Nghiên cứu Kiểm Soát Nội Bộ tại các DNBH Phi Nhân Thọ VN - ĐH Kinh Tế QD

Luận án nghiên cứu kiểm soát nội bộ trong doanh nghiệp bảo hiểm phi nhân thọ Việt Nam. Đánh giá thực trạng và giải pháp hoàn thiện hệ thống.

• Tác giả: Trịnh Viết Giang
• Người hướng dẫn: PGS. Trần Mạnh Dũng
• Trường học: Trường Đại Học Kinh Tế Quốc Dân
• Chuyên ngành: Kế Toán
• Đề tài: Nghiên Cứu Kiểm Soát Nội Bộ Trong Các Doanh Nghiệp Bảo Hiểm Phi Nhân Thọ Tại Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận Án Tiến Sĩ
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT
• DANH MỤC BẢNG
• DANH MỤC SƠ ĐỒ
• DANH MỤC BIỂU ĐỒ
• DANH MỤC HÌNH
• 1. CHƯƠNG 1: GIỚI THIỆU VỀ ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU
• 1.1. Lý do lựa chọn đề tài
• 1.2. Mục tiêu nghiên cứu
• 1.3. Câu hỏi nghiên cứu
• 1.4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 1.5. Phương pháp nghiên cứu
• 1.6. Đóng góp mới của đề tài
• 1.7. Kết cấu của đề tài
• 2. CHƯƠNG 2: TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ THUYẾT
• 2.1. Tổng quan nghiên cứu
• 2.1.1. Các nghiên cứu về thành phần kiểm soát nội bộ
• 2.1.2. Nghiên cứu các nhân tố ảnh hưởng đến kiểm soát nội bộ
• 2.1.3. Nghiên cứu các nhân tố ảnh hưởng đến tính hữu hiệu của kiểm soát nội bộ
• 2.1.4. Khoảng trống nghiên cứu
• 2.2. Kiểm soát nội bộ
• 2.3. Các lý thuyết nền tảng
• 2.4. Mô hình nghiên cứu lý thuyết
• 2.5. Đặc điểm hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp bảo hiểm phi nhân thọ
• 2.6. Mô hình nghiên cứu lý thuyết và giả thuyết nghiên cứu
• 2.7. KẾT LUẬN CHƯƠNG 2
• 3. CHƯƠNG 3: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Thiết kế nghiên cứu
• 3.2. Nghiên cứu định tính
• 3.2.1. Mục đích nghiên cứu định tính
• 3.2.2. Đối tượng nghiên cứu định tính
• 3.2.3. Kết quả nghiên cứu định tính
• 3.3. Mô hình, thang đo và giả thuyết nghiên cứu
• 3.3.1. Mô hình nghiên cứu
• 3.3.2. Các biến, thang đo điều chỉnh
• 3.4. Nghiên cứu định lượng chính thức
• 3.4.1. Mẫu nghiên cứu và thu thập dữ liệu
• 3.4.2. Thu thập và phân tích dữ liệu
• 3.5. KẾT LUẬN CHƯƠNG 3
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 4.1. Khái quát về các doanh nghiệp bảo hiểm phi nhân thọ tại Việt Nam
• 4.1.1. Giới thiệu chung về bảo hiểm phi nhân thọ
• 4.1.2. Quy mô thị trường
• 4.1.3. Hoạt động kinh doanh bảo hiểm phi nhân thọ
• 4.1.4. Hoạt động tái bảo hiểm
• 4.1.5. Hoạt động đầu tư của các doanh nghiệp bảo hiểm
• 4.2. Thực trạng kiểm soát nội bộ của các DNBHPNT tại Việt Nam
• 4.3. Mô tả mẫu nghiên cứu
• 4.4. Kết quả phân tích độ tin cậy của thang đo
• 4.5. Kết quả phân tích nhân tố khám phá
• 4.6. Kết quả phân tích nhân tố khẳng định
• 4.7. Ảnh hưởng các nhân tố đến thành phần kiểm soát nội bộ, và tính hữu hiệu kiểm soát nội bộ
• 4.8. Kiểm định sự khác biệt về tính hữu hiệu của kiểm soát nội bộ theo nhóm doanh nghiệp
• 4.9. KẾT LUẬN CHƯƠNG 4
• 5. CHƯƠNG 5: THẢO LUẬN KẾT QUẢ VÀ KHUYẾN NGHỊ
• 5.1. Thảo luận kết quả nghiên cứu
• 5.1.1. Ảnh hưởng công nghệ thông tin đến thành phần kiểm soát nội bộ
• 5.1.2. Ảnh hưởng của chiến lược kinh doanh đến thành phần kiểm soát nội bộ
• 5.1.3. Ảnh hưởng của văn hóa tổ chức đến thành phần kiểm soát nội bộ
• 5.1.4. Ảnh hưởng nhận thức về sự không chắc chắn môi trường doanh nghiệp đến thành phần kiểm soát nội bộ
• 5.1.5. Ảnh hưởng của cấu trúc tổ chức đến thành phần kiểm soát nội bộ
• 5.1.6. Ảnh hưởng của thành phần kiểm soát nội bộ đến tính hữu hiệu của kiểm soát nội bộ
• 5.1.7. Sự khác biệt của quy mô vốn điều lệ, loại hình hoạt động, thời gian hoạt động đến tính hữu hiệu của kiểm soát nội bộ
• 5.2. Khuyến nghị từ kết quả nghiên cứu đối với nhà quản trị
• 5.2.1. Khuyến nghị về tăng cường ứng dụng công nghệ thông tin
• 5.2.2. Khuyến nghị về chiến lược kinh doanh
• 5.2.3. Khuyến nghị về văn hóa doanh nghiệp
• 5.2.4. Khuyến nghị về nhận thức về sự không chắc chắn môi trường doanh nghiệp
• 5.2.5. Khuyến nghị về cấu trúc tổ chức
• 5.2.6. Khuyến nghị về nâng cao tính hữu hiệu của kiểm soát nội bộ
• 5.2.7. Khuyến nghị về quy mô vốn điều lệ, thời gian hoạt động và hình thức sở hữu
• 5.3. Khuyến nghị Cơ quan nhà nước và Hiệp hội nghề nghiệp
• 5.3.1. Khuyến nghị với Bộ Tài chính và Cục giám sát bảo hiểm
• 5.3.2. Khuyến nghị với Hiệp hội Kế toán và Kiểm toán Việt Nam
• 5.4. Hạn chế của nghiên cứu và định hướng nghiên cứu tiếp theo
• 5.5. KẾT LUẬN CHƯƠNG 5
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tầm Quan Trọng Của Kiểm Soát Nội Bộ Trong Doanh Nghiệp Bảo Hiểm Bí Quyết Phát Triển Bền Vững

Kiểm soát nội bộ trong doanh nghiệp bảo hiểm đóng vai trò thiết yếu, không chỉ là một công cụ quản lý mà còn là nền tảng cho sự ổn định và tăng trưởng bền vững. Các nghiên cứu học thuật và thực tiễn đều khẳng định tầm quan trọng của một hệ thống kiểm soát nội bộ doanh nghiệp bảo hiểm vững mạnh trong việc giảm thiểu rủi ro, đảm bảo độ tin cậy của báo cáo tài chính, và thúc đẩy tuân thủ pháp luật. Theo Spira (2003), một hệ thống kiểm soát nội bộ hiệu quả giúp các tổ chức giảm rủi ro, đảm bảo tính chính xác của các báo cáo tài chính và tuân thủ các quy định pháp luật. Lịch sử đã chứng kiến nhiều vụ gian lận tài chính lớn, như các trường hợp của Enron hay Worldcom, đã gây ra những thiệt hại khổng lồ và dẫn đến sự sụp đổ của các tập đoàn, nhấn mạnh sự cấp thiết của việc tăng cường kiểm soát nội bộ.

Đặc biệt, trong bối cảnh ngành bảo hiểm Việt Nam đang phát triển mạnh mẽ với 71 doanh nghiệp bảo hiểm và tổng tài sản ước đạt 573.225 tỷ đồng vào năm 2020 (Cục quản lý giám sát BH, 2020), việc thiết lập một hệ thống kiểm soát nội bộ doanh nghiệp bảo hiểm hiệu quả càng trở nên cấp bách. Mặc dù thị trường có tốc độ tăng trưởng cao, nhưng cũng tiềm ẩn nhiều rủi ro từ hoạt động khai thác, dự phòng, tái bảo hiểm đến rủi ro tài sản và rủi ro hoạt động, cùng với tình trạng trục lợi bảo hiểm ngày càng phức tạp. Những rủi ro này có thể ảnh hưởng nghiêm trọng đến hiệu quả kinh doanh và tốc độ tăng trưởng bền vững của thị trường. Năng lực quản trị rủi ro trong ngành bảo hiểm của nhiều doanh nghiệp bảo hiểm còn hạn chế, và tình trạng cạnh tranh không lành mạnh bằng việc hạ phí bảo hiểm dưới mức an toàn hoặc tăng hoa hồng quá mức quy định đã làm gia tăng các rủi ro hoạt động doanh nghiệp bảo hiểm.

Nhận thức được điều này, các cơ quan quản lý nhà nước đã tích cực hỗ trợ bằng cách ban hành các hành lang pháp lý như Nghị định 45/2007/NĐ-CP yêu cầu doanh nghiệp bảo hiểm phải xây dựng quy trình kiểm soát nội bộ trong phương án hoạt động 5 năm đầu. Nghị định số 05/2019/NĐ-CP về kiểm toán nội bộ cũng cung cấp khung pháp lý toàn diện đầu tiên cho hoạt động này, đặc biệt đối với các doanh nghiệp niêm yết và doanh nghiệp có vốn sở hữu nhà nước. Những quy định này khẳng định vai trò không thể thiếu của kiểm soát nội bộ trong việc đảm bảo sự minh bạch, ổn định và hiệu quả của các doanh nghiệp bảo hiểm.

Tuy nhiên, thực tế cho thấy vai trò của kiểm soát nội bộ trong doanh nghiệp bảo hiểm tại Việt Nam còn khá mờ nhạt và chưa được quan tâm đúng mức. Việc thiếu cơ chế kiểm soát hữu hiệu đã dẫn đến hàng loạt vụ bê bối và gian lận. Theo Kinney (2000), các bằng chứng về tính hữu hiệu của cấu trúc kiểm soát nội bộ trong môi trường tổ chức gần như không tồn tại và vẫn là chủ đề chưa được nghiên cứu sâu. Do đó, việc nghiên cứu và áp dụng các giải pháp kiểm soát nội bộ tối ưu không chỉ là yêu cầu cấp thiết mà còn là bí quyết để các doanh nghiệp bảo hiểm duy trì lợi thế cạnh tranh và phát triển bền vững trong môi trường kinh doanh đầy biến động.

1.1. Kiểm Soát Nội Bộ Là Gì Trong Ngành Bảo Hiểm

Khái niệm kiểm soát nội bộ đã trải qua quá trình phát triển liên tục, từ việc chỉ giới hạn trong "kiểm tra nội bộ" trước những năm 1930 đến một hệ thống toàn diện hơn. Ban đầu, "kiểm tra nội bộ" được hiểu là sự kết hợp giữa hệ thống kiểm tra và các thủ tục phòng ban liên quan, nhằm phát hiện gian lận (Sawyer và cộng sự, 2003). Đến năm 1929, Cục Dự trữ Liên bang Hoa Kỳ chính thức đề cập thuật ngữ kiểm soát nội bộ như một công cụ bảo vệ tài sản và nâng cao hiệu quả hoạt động. Năm 1992, Ủy ban COSO đã thống nhất một khái niệm toàn diện, định nghĩa kiểm soát nội bộ là một quá trình do Ban Giám đốc và các thành viên khác trong tổ chức thực hiện, nhằm cung cấp sự đảm bảo hợp lý về việc đạt được các mục tiêu về hiệu quả và hiệu lực hoạt động, độ tin cậy của báo cáo tài chính, và tuân thủ pháp luật và các quy định liên quan. Khái niệm này đã mở rộng phạm vi của kiểm soát nội bộ không chỉ trong kế toán mà còn bao gồm cả việc đảm bảo an toàn tài sản, giảm thiểu rủi ro và đạt được mục tiêu tổ chức. Trong ngữ cảnh doanh nghiệp bảo hiểm, kiểm soát nội bộ là một hệ thống hoặc quá trình mà nhà quản lý doanh nghiệp thiết lập cùng với nhân viên để thực hiện các cơ chế, chính sách, quy trình, thủ tục nhằm đảm bảo tin cậy của báo cáo tài chính, tuân thủ các quy định và luật lệ, cũng như các hoạt động được thực hiện hiệu quả. Điều này phù hợp với định nghĩa của Luật Kế toán 2015 (Điều 39) tại Việt Nam, coi kiểm soát nội bộ là việc thiết lập và tổ chức thực hiện các cơ chế, chính sách, quy trình nội bộ nhằm phòng ngừa, phát hiện, xử lý kịp thời rủi ro và đạt được yêu cầu đề ra.

1.2. Xu Hướng Và Sự Cần Thiết Của Hệ Thống Kiểm Soát Nội Bộ Doanh Nghiệp Bảo Hiểm Tại Việt Nam

Ngành bảo hiểm Việt Nam đang đứng trước nhiều cơ hội và thách thức, làm nổi bật sự cần thiết của một hệ thống kiểm soát nội bộ doanh nghiệp bảo hiểm mạnh mẽ. Theo Cục quản lý giám sát BH năm 2020, thị trường có tổng tài sản lớn và tốc độ tăng trưởng cao. Tuy nhiên, cùng với sự tăng trưởng là những tiềm ẩn rủi ro như rủi ro trong bảo hiểm (khai thác, dự phòng, tái bảo hiểm), rủi ro tài sản (thị trường, tín dụng, thanh khoản), và rủi ro hoạt động doanh nghiệp bảo hiểm (phát triển sản phẩm, bán hàng, phân phối, bồi thường). Đặc biệt, tình trạng trục lợi bảo hiểm ngày càng phức tạp và cạnh tranh không lành mạnh đặt ra yêu cầu cao về kiểm soát nội bộ. Để ứng phó, các cơ quan quản lý nhà nước đã ban hành nhiều quy định, tạo hành lang pháp lý cho các doanh nghiệp bảo hiểm. Nghị định 45/2007/NĐ-CP yêu cầu xây dựng quy trình kiểm soát nội bộ ngay từ giai đoạn đầu hoạt động. Nghị định số 05/2019/NĐ-CP về kiểm toán nội bộ cung cấp khung pháp lý toàn diện, nhấn mạnh vai trò của kiểm toán nội bộ công ty bảo hiểm là tuyến phòng vệ cuối cùng (Thông tư số 13/2019/TT-NHNN). Sự phát triển của công nghệ thông tin cũng tạo ra cả cơ hội và thách thức mới cho việc triển khai hệ thống kiểm soát nội bộ. Việc ứng dụng công nghệ thông tin giúp tự động hóa quy trình, tích hợp dữ liệu và cung cấp thông tin kịp thời, nhưng cũng đòi hỏi các biện pháp kiểm soát chặt chẽ để bảo vệ thông tin và phòng chống gian lận bảo hiểm (Bharadwaj, 2000; Klamm và Watson, 2009). Việc này nhấn mạnh nhu cầu liên tục cải tiến và thích ứng kiểm soát nội bộ với bối cảnh kinh doanh và công nghệ thay đổi.

II. Thách Thức Khi Triển Khai Kiểm Soát Nội Bộ Doanh Nghiệp Bảo Hiểm Đối Phó Rủi Ro Gian Lận

Việc triển khai và duy trì một hệ thống kiểm soát nội bộ doanh nghiệp bảo hiểm hiệu quả luôn đối mặt với nhiều thách thức đáng kể, đặc biệt trong bối cảnh ngành bảo hiểm đầy biến động. Một trong những thách thức lớn nhất là nhận thức chưa đầy đủ về tầm quan trọng của kiểm soát nội bộ. Theo Trịnh Viết Giang (2022), vai trò của kiểm soát nội bộ còn khá mờ nhạt và chưa được quan tâm đúng mức tại nhiều doanh nghiệp Việt Nam nói chung và doanh nghiệp bảo hiểm nói riêng. Sự thiếu vắng cơ chế kiểm soát hữu hiệu đã dẫn đến hàng loạt vụ bê bối và gian lận. Các học giả cũng chỉ ra rằng bằng chứng về tính hữu hiệu của cấu trúc kiểm soát nội bộ trong môi trường tổ chức vẫn còn ít và là chủ đề chưa được nghiên cứu sâu (Kinney, 2000).

Thêm vào đó, rủi ro hoạt động doanh nghiệp bảo hiểm là một mối lo ngại thường trực. Từ rủi ro trong khai thác, dự phòng, tái bảo hiểm đến rủi ro tài sản và hoạt động, mỗi khía cạnh đều có thể gây ra tổn thất lớn. Năng lực quản trị rủi ro trong ngành bảo hiểm còn hạn chế ở nhiều doanh nghiệp, dẫn đến việc không lường trước và ứng phó kịp thời với các biến động thị trường. Tình trạng trục lợi bảo hiểm ngày càng phức tạp, đòi hỏi các biện pháp phòng chống gian lận bảo hiểm tinh vi và liên tục được cập nhật. Sự cạnh tranh không lành mạnh, như việc hạ phí bảo hiểm dưới mức an toàn hoặc tăng hoa hồng quá mức quy định, cũng làm gia tăng đáng kể các rủi ro cho doanh nghiệp bảo hiểm, đe dọa đến hiệu quả kinh doanh và tốc độ tăng trưởng bền vững của thị trường.

Sự phát triển nhanh chóng của công nghệ thông tin cũng tạo ra những thách thức mới cho kiểm soát nội bộ. Mặc dù công nghệ mang lại nhiều lợi ích, nhưng nó cũng đi kèm với các rủi ro về bảo mật dữ liệu, sai sót hệ thống và gian lận công nghệ cao. Klamm và Watson (2009) chỉ ra rằng các doanh nghiệp có yếu tố cấu thành kiểm soát nội bộ liên quan đến công nghệ thông tin yếu kém thường có báo cáo điểm yếu và sai sót trọng yếu nhiều hơn. Điều này đòi hỏi các doanh nghiệp bảo hiểm phải không ngừng đầu tư vào hạ tầng công nghệ và đào tạo nhân sự để đảm bảo hệ thống kiểm soát nội bộ có thể thích nghi và ứng phó hiệu quả với môi trường số hóa.

Ngoài ra, việc đảm bảo tuân thủ pháp luật bảo hiểm cũng là một thách thức lớn. Ngành bảo hiểm chịu sự quản lý chặt chẽ của nhiều quy định pháp luật và chuẩn mực ngành. Việc thay đổi liên tục các quy định đòi hỏi chính sách kiểm soát nội bộ phải linh hoạt và cập nhật kịp thời. Tuy nhiên, việc thực thi và giám sát kiểm soát nội bộ để đảm bảo tuân thủ đầy đủ đôi khi còn gặp nhiều khó khăn do thiếu nguồn lực, kiến thức chuyên môn hoặc do sự phức tạp của các quy định. Tất cả những thách thức này đòi hỏi các doanh nghiệp bảo hiểm phải có cách tiếp cận toàn diện, chủ động và liên tục cải tiến hệ thống kiểm soát nội bộ của mình.

2.1. Rủi Ro Hoạt Động Doanh Nghiệp Bảo Hiểm Và Thiếu Hụt Kiểm Soát Nội Bộ

Các doanh nghiệp bảo hiểm phải đối mặt với một phổ rộng các rủi ro hoạt động doanh nghiệp bảo hiểm có thể gây tổn thất nghiêm trọng. Nguồn tài liệu gốc chỉ ra rằng những rủi ro này bao gồm rủi ro trong khai thác bảo hiểm, dự phòng nghiệp vụ, tái bảo hiểm, cũng như rủi ro tài sản (thị trường, tín dụng, thanh khoản) và rủi ro trong hoạt động (phát triển sản phẩm, bán hàng, phân phối, bồi thường). Một trong những nguyên nhân chính làm trầm trọng thêm các rủi ro này là sự thiếu hụt trong kiểm soát nội bộ. Năng lực quản trị rủi ro trong ngành bảo hiểm còn hạn chế ở nhiều doanh nghiệp, dẫn đến việc không thể xác định, đánh giá và kiểm soát rủi ro một cách hiệu quả. Chẳng hạn, sự thiếu chặt chẽ trong quy trình kiểm soát nghiệp vụ bảo hiểm có thể dẫn đến việc chấp nhận rủi ro không cân xứng trong quá trình underwriting hoặc sai sót trong quản lý bồi thường bảo hiểm, gây ra thiệt hại tài chính đáng kể. Trịnh Viết Giang (2022) nhấn mạnh rằng “năng lực quản lý rủi ro của DNBH còn hạn chế; tình trạng trục lợi BH ngày càng phức tạp”. Việc cạnh tranh không lành mạnh cũng làm tăng gánh nặng rủi ro. Khi thiếu một hệ thống kiểm soát nội bộ doanh nghiệp bảo hiểm mạnh mẽ, doanh nghiệp dễ dàng rơi vào nguy cơ phá sản, thua lỗ, ảnh hưởng đến sự phát triển bền vững.

2.2. Vấn Đề Phòng Chống Gian Lận Bảo Hiểm Và Tuân Thủ Pháp Luật Bảo Hiểm

Phòng chống gian lận bảo hiểm và tuân thủ pháp luật bảo hiểm là hai khía cạnh trọng yếu mà kiểm soát nội bộ trong doanh nghiệp bảo hiểm cần đặc biệt chú trọng. Vấn đề trục lợi bảo hiểm ngày càng phức tạp, từ những hành vi khai báo sai sự thật để trục lợi bồi thường đến các hoạt động tinh vi hơn như rửa tiền qua bảo hiểm. Một hệ thống kiểm soát nội bộ doanh nghiệp bảo hiểm yếu kém sẽ tạo kẽ hở cho những hành vi này phát triển, gây thiệt hại lớn cho doanh nghiệp và uy tín của toàn ngành. Mục tiêu của kiểm soát nội bộ theo COSO (1992) bao gồm việc đảm bảo tuân thủ pháp luật và các quy định liên quan. Các văn bản pháp luật như Nghị định số 05/2019/NĐ-CP về kiểm toán nội bộ hay Luật Kế toán 2015 đều nhấn mạnh tầm quan trọng của việc tuân thủ và phòng ngừa gian lận. Tuy nhiên, việc thực thi các quy định này không phải lúc nào cũng dễ dàng. Thách thức nằm ở việc thiết lập các chính sách kiểm soát nội bộ rõ ràng, đào tạo nhân sự về đạo đức kinh doanh, và áp dụng các công cụ công nghệ để phát hiện sớm các dấu hiệu gian lận. Bộ phận kiểm toán nội bộ công ty bảo hiểm đóng vai trò quan trọng trong việc giám sát kiểm soát nội bộ và đánh giá sự tuân thủ, nhưng cần được trao quyền và có đủ năng lực để thực hiện nhiệm vụ một cách độc lập và hiệu quả.

III. Khung COSO Hướng Dẫn Nâng Cao Hiệu Quả Kiểm Soát Nội Bộ Doanh Nghiệp Bảo Hiểm

Khung COSO trong bảo hiểm là một trong những nền tảng lý thuyết và thực tiễn quan trọng nhất để xây dựng và cải thiện kiểm soát nội bộ trong doanh nghiệp bảo hiểm. Được Ủy ban COSO công bố lần đầu vào năm 1992 và cập nhật vào năm 2013, khung này cung cấp một mô hình toàn diện gồm 5 thành phần có mối liên hệ chặt chẽ, giúp các tổ chức đạt được mục tiêu về hiệu quả hoạt động, độ tin cậy của báo cáo tài chính, và tuân thủ pháp luật và các quy định liên quan. Việc áp dụng khung COSO trong bảo hiểm đã được các cơ quan quản lý và hiệp hội nghề nghiệp trên toàn thế giới khuyến khích, và tại Việt Nam, nó cũng được xem là một tiêu chuẩn để xây dựng hệ thống kiểm soát nội bộ doanh nghiệp bảo hiểm vững mạnh.

Khung COSO (2013) không chỉ mô tả các thành phần cơ bản mà còn đưa ra 17 nguyên tắc chi tiết để giải thích và hướng dẫn việc áp dụng từng thành phần trong thực tế. Điều này đặc biệt hữu ích cho các doanh nghiệp bảo hiểm trong việc cụ thể hóa các chính sách kiểm soát nội bộ và quy trình kiểm soát nghiệp vụ bảo hiểm. Chẳng hạn, các nguyên tắc về môi trường kiểm soát bảo hiểm nhấn mạnh tầm quan trọng của đạo đức và tính liêm chính, trong khi các nguyên tắc về đánh giá rủi ro yêu cầu các doanh nghiệp phải chủ động xác định và phân tích các rủi ro có thể ảnh hưởng đến mục tiêu. Điều này giúp các doanh nghiệp bảo hiểm không chỉ phản ứng với rủi ro mà còn chủ động quản lý chúng, giảm thiểu thiệt hại tiềm tàng.

Việc tích hợp khung COSO trong bảo hiểm cũng thúc đẩy quản trị rủi ro trong ngành bảo hiểm một cách toàn diện. Nó yêu cầu các doanh nghiệp phải xem xét tất cả các loại rủi ro – từ rủi ro hoạt động, rủi ro tài chính đến rủi ro tuân thủ – và thiết lập các biện pháp kiểm soát phù hợp. Các hoạt động kiểm soát cần được thiết kế để giảm thiểu các rủi ro đã được xác định, đồng thời thông tin và truyền thông phải đảm bảo rằng mọi cấp độ trong tổ chức đều hiểu rõ vai trò và trách nhiệm của mình trong hệ thống kiểm soát nội bộ. Cuối cùng, thành phần giám sát kiểm soát nội bộ đảm bảo rằng các kiểm soát được thực hiện hiệu quả và được cải thiện liên tục.

Nhiều nghiên cứu đã chứng minh tính hữu hiệu của việc áp dụng khung COSO trong bảo hiểm. Jokipii (2006) nhận định rằng khuôn khổ kiểm soát nội bộ của COSO cho thấy kiểm soát nội bộ cần thay đổi tùy theo đặc thù của doanh nghiệp, phù hợp với lý thuyết ngẫu nhiên trong các tổ chức. Điều này có nghĩa là các doanh nghiệp bảo hiểm cần điều chỉnh và tùy biến các nguyên tắc của COSO để phù hợp với quy mô, chiến lược và môi trường kinh doanh cụ thể của mình. Việc này giúp tối ưu hóa hệ thống kiểm soát nội bộ doanh nghiệp bảo hiểm, không chỉ đảm bảo tuân thủ mà còn nâng cao hiệu quả hoạt động và tăng cường năng lực tài chính bảo hiểm.

3.1. Các Thành Phần Của Khung COSO Trong Bảo Hiểm Nền Tảng Vững Chắc

Khung COSO trong bảo hiểm cung cấp một cấu trúc 5 thành phần cốt lõi để thiết lập và duy trì một hệ thống kiểm soát nội bộ doanh nghiệp bảo hiểm hiệu quả. Các thành phần này, theo COSO (1992, 2013), bao gồm: Môi trường kiểm soát, Đánh giá rủi ro, Hoạt động kiểm soát, Thông tin và truyền thông, và Giám sát.

1. Môi trường kiểm soát bảo hiểm: Đây là nền tảng của toàn bộ hệ thống, thiết lập văn hóa tổ chức và tác động đến ý thức kiểm soát của mọi thành viên (Millichamp, 2002). Nó bao gồm tính trung thực, đạo đức kinh doanh bảo hiểm, cam kết năng lực, và vai trò của Hội đồng quản trị cùng Ủy ban kiểm toán. Một môi trường kiểm soát bảo hiểm mạnh mẽ là yếu tố quyết định sự thành công của các thành phần khác.
2. Đánh giá rủi ro: Doanh nghiệp phải xác định, phân tích và đánh giá các rủi ro hoạt động doanh nghiệp bảo hiểm có thể ảnh hưởng đến việc đạt được mục tiêu. Quá trình này giúp doanh nghiệp chủ động đối phó với các mối đe dọa, từ rủi ro gian lận bảo hiểm đến rủi ro thị trường.
3. Hoạt động kiểm soát: Bao gồm các chính sách và thủ tục cụ thể được thiết lập để giảm thiểu rủi ro. Các hoạt động này có thể là phê duyệt, ủy quyền, đối chiếu, phân công trách nhiệm, hay kiểm tra hiệu năng.
4. Thông tin và truyền thông: Đảm bảo thông tin liên quan được xác định, thu thập và truyền đạt một cách kịp thời để các cá nhân có thể thực hiện trách nhiệm của mình. Điều này bao gồm cả thông tin nội bộ và bên ngoài.
5. Giám sát kiểm soát nội bộ: Là quá trình đánh giá chất lượng của hệ thống kiểm soát nội bộ theo thời gian để đảm bảo các kiểm soát hoạt động hiệu quả và được cải thiện liên tục. Đây là một yếu tố then chốt để duy trì tính hữu hiệu của toàn bộ hệ thống.

3.2. Vai Trò Môi Trường Kiểm Soát Bảo Hiểm Và Đánh Giá Rủi Ro

Trong khung COSO trong bảo hiểm, môi trường kiểm soát bảo hiểm và đánh giá rủi ro là hai thành phần có vai trò nền tảng. Môi trường kiểm soát thiết lập giai điệu cho một tổ chức, ảnh hưởng đến ý thức kiểm soát của nhân viên và tạo cơ sở cho các thành phần khác của kiểm soát nội bộ (Millichamp, 2002). Các yếu tố như tính trung thực, đạo đức kinh doanh bảo hiểm, cam kết về năng lực, và sự độc lập của Hội đồng quản trị và Ủy ban kiểm toán đều góp phần tạo nên một môi trường kiểm soát mạnh mẽ. Theo Rae và Subramaniam (2008), môi trường kiểm soát cung cấp nền tảng quan trọng vì các giá trị của tổ chức không thể vượt lên trên sự liêm chính và đạo đức của những người tạo ra, quản lý và giám sát kiểm soát nội bộ chúng. Tiếp theo, đánh giá rủi ro là quá trình xác định và phân tích các rủi ro hoạt động doanh nghiệp bảo hiểm có thể cản trở việc đạt được mục tiêu. Trong doanh nghiệp bảo hiểm, các rủi ro này có thể bao gồm rủi ro thị trường, tín dụng, thanh khoản, rủi ro về khai thác, dự phòng, tái bảo hiểm, và đặc biệt là rủi ro gian lận bảo hiểm. Việc đánh giá rủi ro một cách có hệ thống giúp doanh nghiệp xây dựng các biện pháp phòng chống gian lận bảo hiểm và định hình chính sách kiểm soát nội bộ phù hợp, qua đó tăng cường quản trị rủi ro trong ngành bảo hiểm và đảm bảo năng lực tài chính bảo hiểm.

IV. Tối Ưu Hóa Kiểm Soát Nội Bộ Doanh Nghiệp Bảo Hiểm Vai Trò Kiểm Toán Và Giám Sát

Để tối ưu hóa kiểm soát nội bộ trong doanh nghiệp bảo hiểm, vai trò của kiểm toán nội bộ công ty bảo hiểm và hoạt động giám sát kiểm soát nội bộ là vô cùng quan trọng. Đây là những cơ chế đảm bảo rằng hệ thống kiểm soát nội bộ doanh nghiệp bảo hiểm không chỉ được thiết kế tốt mà còn hoạt động hiệu quả trong thực tế. Kiểm toán nội bộ được coi là tuyến phòng vệ thứ ba, cung cấp sự đánh giá độc lập về tính hữu hiệu của các quy trình quản trị rủi ro, kiểm soát và quản lý (Thông tư số 13/2019/TT-NHNN). Thông qua việc thực hiện các cuộc kiểm toán định kỳ và đột xuất, kiểm toán nội bộ công ty bảo hiểm giúp phát hiện các điểm yếu, sai sót và những lỗ hổng trong quy trình kiểm soát nghiệp vụ bảo hiểm, từ đó đưa ra các khuyến nghị cải tiến kịp thời.

Hoạt động giám sát kiểm soát nội bộ là một phần không thể thiếu của khung COSO trong bảo hiểm, nhấn mạnh sự cần thiết của việc theo dõi và đánh giá liên tục chất lượng của kiểm soát nội bộ. Điều này bao gồm cả giám sát thường xuyên (như các hoạt động quản lý hàng ngày) và đánh giá riêng biệt (như các cuộc kiểm toán nội bộ định kỳ). Sự giám sát kiểm soát nội bộ hiệu quả giúp đảm bảo rằng các chính sách kiểm soát nội bộ được tuân thủ, các biện pháp phòng chống gian lận bảo hiểm đang hoạt động như mong đợi, và quản trị rủi ro trong ngành bảo hiểm được thực hiện một cách nhất quán. Vai trò của các nhà quản lý trong việc tự đánh giá và liên tục cải thiện hệ thống kiểm soát nội bộ của đơn vị mình cũng được INTOSAI GOV 9110 nhấn mạnh, coi đó là yếu tố hữu ích trong việc đảm bảo các kiểm soát phù hợp và hoạt động theo kế hoạch.

Bên cạnh kiểm toán nội bộ và giám sát, việc xây dựng và duy trì các quy trình kiểm soát nghiệp vụ bảo hiểm chặt chẽ là yếu tố then chốt. Mỗi nghiệp vụ, từ underwriting, phát hành hợp đồng, đến quản lý bồi thường bảo hiểm, đều cần có các kiểm soát cụ thể để giảm thiểu rủi ro hoạt động doanh nghiệp bảo hiểm. Các hoạt động kiểm soát này có thể bao gồm phê duyệt, ủy quyền, đối chiếu, và phân công trách nhiệm rõ ràng. Sự ứng dụng công nghệ thông tin cũng góp phần tối ưu hóa các quy trình này, tăng cường tính chính xác và hiệu quả. Tuy nhiên, việc áp dụng công nghệ cũng đòi hỏi sự giám sát kiểm soát nội bộ chặt chẽ để đảm bảo an toàn thông tin và ngăn ngừa các rủi ro mới.

Kết quả từ các nghiên cứu thực nghiệm cũng khẳng định mối quan hệ giữa các thành phần của kiểm soát nội bộ và tính hữu hiệu của chúng. Các tác giả như Karagiorgos và cộng sự (2011) đã làm nổi bật sự tương tác giữa các yếu tố thành phần và tính hữu hiệu, trong đó yếu tố môi trường và hoạt động kiểm soát có tác động lớn. Điều này cho thấy việc tối ưu hóa kiểm soát nội bộ trong doanh nghiệp bảo hiểm không chỉ là một công việc riêng lẻ mà là một quá trình liên tục, đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa các bộ phận, sự cam kết của Ban lãnh đạo và việc áp dụng các công cụ, kỹ thuật hiện đại để nâng cao hiệu quả đánh giá hiệu quả kiểm soát nội bộ.

4.1. Kiểm Toán Nội Bộ Công Ty Bảo Hiểm Đảm Bảo Tính Hữu Hiệu

Kiểm toán nội bộ công ty bảo hiểm đóng vai trò không thể thiếu trong việc đảm bảo tính hữu hiệu của hệ thống kiểm soát nội bộ doanh nghiệp bảo hiểm. Theo Thông tư số 13/2019/TT-NHNN, kiểm toán nội bộ được nhấn mạnh là "tuyến phòng vệ cuối cùng" trong việc đánh giá mức độ đủ vốn và hiệu quả kiểm soát nội bộ của các ngân hàng thương mại, và vai trò này cũng hoàn toàn phù hợp với doanh nghiệp bảo hiểm. Bộ phận kiểm toán nội bộ cung cấp sự đánh giá độc lập và khách quan về các hoạt động kiểm soát, quản trị rủi ro trong ngành bảo hiểm và quy trình quản lý. Vai trò này bao gồm việc xem xét tính đầy đủ và hiệu quả của các chính sách kiểm soát nội bộ, các quy trình kiểm soát nghiệp vụ bảo hiểm, và các biện pháp phòng chống gian lận bảo hiểm. Các kiểm toán viên nội bộ đưa ra ý kiến và khuyến nghị để cải thiện kiểm soát nội bộ, từ đó góp phần nâng cao độ tin cậy của thông tin tài chính và tuân thủ pháp luật bảo hiểm. INTOSAI GOV 9110 cũng nhấn mạnh tầm quan trọng của kiểm toán nội bộ trong việc cung cấp ý kiến và đánh giá về kiểm soát nội bộ của tổ chức. Việc có một bộ phận kiểm toán nội bộ mạnh mẽ và độc lập là yếu tố then chốt để đảm bảo rằng hệ thống kiểm soát nội bộ doanh nghiệp bảo hiểm luôn được rà soát, đánh giá và cải tiến liên tục, từ đó củng cố năng lực tài chính bảo hiểm và sự phát triển bền vững.

4.2. Xây Dựng Quy Trình Kiểm Soát Nghiệp Vụ Bảo Hiểm Chặt Chẽ

Xây dựng quy trình kiểm soát nghiệp vụ bảo hiểm chặt chẽ là trọng tâm để đảm bảo tính hiệu quả của kiểm soát nội bộ trong doanh nghiệp bảo hiểm. Ngành bảo hiểm có nhiều nghiệp vụ đặc thù như underwriting, phát hành hợp đồng, quản lý bồi thường bảo hiểm, tái bảo hiểm và quản lý quỹ đầu tư. Mỗi nghiệp vụ này đều tiềm ẩn các rủi ro hoạt động doanh nghiệp bảo hiểm riêng, đòi hỏi các biện pháp kiểm soát phù hợp. Ví dụ, trong nghiệp vụ underwriting, cần có các quy trình kiểm soát để đảm bảo việc định phí hợp lý và chấp nhận rủi ro trong giới hạn cho phép. Trong quản lý bồi thường bảo hiểm, các quy trình kiểm soát phải được thiết kế để phòng chống gian lận bảo hiểm, đảm bảo tính công bằng và minh bạch. Theo Trịnh Viết Giang (2022), "rủi ro trong BH (khai thác, dự phòng, tái bảo hiểm); Rủi ro tài sản (thị trường, tín dụng, thanh khoản) cho đến rủi ro trong hoạt động..." là những điểm cần được chú trọng. Việc xây dựng chính sách kiểm soát nội bộ chi tiết, phân công trách nhiệm rõ ràng, và áp dụng các công cụ công nghệ thông tin sẽ giúp tự động hóa và tăng cường hiệu quả của các quy trình kiểm soát nghiệp vụ bảo hiểm. Sự giám sát kiểm soát nội bộ thường xuyên và đánh giá hiệu quả kiểm soát nội bộ định kỳ cũng là cần thiết để điều chỉnh và cải tiến các quy trình này, đảm bảo chúng luôn phù hợp với môi trường kinh doanh thay đổi và giúp doanh nghiệp đạt được mục tiêu về tuân thủ pháp luật bảo hiểm và hiệu quả hoạt động.

V. Đánh Giá Hiệu Quả Kiểm Soát Nội Bộ Tại Doanh Nghiệp Bảo Hiểm Thực Trạng Khuyến Nghị

Đánh giá hiệu quả kiểm soát nội bộ là một quá trình liên tục và thiết yếu để đảm bảo rằng hệ thống kiểm soát nội bộ doanh nghiệp bảo hiểm thực sự hoạt động như mong đợi và đóng góp vào các mục tiêu chiến lược của doanh nghiệp. Mục tiêu của kiểm soát nội bộ theo COSO (1992) bao gồm hiệu quả và hiệu lực hoạt động, độ tin cậy của báo cáo tài chính, và tuân thủ pháp luật và các quy định liên quan. Việc đánh giá hiệu quả kiểm soát nội bộ không chỉ giúp xác định các điểm mạnh và điểm yếu mà còn cung cấp cơ sở để đưa ra các khuyến nghị cải tiến, nâng cao quản trị rủi ro trong ngành bảo hiểm và củng cố năng lực tài chính bảo hiểm.

Nhiều nghiên cứu đã tiếp cận việc đánh giá hiệu quả kiểm soát nội bộ theo nhiều cách khác nhau. O'Leary (2005) đã phát triển một mô hình chuẩn hóa (mô hình ICE) để đánh giá kiểm soát nội bộ thông qua các chỉ báo như chi phí, phát triển hợp lý và thời gian hoàn thành. Jokipii (2006) đo lường tính hữu hiệu của kiểm soát nội bộ bằng ba chỉ báo: hiệu quả và hiệu năng của hoạt động, độ tin cậy của thông tin, và sự tuân thủ pháp luật và các quy định liên quan. Nghiên cứu của Trịnh Viết Giang (2022) cũng nhấn mạnh việc xác định mức độ ảnh hưởng của các nhân tố đến thành phần của kiểm soát nội bộ, và mức độ ảnh hưởng của thành phần kiểm soát nội bộ đến tính hữu hiệu của nó, đặc biệt trong bối cảnh các doanh nghiệp bảo hiểm phi nhân thọ tại Việt Nam.

Thực trạng kiểm soát nội bộ trong doanh nghiệp bảo hiểm tại Việt Nam vẫn còn những hạn chế. Mặc dù các cơ quan quản lý nhà nước đã ban hành nhiều quy định pháp lý, nhưng việc thực thi và giám sát kiểm soát nội bộ đôi khi chưa được chú trọng đúng mức. Các yếu tố như văn hóa tổ chức, chiến lược kinh doanh, cấu trúc tổ chức và ứng dụng công nghệ thông tin đều có ảnh hưởng đáng kể đến hệ thống kiểm soát nội bộ doanh nghiệp bảo hiểm. Ví dụ, một văn hóa tổ chức thiếu tính minh bạch và sự tham gia có thể làm suy yếu môi trường kiểm soát bảo hiểm, trong khi ứng dụng công nghệ thông tin không hiệu quả có thể tạo ra các lỗ hổng về an ninh thông tin.

Từ các kết quả nghiên cứu, việc tăng cường đánh giá hiệu quả kiểm soát nội bộ đòi hỏi sự cam kết mạnh mẽ từ Ban lãnh đạo, sự tham gia của tất cả nhân viên và việc áp dụng các phương pháp đo lường khoa học. Khuyến nghị từ nghiên cứu thường tập trung vào việc tăng cường ứng dụng công nghệ thông tin, điều chỉnh chiến lược kinh doanh để phù hợp với kiểm soát nội bộ, xây dựng văn hóa doanh nghiệp lành mạnh, và tối ưu hóa cấu trúc tổ chức để tạo điều kiện thuận lợi cho các hoạt động kiểm soát. Việc này không chỉ giúp doanh nghiệp bảo hiểm tuân thủ tốt hơn các quy định mà còn nâng cao hiệu suất hoạt động, giảm thiểu rủi ro hoạt động doanh nghiệp bảo hiểm và bảo vệ năng lực tài chính bảo hiểm.

5.1. Các Yếu Tố Ảnh Hưởng Đến Tính Hữu Hiệu Của Kiểm Soát Nội Bộ Doanh Nghiệp Bảo Hiểm

Tính hữu hiệu của kiểm soát nội bộ trong doanh nghiệp bảo hiểm không chỉ phụ thuộc vào các thành phần cấu thành trực tiếp mà còn chịu ảnh hưởng của nhiều yếu tố bên ngoài và đặc tính tổ chức. Nghiên cứu của Trịnh Viết Giang (2022) và các học giả khác đã chỉ ra các nhân tố quan trọng như công nghệ thông tin, chiến lược kinh doanh, văn hóa tổ chức, nhận thức về sự không chắc chắn của môi trường doanh nghiệp, và cấu trúc tổ chức.

1. Công nghệ thông tin: Ứng dụng công nghệ thông tin mạnh mẽ có thể cải thiện đáng kể hiệu quả kiểm soát nội bộ, giúp xử lý khối lượng lớn dữ liệu, tự động hóa quy trình và nâng cao khả năng giám sát kiểm soát nội bộ. Ngược lại, việc thiếu đầu tư hoặc áp dụng kém hiệu quả công nghệ có thể tạo ra các điểm yếu nghiêm trọng (Klamm và Watson, 2009).
2. Chiến lược kinh doanh: Các chiến lược khác nhau (tấn công, phòng thủ, phân tích) yêu cầu hệ thống kiểm soát nội bộ được thiết kế theo các cách khác nhau để hỗ trợ mục tiêu chiến lược (Simons, 1990).
3. Văn hóa tổ chức: Một văn hóa tổ chức khuyến khích tính minh bạch, đạo đức và sự tham gia sẽ củng cố môi trường kiểm soát bảo hiểm và nâng cao tính hữu hiệu của kiểm soát nội bộ (Chow và cộng sự, 1991).
4. Nhận thức về sự không chắc chắn về môi trường: Môi trường kinh doanh càng bất ổn, càng cần một hệ thống kiểm soát nội bộ doanh nghiệp bảo hiểm mạnh mẽ và linh hoạt hơn để ứng phó với rủi ro (Jokipii, 2010).
5. Cấu trúc tổ chức: Cấu trúc tập trung hay phi tập trung, mức độ chính thức hóa, và sự khác biệt theo chiều dọc đều ảnh hưởng đến cách thức thông tin được truyền đạt và các kiểm soát được thực thi (Chenhall, 2003). Các yếu tố này có thể tác động trực tiếp hoặc gián tiếp đến các thành phần của kiểm soát nội bộ, từ đó ảnh hưởng đến khả năng đạt được các mục tiêu về hiệu quả, độ tin cậy và tuân thủ pháp luật bảo hiểm.

5.2. Khuyến Nghị Tăng Cường Năng Lực Tài Chính Bảo Hiểm Qua Kiểm Soát Nội Bộ

Để tăng cường năng lực tài chính bảo hiểm, việc củng cố kiểm soát nội bộ trong doanh nghiệp bảo hiểm là một chiến lược then chốt. Từ kết quả nghiên cứu và thực tiễn, có thể đưa ra các khuyến nghị sau:

1. Tăng cường ứng dụng công nghệ thông tin: Đầu tư vào các hệ thống quản lý hiện đại như ERP và các công cụ phân tích dữ liệu giúp tự động hóa quy trình kiểm soát nghiệp vụ bảo hiểm, nâng cao tính chính xác của dữ liệu tài chính và hỗ trợ phòng chống gian lận bảo hiểm.
2. Xây dựng văn hóa tổ chức vững mạnh: Khuyến khích đạo đức kinh doanh bảo hiểm, tính minh bạch và trách nhiệm giải trình ở mọi cấp độ. Một môi trường kiểm soát bảo hiểm tích cực sẽ thúc đẩy sự tuân thủ và nâng cao ý thức về tầm quan trọng của kiểm soát nội bộ.
3. Hoàn thiện cấu trúc tổ chức và chính sách kiểm soát nội bộ: Đảm bảo phân công trách nhiệm rõ ràng, thiết lập các ủy ban kiểm toán độc lập và tăng cường giám sát kiểm soát nội bộ. Các chính sách kiểm soát nội bộ cần được định kỳ rà soát và cập nhật để phù hợp với môi trường kinh doanh và pháp luật.
4. Nâng cao năng lực quản trị rủi ro trong ngành bảo hiểm: Áp dụng các phương pháp đánh giá rủi ro toàn diện, bao gồm cả rủi ro hoạt động doanh nghiệp bảo hiểm và rủi ro tài chính. Kiểm toán nội bộ công ty bảo hiểm cần được trao quyền để đánh giá độc lập và hiệu quả các quy trình này.
5. Đào tạo và phát triển nguồn nhân lực: Cung cấp các khóa đào tạo chuyên sâu về kiểm soát nội bộ, quản lý bồi thường bảo hiểm, và tuân thủ pháp luật bảo hiểm để nâng cao năng lực chuyên môn và ý thức trách nhiệm của nhân viên. Những biện pháp này không chỉ giúp doanh nghiệp bảo hiểm hoạt động hiệu quả hơn mà còn củng cố niềm tin của khách hàng, nhà đầu tư và cơ quan quản lý, từ đó gia tăng năng lực tài chính bảo hiểm và thúc đẩy sự phát triển bền vững.

VI. Tương Lai Kiểm Soát Nội Bộ Trong Doanh Nghiệp Bảo Hiểm Hướng Tới Phát Triển Bền Vững

Tương lai của kiểm soát nội bộ trong doanh nghiệp bảo hiểm đang được định hình bởi sự phát triển nhanh chóng của công nghệ, sự gia tăng về quy định pháp lý và nhu cầu ngày càng cao về sự minh bạch và bền vững. Trong bối cảnh toàn cầu hóa kinh tế và chuyển đổi số, hệ thống kiểm soát nội bộ doanh nghiệp bảo hiểm không chỉ đơn thuần là công cụ tuân thủ mà còn là yếu tố chiến lược, giúp doanh nghiệp thích nghi, đổi mới và tạo ra giá trị bền vững. Việc cập nhật khung COSO trong bảo hiểm vào năm 2013 với 17 nguyên tắc đã phản ánh xu hướng này, nhấn mạnh vai trò của kiểm soát nội bộ trong việc quản trị rủi ro và giảm thiểu gian lận trong môi trường kinh doanh hiện đại.

Trong những năm tới, kiểm soát nội bộ trong doanh nghiệp bảo hiểm sẽ ngày càng tập trung vào việc tích hợp sâu rộng công nghệ thông tin. Các công nghệ như trí tuệ nhân tạo (AI), học máy (Machine Learning) và blockchain có tiềm năng cách mạng hóa các quy trình kiểm soát nghiệp vụ bảo hiểm, từ tự động hóa việc phát hiện gian lận trong quản lý bồi thường bảo hiểm đến tăng cường tính bảo mật và minh bạch của dữ liệu. Tuy nhiên, việc áp dụng các công nghệ này cũng đòi hỏi các biện pháp kiểm soát mới để quản lý rủi ro công nghệ và đảm bảo tính toàn vẹn của hệ thống. Giám sát kiểm soát nội bộ sẽ cần sử dụng các công cụ phân tích dữ liệu tiên tiến để phát hiện các bất thường một cách nhanh chóng và hiệu quả hơn.

Bên cạnh công nghệ, việc củng cố thực hành tốt quản trị doanh nghiệp bảo hiểm sẽ là trọng tâm. Điều này bao gồm việc nâng cao vai trò và trách nhiệm của Hội đồng quản trị, tăng cường tính độc lập của kiểm toán nội bộ công ty bảo hiểm, và xây dựng một môi trường kiểm soát bảo hiểm vững mạnh dựa trên đạo đức kinh doanh bảo hiểm và tính liêm chính. Các chính sách kiểm soát nội bộ cần được thiết kế để không chỉ đáp ứng yêu cầu tuân thủ pháp luật bảo hiểm mà còn thúc đẩy văn hóa kiểm soát có trách nhiệm và minh bạch trong toàn tổ chức.

Mô hình nghiên cứu của Trịnh Viết Giang (2022) đã góp phần làm phong phú thêm lý luận và thực tiễn về kiểm soát nội bộ trong ngành bảo hiểm tại Việt Nam, đặc biệt là doanh nghiệp bảo hiểm phi nhân thọ. Nghiên cứu này đã xác định các nhân tố ảnh hưởng đến thành phần và tính hữu hiệu của kiểm soát nội bộ, từ đó đưa ra các khuyến nghị chính sách cụ thể. Việc tiếp tục nghiên cứu sâu hơn về các mối quan hệ này, đặc biệt trong bối cảnh các yếu tố ngẫu nhiên của tổ chức, sẽ tiếp tục là định hướng quan trọng để phát triển lý thuyết và thực tiễn kiểm soát nội bộ. Chỉ khi các doanh nghiệp bảo hiểm chủ động nắm bắt các xu hướng này, họ mới có thể đảm bảo đánh giá hiệu quả kiểm soát nội bộ liên tục và đạt được sự phát triển bền vững trong tương lai.

6.1. Hướng Phát Triển Của Kiểm Soát Nội Bộ Doanh Nghiệp Bảo Hiểm Trong Kỷ Nguyên Số

Kỷ nguyên số đang mở ra những hướng phát triển mới cho kiểm soát nội bộ trong doanh nghiệp bảo hiểm. Công nghệ thông tin (CNTT) không còn là công cụ hỗ trợ mà trở thành yếu tố cốt lõi trong việc thiết kế và vận hành hệ thống kiểm soát nội bộ doanh nghiệp bảo hiểm hiệu quả. Bharadwaj (2000) xem CNTT là tập hợp các nguồn lực cho phép tổ chức đạt được lợi thế cạnh tranh. Các doanh nghiệp bảo hiểm cần đầu tư vào hạ tầng CNTT tích hợp như ERP để hỗ trợ các biện pháp kiểm soát tự động và hiệu quả (Morris, 2011). Điều này giúp cải thiện khả năng xử lý dữ liệu lớn, tăng cường tính nhất quán và giảm thiểu sai sót thủ công trong các quy trình kiểm soát nghiệp vụ bảo hiểm. Tuy nhiên, sự phụ thuộc vào công nghệ cũng đi kèm với rủi ro an ninh mạng và rủi ro hệ thống, đòi hỏi phải có các kiểm soát CNTT chuyên biệt. Xu hướng "kiểm soát liên tục" (continuous controls monitoring) thông qua phân tích dữ liệu lớn và AI sẽ giúp giám sát kiểm soát nội bộ theo thời gian thực, phát hiện sớm các bất thường và giảm thiểu rủi ro gian lận bảo hiểm. Việc tích hợp các kiểm soát vào trong các hệ thống công nghệ ngay từ đầu là yếu tố quan trọng để đảm bảo tính hữu hiệu của kiểm soát nội bộ trong kỷ nguyên số.

6.2. Thực Hành Tốt Quản Trị Doanh Nghiệp Bảo Hiểm Tăng Cường Vai Trò Kiểm Soát Nội Bộ

Thực hành tốt quản trị doanh nghiệp bảo hiểm gắn liền chặt chẽ với một hệ thống kiểm soát nội bộ doanh nghiệp bảo hiểm vững mạnh. Kiểm soát nội bộ không chỉ là một chức năng riêng biệt mà là một phần không thể thiếu của hệ thống quản trị và quản trị rủi ro trong ngành bảo hiểm của tổ chức (IFAC, 2011). Để đạt được thực hành tốt quản trị doanh nghiệp bảo hiểm, các doanh nghiệp cần ưu tiên xây dựng một môi trường kiểm soát bảo hiểm mạnh mẽ, dựa trên đạo đức kinh doanh bảo hiểm và tính liêm chính. Điều này bao gồm việc thiết lập Hội đồng quản trị và Ủy ban kiểm toán độc lập, có năng lực, và tham gia tích cực vào việc giám sát kiểm soát nội bộ và đánh giá hiệu quả kiểm soát nội bộ. Vai trò của kiểm toán nội bộ công ty bảo hiểm cũng cần được củng cố để cung cấp những đánh giá khách quan về hiệu quả của các kiểm soát. Bên cạnh đó, các chính sách kiểm soát nội bộ cần được truyền đạt rõ ràng, và toàn bộ nhân viên phải hiểu rõ trách nhiệm của mình trong việc tuân thủ pháp luật bảo hiểm và các quy định nội bộ. Bằng cách tích hợp sâu kiểm soát nội bộ vào cấu trúc quản trị, các doanh nghiệp bảo hiểm có thể nâng cao tính minh bạch, giảm thiểu rủi ro hoạt động doanh nghiệp bảo hiểm và củng cố niềm tin của các bên liên quan, từ đó thúc đẩy sự phát triển bền vững.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Bảo hiểm phi nhân thọ giữ vị trí huyết mạch trong hệ thống tài chính và an sinh xã hội thông qua các cơ chế cốt lõi: chuyển giao rủi ro, kích thích tiết kiệm, tài trợ đầu tư và tạo việc làm gián tiếp cho toàn bộ nền kinh tế. Theo thống kê của Cục Quản lý, giám sát bảo hiểm (Bộ Tài chính) năm 2020, thị trường bảo hiểm Việt Nam quy tụ 71 doanh nghiệp bảo hiểm (DNBH), bao gồm 32 doanh nghiệp bảo hiểm phi nhân thọ (DNBHPNT), 18 doanh nghiệp bảo hiểm nhân thọ, 02 doanh nghiệp tái bảo hiểm và 19 doanh nghiệp môi giới bảo hiểm; tổng tài sản toàn thị trường ước đạt 573.225 tỷ đồng và tổng doanh thu phí bảo hiểm toàn thị trường ước đạt 185.960 tỷ đồng, duy trì tốc độ tăng trưởng trên 16,09%.

Tuy nhiên, sự bùng nổ về quy mô cũng làm phát sinh chuỗi rủi ro phức tạp: rủi ro bảo hiểm (khai thác, lập dự phòng nghiệp vụ, thu xếp tái bảo hiểm); rủi ro tài sản (thị trường, tín dụng, thanh khoản); và rủi ro vận hành (phát triển sản phẩm, thẩm định, bồi thường, trục lợi bảo hiểm và cạnh tranh hạ phí dưới mức kỹ thuật an toàn). Thực trạng đó đòi hỏi một hệ thống Kiểm soát nội bộ (KSNB) vững chắc.

+---------------------------------------------------------------------------------------------------+
|                        MÔ HÌNH KHÁI NIỆM TỔNG THỂ CỦA NGHIÊN CỨU                                  |
|                                                                                                   |
|  [Đặc tính ngẫu nhiên của tổ chức]       [5 Thành phần KSNB (COSO)]     [Tính hữu hiệu KSNB]     |
|  - Ứng dụng Công nghệ thông tin (CNTT)     - Môi trường kiểm soát        - Hiệu quả & hiệu năng   |
|  - Chiến lược kinh doanh (Miles & Snow) -> - Đánh giá rủi ro         -> - BCTC đáng tin cậy      |
|  - Văn hóa tổ chức (Cameron & Quinn)      - Hoạt động kiểm soát          - Tuân thủ pháp luật     |
|  - Nhận thức bất ổn môi trường (PEU)      - Thông tin & truyền thông                              |
|  - Cấu trúc tổ chức (Cơ học/Hữu cơ)       - Hoạt động giám sát                                   |
+---------------------------------------------------------------------------------------------------+

Hành lang pháp lý trong nước đã từng bước hoàn thiện với Nghị định 45/2007/NĐ-CP (bắt buộc xây dựng quy trình KSNB trong phương án hoạt động 5 năm), Luật Kế toán 2015 (Điều 39), Thông tư 13/2019/TT-NHNN và Nghị định 05/2019/NĐ-CP về kiểm toán nội bộ. Dẫu vậy, tại các DNBHPNT, vai trò của KSNB vẫn mờ nhạt và thiếu vắng mô hình kiểm chứng khoa học toàn diện.

Khoảng trống nghiên cứu (Research gap) cốt lõi được xác lập: Các công trình quốc tế và trong nước trước đây chủ yếu tiếp cận KSNB theo các mô hình hồi quy đơn lẻ, tập trung vào lĩnh vực ngân hàng hoặc sản xuất, xem xét các thành phần KSNB độc lập hoặc đánh giá từ quan điểm bên ngoài tổ chức (Felix, 1998; Kinney, 2000; Spira, 2003). Chưa có công trình nào tích hợp Lý thuyết ngẫu nhiên (Contingency Theory) để kiểm định đồng thời mối quan hệ hai lớp: tác động của các đặc tính tổ chức đến 5 thành phần KSNB và tác động lan tỏa từ các thành phần này đến tính hữu hiệu của KSNB trong bối cảnh đặc thù của các DNBHPNT tại một nền kinh tế mới nổi như Việt Nam.

Luận án tiến sĩ ngành Kế toán (Mã số: 9340301) của nghiên cứu sinh Trịnh Viết Giang tại Trường Đại học Kinh tế Quốc dân, dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS. Trần Mạnh Dũng, giải quyết 4 câu hỏi nghiên cứu cụ thể:

1. RQ1: Cấu trúc và tính hữu hiệu của KSNB bao gồm những nội dung nào, và mối quan hệ giữa các thành phần của KSNB với tính hữu hiệu KSNB được xác lập ra sao trong doanh nghiệp?
2. RQ2: Mức độ ảnh hưởng của các nhân tố mang đặc tính tổ chức đến từng thành phần KSNB trong các DNBHPNT tại Việt Nam diễn ra như thế nào?
3. RQ3: Mức độ tác động của các thành phần KSNB đến tính hữu hiệu KSNB ra sao, và có sự khác biệt về tính hữu hiệu KSNB theo quy mô vốn, thời gian hoạt động và hình thức sở hữu không?
4. RQ4: Các hàm ý quản trị và chính sách nào cần được ban hành nhằm nâng cao tính hữu hiệu KSNB cho các DNBHPNT Việt Nam?

Khung lý thuyết nền tảng tích hợp Lý thuyết ngẫu nhiên (Otley, 1980; Chenhall, 2003), Lý thuyết đại diện (Jensen & Meckling, 1976), Báo cáo COSO (1992, 2013) và Lý thuyết cấu trúc tổ chức (Burns & Stalker, 1961). Nghiên cứu sử dụng 77 biến quan sát, phân tích chuỗi dữ liệu thứ cấp giai đoạn 2017–2020 và dữ liệu sơ cấp định lượng thu thập từ các DNBHPNT trên cả 3 miền Bắc, Trung, Nam trong giai đoạn 2019–2021.

Literature Review và Positioning

Tổng quan y văn quốc tế và trong nước phản ánh 3 dòng nghiên cứu chính:

Dòng nghiên cứu về cấu trúc và thành phần KSNB: Khởi xướng từ các khuôn khổ chuẩn mực của COSO (1992, 2013), INTOSAI GOV 9110, ISA 315 và VSA 315. Các học giả như Adamec và cộng sự (2002), Jokipii (2006), Karagiorgos và cộng sự (2011), Sultana và Haque (2011), Gamage và cộng sự (2014) thống nhất rằng KSNB là một hệ thống đa chiều gồm 5 thành phần gắn kết hữu cơ: Môi trường kiểm soát, Đánh giá rủi ro, Hoạt động kiểm soát, Thông tin & truyền thông, và Giám sát.

Dòng nghiên cứu về quản trị công ty và điểm yếu KSNB: Điển hình là Krishnan (2005), Zhang và cộng sự (2007), Ashbaugh-Skaife và cộng sự (2007), Hoitash và cộng sự (2009), Lin và cộng sự (2014), Chen và cộng sự (2017), Khlif và Samaha (2019). Các tác giả tập trung vào tính độc lập của Hội đồng quản trị (HĐQT), chất lượng Ủy ban kiểm toán (UBKT) và sự kiêm nhiệm giữa Chủ tịch HĐQT và Giám đốc điều hành (CEO duality), sử dụng mô hình hồi quy Logistic để dự báo các sai sót trọng yếu và điểm yếu KSNB theo Đạo luật Sarbanes-Oxley (SOX 404).

Dòng nghiên cứu về các nhân tố ngẫu nhiên ảnh hưởng đến hệ thống kiểm soát quản lý (MCS): Dựa trên các luận điểm kinh điển của Otley (1980), Simons (1987, 1990), Chapman (1997), Hartmann (2000), Chenhall (2003). Các nghiên cứu thực nghiệm của Agbejule và Jokipii (2009), Jokipii (2010), Oyedijo và Akewusola (2012) phân tích tác động của chiến lược kinh doanh (theo phân loại của Miles & Snow, 1978: Tấn công, Phòng thủ, Phân tích, Phản ứng), cấu trúc tổ chức (Cơ học vs. Hữu cơ của Burns & Stalker, 1961), nhận thức về sự không chắc chắn môi trường (PEU - Khandwalla, 1977; Hoque, 2001) và văn hóa tổ chức (Denison, 1990; Cameron & Quinn, 2011).

+---------------------------------------------------------------------------------------------------+
|                        ĐỐI THOẠI HỌC THUẬT VÀ ĐỊNH VỊ NGHIÊN CỨU                                  |
|                                                                                                   |
|  Quan điểm 1: Cấu trúc Cơ học kiểm soát tốt hơn (Otley, 1980; Whitley, 1999)                      |
|  vs. Quan điểm 2: Môi trường biến động cần Cấu trúc Hữu cơ linh hoạt (Burns & Stalker, 1961)       |
|  --> Luận án định vị: Phân tích đa biến vi mô từng thành phần KSNB trong bối cảnh tài chính mới   |
|                                                                                                   |
|  Nghiên cứu quốc tế điển hình:                                                                    |
|  - Jokipii (2010 - Phần Lan): Khảo sát đơn tầng, bỏ qua ngành bảo hiểm chuyên sâu                |
|  - Amponsah et al. (2015 - Ghana): Dùng MANOVA, chưa tích hợp mô hình cấu trúc tuyến tính SEM     |
|  - Länsiluoto et al. (2016 - Phần Lan): Dùng mạng nơ-ron SOM, thiếu biến văn hóa & công nghệ      |
|  --> Đột phá của Luận án: Thiết kế SEM 2 lớp tích hợp trọn vẹn Đặc tính tổ chức & Hiệu quả KSNB   |
+---------------------------------------------------------------------------------------------------+

Tranh luận học thuật tồn tại sâu sắc giữa hai luồng quan điểm: Luồng thứ nhất cho rằng cấu trúc tổ chức cơ học (tập trung quyền lực, chính thức hóa cao) tối ưu hóa KSNB nhờ giảm thiểu biến sai hành vi (Otley, 1980; Whitley, 1999). Ngược lại, luồng thứ hai khẳng định cấu trúc cơ học gây xao lãng và làm suy giảm hiệu quả truyền thông theo chiều dọc (Morris và cộng sự, 1979; Gosselin, 1997; Freel, 2000).

So sánh với các nghiên cứu quốc tế:

• So với Jokipii (2010) tại Phần Lan: Jokipii chỉ kiểm định ảnh hưởng của chiến lược và quy mô đến KSNB mà không đo lường đầy đủ tác động đồng thời của văn hóa và CNTT, đồng thời không phân tích chuyên biệt lĩnh vực bảo hiểm.
• So với Amponsah và cộng sự (2015) tại Ghana: Nhóm tác giả sử dụng phân tích phương sai đa biến (MANOVA) để so sánh các nhóm DNBH nhưng chưa mô hình hóa được cơ chế truyền dẫn tác động giữa các biến tiềm ẩn bằng mô hình phương trình cấu trúc.
• So với Länsiluoto và cộng sự (2016): Dù đã đo lường tính hữu hiệu KSNB qua 3 mục tiêu COSO bằng bản đồ tự tổ chức (SOM), nghiên cứu này bỏ ngỏ mối liên hệ giữa các biến ngẫu nhiên tiền đề với cấu trúc 5 thành phần.

Luận án của Trịnh Viết Giang định vị tại điểm giao thoa giữa Lý thuyết ngẫu nhiên và Khung KSNB COSO, giải quyết khoảng trống thực nghiệm trong ngành bảo hiểm phi nhân thọ Việt Nam bằng việc thiết lập mô hình cấu trúc tuyến tính toàn diện.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mở rộng Lý thuyết ngẫu nhiên (Contingency Theory) của Otley (1980) và Chenhall (2003) vào chuyên ngành kiểm soát nội bộ. Thay vì giả định một hệ thống KSNB tiêu chuẩn phù hợp cho mọi tổ chức, nghiên cứu chứng minh rằng cấu trúc KSNB là một hàm số phụ thuộc vào các biến ngữ cảnh nội tại và môi trường:

$$\text{Cấu trúc KSNB} = f(\text{CNTT}, \text{Chiến lược}, \text{Văn hóa}, \text{Bất ổn môi trường}, \text{Cấu trúc tổ chức})$$

Nghiên cứu bổ sung cho Lý thuyết đại diện (Agency Theory - Jensen & Meckling, 1976) và Lý thuyết quản trị công ty bằng cách làm rõ vai trò giám sát độc lập, cơ chế kiêm nhiệm lãnh đạo tác động đến tính liêm chính và môi trường kiểm soát. Đồng thời, luận án phát triển khung COSO (1992, 2013) từ dạng tiếp cận mô tả sang mô hình cấu trúc định lượng có thể đo lường và kiểm định thực nghiệm.

+---------------------------------------------------------------------------------------------------+
|                        MÔ HÌNH CẤU TRÚC TUYẾN TÍNH 2 LỚP (TWO-STAGE SEM)                          |
|                                                                                                   |
|  [BIẾN TIỀN ĐỀ / NGẪU NHIÊN]             [BIẾN TRUNG GIAN NỘI SINH]         [BIẾN KẾT QUẢ]        |
|  - Công nghệ thông tin (CNTT)   ----->   - Môi trường kiểm soát (CR) ----->                       |
|  - Chiến lược kinh doanh (ST)   ----->   - Đánh giá rủi ro (RA)      ----->  Tính hữu hiệu        |
|  - Văn hóa tổ chức (OC)         ----->   - Hoạt động kiểm soát (CA)  ----->  Kiểm soát nội bộ     |
|  - Bất ổn môi trường (PEU)      ----->   - Thông tin & TT (IC)       ----->  (ICE)                |
|  - Cấu trúc tổ chức (OS)        ----->   - Giám sát (MO)             ----->                       |
|                                                                                                   |
|  * Biến kiểm soát: Quy mô vốn điều lệ, Thời gian hoạt động, Loại hình sở hữu                      |
+---------------------------------------------------------------------------------------------------+

Hệ thống giả thuyết nghiên cứu được thiết lập chặt chẽ:

• Nhóm H1a - H1e: Ứng dụng CNTT có tác động dương tính (+) đến 5 thành phần KSNB (Môi trường kiểm soát, Đánh giá rủi ro, Hoạt động kiểm soát, Thông tin & truyền thông, Giám sát).
• Nhóm H2a - H2e: Chiến lược kinh doanh (hướng tấn công) có tác động cùng chiều (+) đến 5 thành phần KSNB.
• Nhóm H3a - H3e: Văn hóa tổ chức tích cực có tác động thúc đẩy (+) đến 5 thành phần KSNB.
• Nhóm H4a - H4e: Nhận thức về sự không chắc chắn môi trường (PEU) tác động cùng chiều (+) đến yêu cầu thiết lập 5 thành phần KSNB.
• Nhóm H5a - H5e: Cấu trúc tổ chức có tác động đến việc định hình 5 thành phần KSNB.
• Nhóm H6a - H6e: 5 thành phần KSNB có tác động trực tiếp cùng chiều (+) đến Tính hữu hiệu của KSNB (ICE).
• Nhóm H7a - H7c: Có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê về tính hữu hiệu KSNB theo quy mô vốn, thời gian hoạt động và loại hình sở hữu.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích tích hợp 4 lý thuyết và mô hình kinh điển:

1. Khung KSNB COSO (1992, 2013): Cung cấp cấu trúc 5 thành phần nền tảng và 3 tiêu chí đo lường biến phụ thuộc tính hữu hiệu KSNB (Hiệu lực hoạt động, BCTC tin cậy, Tuân thủ pháp luật).
2. Mô hình phân loại chiến lược của Miles & Snow (1978): Đo lường định hướng chiến lược doanh nghiệp.
3. Mô hình văn hóa tổ chức của Cameron & Quinn (2011) và Denison (1990): Đánh giá mức độ linh hoạt so với kiểm soát, hướng nội so với hướng ngoại.
4. Lý thuyết cấu trúc cơ học - hữu cơ của Burns & Stalker (1961): Xác định mức độ tập trung quyền lực và chính thức hóa quy trình.

Điều kiện biên (Boundary conditions): Mô hình được xác lập chuyên biệt cho các DNBHPNT vận hành dưới khuôn khổ pháp lý Việt Nam, trong bối cảnh chuyển đổi số và áp dụng các tiêu chuẩn quản trị rủi ro tiệm cận chuẩn mực quốc tế.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án tuân thủ thế giới quan thực chứng (Positivism) kết hợp phương pháp luận diễn dịch (Deductive approach). Thiết kế nghiên cứu hỗn hợp (Mixed methods) kết hợp tuần tự hai giai đoạn:

+---------------------------------------------------------------------------------------------------+
|                              QUY TRÌNH PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU                                     |
|                                                                                                   |
|  Giai đoạn 1: Định tính khám phá                                                                   |
|  - Tổng quan lý thuyết & Khung COSO/Contingency                                                   |
|  - Phỏng vấn sâu chuyên gia (Lãnh đạo, KTNB, Kế toán, Giám sát bảo hiểm)                          |
|  - Hiệu chỉnh mô hình & Bộ thang đo (77 biến quan sát)                                            |
|                                                                                                   |
|  Giai đoạn 2: Định lượng khẳng định                                                               |
|  - Khảo sát diện rộng 3 miền (Bắc - Trung - Nam)                                                  |
|  - Kiểm định sơ bộ: Cronbach's Alpha & EFA (SPSS)                                                 |
|  - Phân tích nhân tố khẳng định CFA & Mô hình cấu trúc tuyến tính SEM (AMOS)                       |
|  - Kiểm định đa nhóm (Multi-group analysis) & Biến kiểm soát                                      |
+---------------------------------------------------------------------------------------------------+

Quy trình nghiên cứu

Giai đoạn nghiên cứu định tính: Tác giả thực hiện phỏng vấn sâu các chuyên gia đầu ngành, thành viên ban điều hành, trưởng phó phòng KSNB, kiểm toán nội bộ, tài chính kế toán và đại diện Cục Quản lý, giám sát bảo hiểm. Kết quả định tính giúp sàng lọc, điều chỉnh thang đo gốc từ các nghiên cứu quốc tế (Jokipii, 2010; Noorvee, 2016; Länsiluoto và cộng sự, 2016) cho tương thích với đặc thù nghiệp vụ bảo hiểm phi nhân thọ (bồi thường, dự phòng, tái bảo hiểm).

Giai đoạn nghiên cứu định lượng chính thức:

• Thang đo Likert 5 mức độ (từ 1 = Hoàn toàn không đồng ý đến 5 = Hoàn toàn đồng ý).
• Chiến lược chọn mẫu: Kết hợp chọn mẫu thuận tiện và phân tầng đại diện trên địa bàn 3 miền Bắc, Trung, Nam nhằm bao phủ toàn diện 32 DNBHPNT, các công ty môi giới và tái bảo hiểm.
• Thu thập dữ liệu: Phát phiếu khảo sát trực tiếp và trực tuyến tới các nhà quản trị cấp cao, cán bộ kiểm soát, kiểm toán viên nội bộ và chuyên viên kế toán nghiệp vụ.

Dữ liệu và phân tích

Quy trình xử lý dữ liệu thực nghiệm được thực hiện trên phần mềm SPSS và AMOS:

1. Đánh giá độ tin cậy thang đo: Sử dụng hệ số Cronbach’s Alpha (yêu cầu $\alpha \ge 0,70$; hệ số tương quan biến - tổng $Corrected\ Item-Total\ Correlation \ge 0,30$).
2. Phân tích nhân tố khám phá (EFA): Kiểm định chỉ số Kaiser-Meyer-Olkin ($0,5 \le KMO \le 1,0$), kiểm định Bartlett có ý nghĩa thống kê ($p < 0,05$), tổng phương sai trích (Total Variance Explained) $> 50%$, và hệ số tải nhân tố (Factor Loading) $> 0,50$.
3. Phân tích nhân tố khẳng định (CFA): Đánh giá tính đơn hướng, độ giá trị hội tụ (Convergent Validity qua $AVE > 0,50$ và $CR > 0,70$), và độ giá trị phân biệt (Discriminant Validity).
4. Mô hình cấu trúc tuyến tính (SEM): Kiểm định mức độ phù hợp tổng thể của mô hình thông qua các chỉ số: $CMIN/df \le 3,0$; $CFI \ge 0,90$; $TLI \ge 0,90$; $GFI \ge 0,85$; $RMSEA \le 0,08$. Ước lượng trọng số hồi quy chuẩn hóa ($\beta$), sai số chuẩn (S.E.), giá trị tới hạn (C.R.) và mức ý nghĩa thống kê ($p$-value).
5. Kiểm định biến kiểm soát và phân tích phương sai (ANOVA/Independent T-test): Kiểm tra sự khác biệt về tính hữu hiệu KSNB theo quy mô vốn, thời gian hoạt động và hình thức sở hữu.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

+---------------------------------------------------------------------------------------------------+
|                        TỔNG HỢP CÁC KẾT QUẢ THỰC NGHIỆM THEN CHỐT                                 |
|                                                                                                   |
|  1. Ứng dụng CNTT (IT): Nhân tố thúc đẩy mạnh nhất tới Đánh giá rủi ro & Thông tin truyền thông   |
|  2. Văn hóa tổ chức (OC): Tạo nền tảng chi phối trực tiếp Môi trường kiểm soát (CR)              |
|  3. Chiến lược Tấn công (ST): Đòi hỏi hệ thống Giám sát & Đánh giá rủi ro đa chiều               |
|  4. Cấu trúc tổ chức (OS): Có sự phân hóa - Cấu trúc cơ học thúc đẩy Hoạt động kiểm soát          |
|  5. 5 Thành phần COSO: Tác động đồng thuận giải thích phần lớn biến thiên của Tính hữu hiệu KSNB  |
|  6. Phân hóa quy mô & sở hữu: Doanh nghiệp vốn lớn và khối FDI có tính hữu hiệu KSNB vượt trội   |
+---------------------------------------------------------------------------------------------------+

1. CNTT là động lực then chốt tái cấu trúc KSNB: Ứng dụng CNTT có tác động dương tính vượt trội, có ý nghĩa thống kê ($p < 0,001$) đến cả 5 thành phần KSNB, đặc biệt là hệ thống Thông tin & truyền thông và Đánh giá rủi ro. Việc số hóa quy trình thẩm định, quản lý hợp đồng và giám sát bồi thường tự động giúp triệt tiêu độ trễ thông tin và phát hiện sớm các hành vi trục lợi bảo hiểm.
2. Văn hóa tổ chức quyết định chất lượng Môi trường kiểm soát: Kết quả SEM xác nhận văn hóa doanh nghiệp minh bạch, đề cao tính liêm chính và trách nhiệm giải trình tác động trực tiếp làm tăng cường Môi trường kiểm soát ($\beta > 0,35, p < 0,001$). Đây là bằng chứng thực nghiệm khẳng định quan điểm của Rae và Subramaniam (2008): các giá trị tổ chức không thể vượt lên trên sự liêm chính của con người vận hành chúng.
3. Chiến lược kinh doanh định hình độ sâu của hệ thống kiểm soát: Các DNBHPNT theo đuổi chiến lược tấn công (mở rộng thị phần nhanh, đa dạng hóa sản phẩm liên kết) có mức độ đầu tư vào Đánh giá rủi ro và Hoạt động kiểm soát cao hơn đáng kể so với các doanh nghiệp thuần túy phòng thủ. Kết quả này bổ sung và làm rõ nét hơn các phát hiện của Miles & Snow (1978) và Jokipii (2010).
4. Tác động hai mặt của cấu trúc tổ chức: Cấu trúc tổ chức dạng cơ học với mức độ chính thức hóa cao hỗ trợ đắc lực cho Hoạt động kiểm soát thông qua các quy trình chuẩn mực, nhưng lại bộc lộ hạn chế trong việc truyền tải thông tin phi tập trung khi xử lý các sự kiện bảo hiểm bất thường.
5. Cơ chế truyền dẫn đến Tính hữu hiệu KSNB (ICE): Cả 5 thành phần COSO đều đóng góp tích cực vào tính hữu hiệu KSNB. Trong đó, Môi trường kiểm soát và Hoạt động kiểm soát giữ vai trò trụ cột chi phối tính tin cậy của Báo cáo tài chính và sự tuân thủ pháp luật.
6. Sự khác biệt mang tính cấu trúc giữa các nhóm doanh nghiệp: Kiểm định ANOVA chỉ ra sự khác biệt có ý nghĩa thống kê ($p < 0,05$) về tính hữu hiệu KSNB theo quy mô vốn điều lệ và hình thức sở hữu. Các DNBHPNT có vốn đầu tư nước ngoài (FDI) và các doanh nghiệp có quy mô vốn lớn thể hiện tính hữu hiệu KSNB vượt trội nhờ áp dụng các khung chuẩn mực quản trị rủi ro quốc tế (như Solvency II, Basel).

Implications đa chiều

Hàm ý lý thuyết (Theoretical Implications):

• Chứng minh tính tương thích cao của Lý thuyết ngẫu nhiên khi giải thích sự hình thành và vận hành của hệ thống KSNB trong lĩnh vực tài chính phi ngân hàng tại các nền kinh tế đang phát triển.
• Cung cấp bằng chứng thực nghiệm bác bỏ quan điểm đơn tuyến, khẳng định KSNB là một hệ thống động thích ứng với cấu trúc tổ chức, công nghệ và văn hóa.

Hàm ý phương pháp luận (Methodological Implications):

• Chuẩn hóa bộ thang đo 77 biến quan sát chuyên biệt cho ngành bảo hiểm phi nhân thọ, cung cấp công cụ đo lường đáng tin cậy cho các nghiên cứu tiếp theo trong khối thị trường tài chính mới nổi.
• Thiết lập quy trình phân tích SEM hai cấp độ giúp giải quyết triệt để hiện tượng sai số đo lường mà các mô hình hồi quy OLS truyền thống không xử lý được.

Hàm ý quản trị doanh nghiệp (Managerial Implications):

• Nhà quản trị DNBHPNT: Cần chuyển dịch từ cơ chế kiểm soát hậu kiểm thụ động sang kiểm soát tiền kiểm dựa trên dữ liệu lớn (Big Data) và phần mềm lõi bảo hiểm (Core Insurance). Phải gắn kết đánh giá rủi ro với quy trình khai thác và thẩm định bồi thường.
• Phân định quản trị: Tách bạch rõ ràng chức năng giám sát của HĐQT/Ban kiểm soát với quyền điều hành của Ban Giám đốc, triệt tiêu xung đột lợi ích từ việc kiêm nhiệm chức danh.
• Xây dựng văn hóa tuân thủ: Đưa chỉ số tuân thủ KSNB vào hệ thống đánh giá hiệu quả công việc (KPIs) của từng cấp quản lý chi nhánh.

Hàm ý chính sách quản lý nhà nước (Policy Implications):

• Bộ Tài chính và Cục Quản lý, giám sát bảo hiểm: Cần ban hành cẩm nang hướng dẫn chi tiết khung KSNB và KTNB chuẩn hóa riêng cho ngành bảo hiểm; nâng cao biên khả năng thanh toán và kiểm soát chặt chẽ quy trình hạ phí bảo hiểm dưới chuẩn.
• Hiệp hội Kế toán và Kiểm toán Việt Nam (VAA/VACPA): Tăng cường đào tạo chuyên sâu về kỹ thuật kiểm toán nội bộ và đánh giá KSNB theo chuẩn mực COSO 2013 và ISA 315 cho đội ngũ kiểm toán viên chuyên ngành bảo hiểm.

Limitations và Future Research

Luận án thẳng thắn ghi nhận 4 hạn chế mang tính học thuật:

1. Dữ liệu cắt ngang (Cross-sectional data): Chưa phản ánh được toàn bộ sự biến thiên động của hệ thống KSNB theo chu kỳ kinh tế dài hạn; các tác động lan tỏa từ sự thay đổi văn hóa hay công nghệ cần thời gian thẩm thấu.
2. Phương pháp chọn mẫu: Dù đã phân tầng 3 miền, việc sử dụng kỹ thuật chọn mẫu thuận tiện có thể tạo ra độ lệch nhất định đối với các chi nhánh vùng sâu vùng xa.
3. Đo lường dựa trên cảm nhận (Perceptual measures): Biến tính hữu hiệu KSNB được lượng hóa qua thang đo Likert dựa trên đánh giá của các nhà quản lý, có thể tiềm ẩn thiên lệch tự phục vụ (Self-serving bias).
4. Phạm vi ngành hẹp: Nghiên cứu giới hạn trong khối bảo hiểm phi nhân thọ, chưa thực hiện so sánh đối chuẩn chéo với khối bảo hiểm nhân thọ hay các định chế ngân hàng.

Chương trình nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda):

• Ứng dụng chuỗi dữ liệu bảng (Panel data) theo thời gian để theo dõi tác động của các cú sốc vĩ mô (như khủng hoảng tài chính, dịch bệnh) đến tính thích ứng của KSNB.
• Tích hợp các chỉ số đo lường khách quan (như tỷ lệ bồi thường thực tế - Loss Ratio, biên khả năng thanh toán, số lượng vi phạm bị xử phạt hành chính) để đối chiếu với thang đo cảm nhận.
• Mở rộng nghiên cứu so sánh quốc tế giữa các quốc gia trong khối ASEAN (Việt Nam, Thái Lan, Malaysia, Indonesia).

Tác động và ảnh hưởng

Luận án tạo ra tác động học thuật sâu sắc, đóng vai trò công trình tham chiếu nền tảng cho các nghiên cứu về hệ thống kiểm soát nội bộ và quản trị rủi ro bảo hiểm tại Việt Nam.

+---------------------------------------------------------------------------------------------------+
|                           HỆ THỐNG GIÁ TRỊ VÀ TÁC ĐỘNG ĐA CHIỀU                                   |
|                                                                                                   |
|  [HỌC THUẬT]            [DOANH NGHIỆP]          [CƠ QUAN QUẢN LÝ]       [XÃ HỘI & THỊ TRƯỜNG]     |
|  - Cung cấp mô hình     - Tối ưu hóa quy trình  - Cung cấp luận cứ khoa - Bảo vệ quyền lợi        |
|    SEM chuẩn hóa          thẩm định & bồi       học sửa đổi Luật Kinh   người mua bảo hiểm;       |
|  - Làm giàu Lý thuyết     thường; triệt tiêu      doanh bảo hiểm;        hạn chế rủi ro phá sản   |
|    ngẫu nhiên             trục lợi bảo hiểm       chuẩn hóa KTNB         hệ thống tài chính       |
+---------------------------------------------------------------------------------------------------+

Về mặt kinh tế - xã hội, việc nâng cao tính hữu hiệu KSNB theo các khuyến nghị của luận án giúp bảo vệ an toàn tài chính cho khối tài sản hơn 573.000 tỷ đồng của ngành bảo hiểm, ngăn ngừa nguy cơ mất khả năng thanh toán của các DNBHPNT, giảm thiểu tình trạng gian lận trục lợi bảo hiểm và củng cố niềm tin của hàng triệu khách hàng tham gia bảo hiểm.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh & Giới học thuật: Tiếp cận mô hình phân tích SEM 2 lớp mẫu mực, kế thừa bộ thang đo 77 biến quan sát chuẩn hóa để mở rộng cho các nghiên cứu quản trị và kế toán tài chính.
• Hội đồng quản trị & Ban điều hành DNBHPNT: Sở hữu khung tham chiếu thực chứng để tái cấu trúc bộ máy KSNB, lựa chọn chiến lược đầu tư CNTT và xây dựng văn hóa doanh nghiệp hướng tới kiểm soát rủi ro toàn diện.
• Kiểm toán viên nội bộ & bên ngoài: Nhận diện rõ các vùng rủi ro trọng yếu trong nghiệp vụ bảo hiểm phi nhân thọ (khai thác, trích lập dự phòng, tái bảo hiểm), nâng cao chất lượng đánh giá KSNB theo chuẩn mực ISA/VSA 315.
• Cơ quan quản lý nhà nước (Bộ Tài chính, Cục QLGSBH): Có cơ sở khoa học vững chắc phục vụ công tác thanh tra, giám sát an toàn vốn và hoàn thiện hành lang pháp lý điều chỉnh thị trường bảo hiểm.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì và đã mở rộng lý thuyết nào?

Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất là việc mở rộng Lý thuyết ngẫu nhiên (Contingency Theory) trong chuyên ngành kế toán - kiểm toán thông qua việc chứng minh rằng: Hệ thống KSNB không phải là một cấu trúc bất biến mà là một cơ chế trung gian thích ứng động. Luận án đã tích hợp đồng thời 5 biến số ngẫu nhiên đặc trưng của tổ chức (CNTT, Chiến lược kinh doanh, Văn hóa tổ chức, Nhận thức bất ổn môi trường, Cấu trúc tổ chức) vào mô hình cấu trúc 5 thành phần của COSO (1992, 2013), giải thích cơ chế tác động đa chiều đến tính hữu hiệu KSNB trong môi trường tài chính đặc thù của một nền kinh tế chuyển đổi.

2. Đột phá về phương pháp nghiên cứu so với các công trình trước đây thể hiện ở điểm nào?

So với các nghiên cứu trước đây (như Krishnan, 2005 chỉ dùng hồi quy Logistic đơn biến; hay Jokipii, 2010 phân tích hồi quy OLS từng phần), luận án tạo ra bước đột phá về phương pháp luận:

• Ứng dụng Mô hình cấu trúc tuyến tính (SEM) với phần mềm AMOS, cho phép kiểm định đồng thời các mối quan hệ đa tầng giữa các biến ngẫu nhiên tiềm ẩn với 5 thành phần KSNB và biến phụ thuộc tính hữu hiệu KSNB trong một mô hình duy nhất.
• Khắc phục hoàn toàn hiện tượng sai số đo lường (measurement error) và đa cộng tuyến, kết hợp chặt chẽ quy trình định tính hiệu chỉnh thang đo với phân tích nhân tố khẳng định (CFA) đạt chuẩn quốc tế về độ tin cậy và giá trị hội tụ/phân biệt.

3. Phát hiện thực nghiệm nào gây bất ngờ nhất và được giải thích bằng cơ sở lý thuyết ra sao?

Phát hiện bất ngờ nhất là: Cấu trúc tổ chức cơ học (tập trung hóa quyền lực và chính thức hóa cao) có tác động phân hóa mạnh mẽ—nó làm tăng tính chặt chẽ của Hoạt động kiểm soát nhưng lại gây trở ngại lớn cho tính linh hoạt của Thông tin & truyền thông và Đánh giá rủi ro. Cơ sở lý thuyết giải thích hiện tượng này nằm ở Lý thuyết tổ chức của Burns & Stalker (1961) và Evans (1975): Sự phân cấp dày đặc tạo ra hiện tượng "mất mát kiểm soát" (loss of control) và độ trễ thông tin khi truyền tải qua nhiều tầng nấc trung gian, làm suy giảm khả năng ứng phó linh hoạt của DNBH trước những biến động khó lường của thị trường bồi thường.

4. Luận án có cung cấp quy trình nhân rộng (Replication Protocol) không?

Có. Luận án cung cấp một quy trình thực nghiệm minh bạch, bao gồm:

• Danh mục chi tiết 77 biến quan sát với các thang đo Likert chuẩn hóa.
• Ma trận phân tích tương quan, bảng chỉ số tải nhân tố EFA/CFA, hệ số Cronbach's Alpha chi tiết cho từng nhóm biến.
• Các tham số kỹ thuật ước lượng mô hình SEM (CMIN/df, CFI, GFI, RMSEA) và quy trình chọn mẫu phân tầng 3 miền, cho phép các nhà nghiên cứu độc lập dễ dàng lặp lại quy trình tại các thị trường bảo hiểm hoặc định chế tài chính khác.

5. Định hướng nghiên cứu 10 năm tới được phác thảo như thế nào?

Chương trình nghiên cứu dài hạn hướng tới:

• Xây dựng mô hình KSNB tích hợp Trí tuệ nhân tạo (AI) và Phân tích dữ liệu lớn (Big Data Analytics) trong giám sát gian lận bảo hiểm tự động theo thời gian thực.
• Thiết lập khung KSNB đáp ứng chuẩn mực Báo cáo tài chính quốc tế IFRS 17 (Hợp đồng bảo hiểm) và chuẩn an toàn vốn Solvency II/III cho toàn bộ thị trường bảo hiểm khu vực Đông Nam Á.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của NCS. Trịnh Viết Giang đã hoàn thành xuất sắc các mục tiêu nghiên cứu đặt ra, mang lại những đóng góp nền tảng:

1. Hệ thống hóa và phát triển toàn diện cơ sở lý luận về KSNB và tính hữu hiệu KSNB, kết hợp nhuần nhuyễn Lý thuyết ngẫu nhiên, Lý thuyết đại diện và Khung chuẩn mực COSO.
2. Thiết kế và kiểm định thành công mô hình cấu trúc tuyến tính (SEM) hai lớp, chứng minh mối quan hệ tương tác nhân quả giữa 5 nhóm đặc tính tổ chức với 5 thành phần KSNB và tính hữu hiệu của KSNB.
3. Cung cấp bức tranh thực nghiệm sâu sắc về thực trạng KSNB trong 32 DNBHPNT tại Việt Nam, chỉ ra các điểm nghẽn trong quản lý rủi ro bồi thường, khai thác và tái bảo hiểm.
4. Xác lập hệ thống bằng chứng thực nghiệm khẳng định vai trò đòn bẩy vượt trội của Công nghệ thông tin và Văn hóa tổ chức trong việc củng cố cấu trúc KSNB.
5. Chứng minh sự phân hóa rõ nét về tính hữu hiệu KSNB theo quy mô vốn và hình thức sở hữu, tạo luận cứ khoa học để khuyến nghị các chính sách tái cấu trúc vốn.
6. Đề xuất hệ thống giải pháp đồng bộ, khả thi cho các nhà quản trị DNBHPNT, Bộ Tài chính, Cục Quản lý, giám sát bảo hiểm và Hiệp hội nghề nghiệp nhằm nâng cao tính minh bạch, an toàn và phát triển bền vững cho thị trường bảo hiểm Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Giới thiệu về đề tài Chương 2: Tổng quan nghiên cứu và cơ sở lý thuyết Chương 3: Phương pháp nghiên cứu Chương 4: Kết quả nghiên cứu Chương 5: Thảo luận kết quả và khuyến nghị 8 CHƯƠNG 2: TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ THUYẾT 2. Tổng quan nghiên cứu 2. Các nghiên cứu về thành phần kiểm soát nội bộ Thành phần của KSNB hay cấu trúc KSNB (Internal control structure) là một khái niệm sử dụng phổ biến trong các nghiên cứu về lĩnh vực KSNB ở khu vực DN và khu vực hành chính công. Theo các nghiên cứu của các học giả trên thế giới đã công bố có 2 hướng xem xét về KSNB.

Thứ nhất, thành phần KSNB hay cấu trúc được sử dụng tương tự như hệ thống KSNB cho nên có nhiều nghiên cứu sử dụng thay thế cho nhau giữa thành phần KSNB và hệ thống KSNB (Eisenberg, 1997; O’Leary và cộng sự, 2006; Johari và cộng sự, 2016). Thứ hai, theo khung tài liệu KSNB và nghiên cứu theo hướng định lượng thì thành phần của KSNB hay hệ thống KSNB bao gồm đồng thời 5 yếu tố cấu thành (Karagiorgos và cộng sự, 2011; Sultana và Haque, 2011; Gamage và công sự, 2014; COSO, 1992; COSO, 2013; Länsiluoto và cộng sự, 2016), nó có thể được coi là biến tiềm ẩn trong mô hình nghiên cứu (Jokipii, 2006). INTOSAI GOV 9110 - Hướng dẫn cho báo cáo về tính hữu hiệu của KSNB, để xây dựng cấu trúc hay thành phần KSNB hiệu quả phải đạt được 6 yếu tố then chốt. Thứ nhất, về nền tảng của quy định (legislative underpinnings), việc có quy định phải thiết lập một yêu cầu chung và các mục tiêu để duy trì tính hữu hiệu của KSNB là rất hữu ích.

Thứ hai, các tiêu chuẩn về KSNB, trong vấn đề ban hành tiêu chuẩn về thành phần KSNB, khi đưa ra quy định cụ thể nên có quy định trách nhiệm về việc ban hành và phát triển các tiêu chuẩn cần tuân thủ khi thiết kế KSNB. Thứ ba, trách nhiệm quản lý, tất cả các nhà quản lý nên nhận ra rằng một KSNB tốt là nền tảng cho kiểm soát đối với tổ chức và mục tiêu, hoạt động, cũng như các nguồn lực của nó. Đồng thời cũng nhấn mạnh là các nhà quản lý cần quan tâm đến trách nhiệm của họ về vận hành KSNB sao cho hiệu quả và liên tục duy trì môi trường kiểm soát mạnh. Thứ tư, tự kiểm tra đánh giá nội bộ, cần thiết phải ngăn ngừa sự đỗ vỡ của KSNB trước khi nó xảy ra, nhà quản lý được yêu cầu phải định kỳ tự đánh giá hoạt động của KSNB vì nó rất hữu ích trong việc đảm bảo các kiểm soát thuộc trách nhiệm của nhà quản lý là phù hợp và nó đang hoạt động theo kế hoạch đề ra.

Thứ năm, về KTNB, một bộ phận KTNB thường được thiết lập trong quản lý, vai trò của các kiểm toán viên nội bộ rất quan trọng trong KSNB của tổ chức thông qua đưa ra các ý kiến, đánh giá về KSNB. Thứ sáu, là tổ chức kiểm toán tối cao được tham gia vào việc thiết lập và đánh giá KSNB, bộ phận kiểm toán tối cao nhấn mạnh vai trò của các kiểm toán viên, vai trò của bộ phận kiểm toán trong đánh giá sự 9 thích hợp về nguyên tắc và hiệu quả trong hoạt động đối với KSNB tại các đơn vị được kiểm toán. Gần đây Länsiluoto và cộng sự (2016) cho rằng cấu trúc KSNB bao gồm 5 yếu tố cấu thành KSNB và tính hữu hiệu KSNB được đánh giá qua 3 mục tiêu dựa trên cảm nhận của nhà quản lý (COSO, 1992; Jokipii và cộng sự, 2010), thay vì dựa trên báo báo cáo điểm yếu KSNB. Nghiên cứu này cung cấp bằng chứng thực nghiệm rằng các thành phần KSNB có mối quan hệ khác nhau với ba mục tiêu của KSNB.

Bên cạnh các nghiên cứu định lượng về thành phần KSNB còn có nghiên cứu định tính của Adamec và cộng sự (2002) với nghiên cứu “sự phản ánh nội bộ”. Nhóm tác giả đã sử dụng phương pháp định tính như lấy ý kiến chuyên gia là các nhà quản lý, kiểm toán viên nội bộ và kiểm toán viên độc lập. Trên cơ sở khảo sát 5 yếu tố cấu thành KSNB (COSO, 1992): môi trường kiểm soát, đánh giá rủi ro, hoạt động kiểm soát, thông tin và truyền thông, và giám sát, với bảng khảo sát likert 5 mức độ (từ rất không đồng ý đến rất đồng ý). Nghiên cứu đã công bố nội dung khảo sát về thành phần KSNB dùng để đánh giá về KSNB ở các đơn vị kiểm toán, nghiên cứu còn đề cập đến việc tự đánh giá kiểm soát.

Trong ngữ cảnh của Việt Nam, Hồ Tuấn Vũ (2016) cho rằng hệ thống hay thành phần KSNB gồm 5 yếu tố cấu thành (COSO, 1992). Trên cơ sở các thành phần cơ bản KSNB, nghiên cứu có phát hiện thêm một vài nhân tố mới để đánh giá đến sự hữu hiệu hệ thống KSNB của các ngân hàng thương mại Việt Nam. Đồng quan điểm trên, Võ Thu Phụng (2016) cho rằng hệ thống KSNB hay thành phần KSNB gồm 5 yếu tố cấu thành (COSO, 1992), và qua đó tác giả đánh giá hệ thống KSNB này đến hiệu quả hoạt động của Tập đoàn Điện lực Việt Nam. Cũng theo hướng nghiên cứu này, Nguyễn Thị Hoàng Lan (2019) đánh giá cấu trúc KSNB hay thành phần KSNB có 5 yếu tố cấu thành và biến điều tiết mang đặc tính tổ chức đến tính hữu hiệu KSNB trong các đơn vị sự nghiệp công lập Việt Nam.

Nghiên cứu các nhân tố ảnh hưởng đến kiểm soát nội bộ 2. Ủy ban kiểm toán Collier (2009) nghiên cứu nguyên tắc cơ bản của quản lý rủi ro cho kế toán và quản lý. Tác giả cho rằng chức năng của Ủy ban kiểm toán là nhằm hỗ trợ hội đồng quản trị với cương vị là nhà quản lý thực hiện trách nhiệm đánh giá hệ thống KSNB, đánh giá tính độc lập của quá trình kiểm toán, các công việc của KTNB, đánh giá các thông tin tài chính cung cấp cho các cổ đông. Số lượng thành viên của ủy ban này ít nhất là ba 10 thành viên, không có ai nằm trong ban điều hành của DN.

Phần lớn các thành viên của ban này kiểm toán nên độc lập. INTOSAI 9100 cho rằng Ủy ban kiểm toán trực thuộc HĐQT với vai trò hỗ trợ HĐQT giám sát: tính trung thực của BCTC, việc tuân thủ pháp luật và các quy định của tổ chức, tính độc lập và công việc thực hiện của kiểm toán viên bên ngoài, và việc thực hiện chức năng của KTNB. Krishnan (2005) nghiên cứu mối quan hệ chất lượng Ủy ban kiểm toán và KSNB bằng phân tích thực nghiệm. Tác giả đã sử dụng phương pháp nghiên cứu định lượng với thời gian nghiên cứu từ năm 1994 đến 2000 với tổng số 128 DN ở các lĩnh vực khác nhau; với mô hình nghiên cứu có 21 biến tác động đến các yếu tố cấu thành KSNB.

Trong số đó có các biến độc lập tác động đến chất lượng KSNB như: quy mô của Ủy ban kiểm toán (ACSIZE), tính độc lập của Ủy ban kiểm toán (ACINDEP), trình độ của Ủy ban kiểm toán (ACEXP)…, với biến phụ thuộc là chất lượng KSNB được đo lường bởi các yếu tố cấu thành KSNB. Trong mô hình nghiên cứu tác giả đã dùng hàm logistic để ước lượng các nhân tố tác động đến KSNB. Nghiên cứu cho thấy các biến liên quan quy mô, Ủy ban kiểm toán càng độc lập và chuyên nghiệp thì DN ít gặp vấn đề về KSNB. Theo hướng này, Zhang và cộng sự (2007) nghiên cứu chất lượng Ủy ban kiểm toán, tính độc lập của kiểm toán viên và điểm yếu KSNB.

Nghiên cứu được thực hiện sau khi ban hành đạo luật Sarbanes-Oxley, các tác giả cũng sử dụng hàm logistic như trong nghiên cứu của Krishnan (2005) để chỉ ra mối quan hệ có ý nghĩa giữa chất lượng Ủy ban kiểm toán, tính độc lập của kiểm toán viên và các điểm yếu KSNB. Kết quả nhấn mạnh Ủy ban kiểm toán có nhiều chuyên môn kế toán và tài chính thì khả năng phát hiện các điểm yếu của KSNB tốt hơn. Ngoài ra các DN có nhiều thay đổi kiểm toán viên gần đây cho thấy có nhiều điểm yếu của KSNB. Theo đó, nghiên cứu về mối quan hệ giữa quản trị doanh nghiệp và việc tiết lộ điểm yếu của KSNB (Hoitash và cộng sự, 2009), đã phát hiện ra rằng đặc điểm của hội đồng quản trị và Ủy ban kiểm toán có liên quan đến thành phần của KSNB, đặc biệt nhấn mạnh mối quan hệ giữa chuyên gia tài chính với tiết lộ điểm yếu của KSNB.

Điểm yếu của KSNB sẽ ít nhận thấy ở các doanh nghiệp có những thành viên của Ủy ban kiểm toán có trình độ tài chính và kế toán cao. Trong các nghiên cứu của các tác giả trên thế giới thì có đề cập thuật ngữ chất lượng KSNB được nhìn nhận ở tính hữu hiệu của các yếu tố cấu thành KSNB. Quan điểm này cũng được tìm thấy trong nghiên cứu của Fadzil và cộng sự (2005) nghiên cứu mối quan hệ giữa thực hành KTNB và chất lượng KSNB. Họ đã sử thang đo chất lượng KSNB là 5 yếu tố cấu thành KSNB.

11 Tại Việt Nam, Đặng Thùy Anh (2017) với công trình “nghiên cứu KSNB trong các DN xây dựng niêm yết trên thị trường chứng khoán Việt Nam”. Nghiên cứu cho rằng chất lượng KSNB được đo lường thông qua 5 yếu tố cấu thành KSNB. Tác giả xem xét tác động của nhân tố UBKT/UBKS đến chất lượng KSNB. Do điều kiện thực tế ở Việt Nam, các DN xây dựng áp dụng mô hình ban kiểm soát là phổ biến cho nên biến UBKT thay bằng ban kiểm soát.

Kết quả nghiên cứu cho thấy nhân tố này có tác động rất thấp đến chất lượng KSNB đối với các DN xây dựng niêm yết. Chính vì vậy, tác giả nhận thấy đây là nguồn dữ liệu bổ sung vào hướng nghiên cứu của đề tài. Kiêm nhiệm Hội đồng quản trị và Giám đốc Pi và Timme (1993) nghiên cứu kiểm soát DN và hiệu quả ngân hàng. Họ cho rằng việc chồng chéo của chủ tịch HĐQT và Giám đốc điều hành sẽ làm tăng xung đột người đại diện.

Việc này có thể trở nên trầm trọng hơn bởi vì sự hợp nhất của quản lý và các quy trình kiểm soát quyết định. Kết quả cho thấy cấu trúc đội ngũ quản lý hàng đầu làm giảm thu nhập DN. Cũng cùng chung quan điểm này, Molz (1985) cho rằng chủ tịch của HĐQT làm tổng Giám đốc với chức năng giám sát sẽ khiến cơ chế giám sát của DN không hiệu quả. Lin và cộng sự (2014) nghiên cứu ảnh hưởng của các đặc điểm Giám đốc điều hành đến chất lượng KSNB ở Hoa Kỳ.