KSNB ở mức trung bình, và ngưỡng sai sót không đáng kể (TT) tính bằng 4% MP (tương đương 516.335 triệu đồng).

Tại sao AAC đánh giá rủi ro hợp đồng của Công ty CP ABC ở mức trung bình dù đây là khách hàng cũ từ năm 2018?
Dù là khách hàng đã kiểm toán nhiều năm và có ban giám đốc hợp tác, rủi ro hợp đồng vẫn được đánh giá ở mức trung bình vì doanh thu của đơn vị tập trung quá lớn vào một số ít khách hàng nước ngoài (Columbia chiếm 58% sản lượng, Olukai chiếm 34% sản lượng), tiềm ẩn rủi ro phát sinh nếu quy trình quản lý đơn hàng và thu tiền gặp biến cố.

Nguyên nhân nào khiến kiểm toán viên AAC bỏ qua thử nghiệm kiểm soát trong giai đoạn thực hiện kiểm toán doanh thu?
Kiểm toán viên nhận thấy hệ thống KSNB của đơn vị được đánh giá ở mức trung bình và muốn tập trung tối đa thời gian, nguồn lực vào các thử nghiệm cơ bản (thủ tục phân tích và kiểm tra chi tiết chứng từ xuất khẩu) để đảm bảo độ tin cậy và hạn chế tối đa rủi ro phát hiện trong thời gian kiểm toán có hạn.

Phân tích sơ bộ BCTC năm 2022 tại Công ty CP ABC phát hiện ra dấu hiệu bất thường nào về tài chính?
Dù doanh thu thuần tăng 51,7% và tỷ suất lợi nhuận gộp tăng 10,4%, vòng quay các khoản phải thu lại sụt giảm mạnh 35,1% (từ 24,2 vòng năm 2021 xuống 15,71 vòng năm 2022). Điều này chỉ ra rằng khả năng thu hồi nợ đang chậm lại và doanh nghiệp có lượng nợ phải thu tăng nhanh, đòi hỏi kiểm toán viên phải tăng cường kiểm tra chính sách tín dụng và sự tồn tại thực tế của các khoản doanh thu bán chịu.

Thời điểm và căn cứ ghi nhận doanh thu xuất khẩu của Công ty CP ABC được xác định như thế nào?
Thời điểm ghi nhận doanh thu là ngày hàng hoàn thành thủ tục khai hải quan xuất khẩu và được giao lên container tại cảng. Căn cứ ghi nhận bao gồm hợp đồng kinh tế, đơn giá thỏa thuận, sản lượng trên hóa đơn thương mại (Commercial Invoice do phòng xuất nhập khẩu lập) kèm theo Tờ khai hải quan và vận đơn của đơn vị vận chuyển.

Kết luận

Khóa luận của tác giả Tôn Nữ Thanh Nhàn đã hệ thống hóa đầy đủ cơ sở lý luận về kiểm toán khoản mục doanh thu theo chuẩn mực kế toán, kiểm toán Việt Nam và chương trình mẫu VACPA. Qua dữ liệu thực nghiệm tại Công ty Cổ phần ABC do Công ty TNHH Kiểm toán và Kế toán AAC thực hiện, đề tài đã phản ánh chân thực các bước lập kế hoạch, tính toán mức trọng yếu, phân tích biến động tài chính và kiểm tra chi tiết nghiệp vụ xuất khẩu. Đồng thời, công trình chỉ rõ hạn chế trong việc bỏ qua thử nghiệm kiểm soát và đề xuất các giải pháp kỹ thuật nhằm nâng cao chất lượng quy trình kiểm toán khoản mục này.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ KIỂM TOÁN KHOẢN MỤC DOANH THU BÁN HÀNG VÀ CUNG CẤP DỊCH VỤ TRONG KIỂM TOÁN BÁO CÁO TÀI CHÍNH 1.1 Tổng quan về kiểm toán báo cáo tài chính 1.1 Khái niệm kiểm toán báo cáo tài chính Theo Điều 5 Luật Kiểm toán độc lập số 67/2011/QH12 đã nêu định nghĩa về kiểm toán độc lập như sau: “Kiểm toán độc lập là công việc kiểm toán được thực hiện bởi các Kiểm toán viên chuyên nghiệp, độc lập làm việc trong các doanh nghiệp kiểm toán. Kiểm toán độc lập là loại hình dịch vụ nên chỉ thực hiện khi khách hàng có yêu cầu và đồng ý trả phí thông qua ký kết hợp đồng kinh tế.” Theo Điều 5 Luật Kiểm toán độc lập số 67/2011/QH12 định nghĩa: “Kiểm toán báo cáo tài chính là việc kiểm toán viên hành nghề, doanh nghiệp kiểm toán, chi nhánh doanh nghiệp kiểm toán nước ngoài tại Việt Nam kiểm tra, đưa ra ý kiến về tính trung thực và hợp lý trên các khía cạnh của báo cáo tài chính của đơn vị được kiểm toán theo quy định của chuẩn mực kiểm toán.2 Mục tiêu của kiểm toán báo cáo tài chính Theo Chuẩn mực Kiểm toán Việt Nam (VSA) số 200 mục đích của kiểm toán báo cáo tài chính (BCTC) như sau: Mục tiêu tổng thể của kiểm toán viên và doanh nghiệp kiểm toán khi thực hiện một cuộc kiểm toán báo cáo tài chính là: - Đạt được sự đảm bảo hợp lý rằng liệu báo cáo tài chính, xét trên phương diện tổng thể, có còn sai sót trọng yếu do gian lận hoặc nhầm lẫn hay không, từ đó giúp kiểm toán viên đưa ra ý kiến về việc báo cáo tài chính có được lập phù hợp với khuôn khổ về lập và trình bày báo cáo tài chính được áp dụng trên các khía cạnh trọng yếu hay không. - Lập báo cáo kiểm toán về báo cáo tài chính và trao đổi thông tin theo quy định của Chuẩn mực Kiểm toán Việt Nam, phù hợp với các phát hiện của kiểm toán viên.3 Nguyên tắc cơ bản của kiểm toán báo cáo tài chính Kiểm toán báo cáo tài chính cần tuân theo 4 nguyên tắc sau: - Tuân thủ các quy định của pháp luật: Kiểm toán viên phải luôn coi trọng và chấp hành đúng các quy định, các văn bản pháp luật Nhà nước đưa ra trong quá trình hành nghề kiểm toán. 4 - Tuân thủ theo Chuẩn mực kiểm toán Việt Nam (VSA): Trong quá trình thực hiện kiểm toán, kiểm toán viên cần tuân thủ theo đúng Chuẩn mực kiểm toán Việt Nam.

- Tuân thủ đạo đức nghề nghiệp: Trong quá trình thực hiện kiểm toán, kiểm toán viên cần tuân thủ theo đúng đạo đức nghề nghiệp, phải là người có năng lực chuyên môn cao, có tính bảo mật tốt,. Các đạo đức nghề nghiệp được hiểu rõ như sau: + Nguyên tắc độc lập: Đây là nguyên tắc hành nghề cơ bản của kiểm toán viên. Trong quá trình thực hiện kiểm toán, kiểm toán không để bị chi phối hoặc bị tác động bởi bất kỳ lợi ích nào làm ảnh hưởng đến sự trung thực và tính độc lập nghề nghiệp của mình. + Tính khách quan: Trong công việc, người làm kiểm toán viên cần phải công bằng, tôn trọng sự thật và không có sự thiên vị.

+ Năng lực chuyên môn và tính thận trọng: Kiểm toán viên có nhiệm vụ cập nhật, tìm hiểu, học hỏi để nâng cao kiến thức chuyên môn cũng như lĩnh vực hoạt động của các doanh nghiệp mà mình kiểm toán để rút ngắn thời gian và nâng cao chất lượng làm việc. + Tính chính trực: Kiểm toán viên cần phải thẳng thắng, trung thực và có chính kiến rõ ràng. + Tư cách nghề nghiệp: Kiểm toán viên cần phải giữ uy tín nghề nghiệp, không được gian lận và có những hành vi làm giảm uy tín nghề nghiệp. - Đưa ra những nghi vấn trong công việc: Kiểm toán viên phải ý thức được trong quá trình kiểm toán cần phải đưa ra những nghi vấn về những tình huống có thể ảnh hưởng đến báo cáo tài chính của doanh nghiệp.2 Cơ sở lý luận về doanh thu bán hàng và cung cấp dịch vụ 1.1 Khái niệm và phân loại doanh thu - Khái niệm: Theo Chuẩn mực kế toán Việt Nam số 14 – Doanh thu và thu nhập khác theo quy định số 149/2001/QĐ/BTC của Bộ tài chính định nghĩa về doanh thu như sau: “Doanh thu là tổng lợi ích kinh tế doanh nghiệp thu được trong kỳ kế toán, phát sinh từ các hoạt động sản xuất kinh doanh thông thường của doanh nghiệp góp phần làm tăng nguồn vốn sở hữu.

Doanh thu chỉ bao gồm tổng giá trị của các lợi ích kinh tế doanh nghiệp đã thu được hoặc sẽ thu được. Các khoản thu hộ bên thứ ba không phải là nguồn lợi ích kinh tế, không làm tăng vốn chủ sở hữu của doanh nghiệp nên sẽ không được coi là doanh thu” 5 Doanh thu bao gồm doanh thu bán hàng, cung cấp dịch vụ và doanh thu từ tiền lãi hoặc cổ tức. - Phân loại: Theo Chuẩn mực kế toán số 14 và hệ thống tài khoản theo thông tư 200 doanh thu bán hàng và cung cấp dịch vụ được phân loại như sau: + Doanh thu bán hàng hóa: Là doanh thu bán sản phẩm mà doanh nghiệp sản xuất ra, bán hàng hóa mua vào và bán bất động sản đầu tư. Tài khoản 5111 – Doanh thu bán hàng hóa chủ yếu dùng cho các ngành kinh doanh hàng hóa, vật tư, lương thực.

+ Doanh thu bán thành phẩm: Dùng để phản ánh doanh thu và doanh thu thuần của khối lượng sản phẩm (thành phẩm, bán thành phẩm) được xác định được bán trong một kỳ kế toán của doanh nghiệp. Tài khoản 5112 – Doanh thu bán thành phẩm chủ yếu dùng cho các ngành sản xuất vật chất như: công nghiệp, nông nghiệp, xây lắp, ngư nghiệp, lâm nghiệp,. + Doanh thu cung cấp dịch vụ: Dùng để phản ánh doanh thu và doanh thu thuần của khối lượng dịch vụ đã hoàn thành, đã cung cấp cho khách hàng và được xác định là đã bán trong một kỳ kế toán. Tài khoản 5113 – Doanh thu cung cấp dịch vụ chủ yếu dùng cho các ngành kinh doanh dịch vụ như giao thông vận tải, bưu điện, du lịch, khách sạn, kế toán, kiểm toán,.

+ Doanh thu trợ cấp, trợ giá: Tài khoản 5114 – Doanh thu trợ cấp, trợ giá dùng để phản ánh doanh thu từ trợ cấp, trợ giá của nhà nước khi doanh nghiệp thực hiện các nhiệm vụ cung cấp sản phẩm, hàng hóa và dịch vụ theo yêu cầu của Nhà nước. + Doanh thu từ các hoạt động đầu tư: Tài khoản 5117 – Doanh thu dùng để phản ánh doanh thu cho thuê bất động sản đầu tư và doanh thu bán, thanh lý bất động sản đầu tư. + Doanh thu khác: Tài khoản 5118 – Doanh thu khách dùng để phản ánh các khoản doanh thu ngoài các loại doanh thu kể trên như doanh thu bán vật liệu, phế liệu, nhượng bán công cụ, dụng cụ và các khoản phải thu khác.2 Xác định doanh thu và nguyên tắc ghi nhận doanh thu a. Xác định doanh thu Theo Chuẩn mực kế toán Việt Nam số 14 – Doanh thu và thu nhập khác theo quy định số 149/2001/QĐ/ BTC, việc xác định doanh thu tuân theo các quy định sau: - Doanh thu được xác định theo giá trị hợp lý của các khoản đã thu hoặc sẽ thu được.

6 - Doanh thu phát sinh từ giao dịch được xác định bởi thỏa thuận giữa doanh nghiệp với bên mua hoặc bên sử dụng tài sản. Nó được xác định bằng giá trị hợp lý của các khoản đã thu được hoặc sẽ thu được sau khi trừ (-) các khoản chiết khấu thương mại, chiết khấu thanh toán, giảm giá hàng bán và giá trị hàng bán bị trả lại. - Đối với các khoản tiền hoặc tương đương tiền không được nhận ngay thì doanh nghiệp được xác định bằng cách quy đổi giá trị danh nghĩa của các khoản sẽ thu được trong tương lai về giá trị thực tế tại thời điểm ghi nhận doanh thu theo tỷ lệ lãi suất hiện hành. Giá trị thực tế tại thời điểm ghi nhận doanh thu có thể nhỏ hơn giá trị danh nghĩa sẽ thu được thực tế trong tương lai.

- Khi hàng hóa hoặc dịch vụ được trao đổi để lấy hàng hóa hoặc dịch vụ tương tự về bản chất và giá trị thì việc trao đổi đó không được coi là một giao dịch tạo ra doanh thu. - Khi hàng hóa hoặc dịch vụ được trao đổi để lấy hàng hóa hoặc dịch vụ khác không tương tự thì việc trao đổi đó được coi là một giao dịch tạo ra doanh thu. Trường hợp này doanh thu được xác định bằng giá trị hợp lý của hàng hóa hoặc dịch vụ nhận về, sau khi điều chỉnh các khoản tiền hoặc tương đương tiền trả thêm hoặc thu thêm. Khi không xác định được giá trị hợp lý của hàng hóa hoặc dịch vụ nhận về thì doanh thu được xác định bằng giá trị hợp lý của hàng hóa hoặc dịch vụ đem trao đổi, sau khi điều chỉnh các khoản tiền hoặc tương đương tiền trả thêm hoặc thu thêm.

Nguyên tắc ghi nhận doanh thu Theo Chuẩn mực kế toán Việt Nam số 14 – Doanh thu và thu nhập khác tại điều 10, nguyên tắc ghi nhận doanh thu bán hàng và cung cấp dịch vụ như sau: - Doanh thu bán hàng (DTBH): Phải đáp ứng toàn bộ 5 điều kiện này thì doanh thu bán hàng mới được ghi nhận, cụ thể: Những rủi ro và những lợi ích mà nó gắn liền với quyền sở hữu hàng hóa đã được chuyển giao phần lớn từ người bán sang cho người mua; Người bán mất quyền quản lý hàng hóa tức là không còn sở hữu và không còn kiểm soát sản phẩm đó; Mức độ xác định của DTBH phải đảm bảo tương đối chắc chắn; Người bán đã nhận hoặc sẽ nhận những lợi ích thuộc về kinh tế mà giao dịch bán hàng có thể đem lại; Các khoản chi phí phát sinh mà nó liên quan đến giao dịch bán hàng phải xác định được. - Doanh thu cung cấp dịch vụ (DTCCDV): 7 Doanh thu của giao dịch về cung cấp dịch vụ được ghi nhận kết quả của giao dịch đó được xác định một cách đáng tin cậy. Trường hợp giao dịch về cung cấp dịch vụ liên quan đến nhiều kỳ thì doanh thu được ghi nhận trong kỳ theo kết quả phần công việc đã hoàn thành vào ngày lập Bảng cân đối kế toán của kỳ đó. Kết quả của giao dịch cung cấp dịch vụ được xác định khi thỏa mãn tất cả 4 điều kiện sau: Có khả năng thu được lợi ích kinh tế từ các giao dịch đó; Xác định được phần công việc đã hoàn thành vào ngày lập báo cáo kế toán.