Chương 1 KHÁI LUẬN VỀ KIỂM SOÁT HỢP ĐỒNG NHƢỢNG QUYỀN THƯƠNG MẠI THEO QUY ĐỊNH CỦA PHÁP LUẬT CẠNH TRANH VÀ PHÁP LUẬT SỞ HỮU TRÍ TUỆ 1. KHÁI QUÁT HỢP ĐỒNG NHƯỢNG QUYỀN THƯƠNG MẠI 1. Khái niệm hợp đồng nhƣợng quyền thƣơng mại Trước hết, thuật ngữ nhượng quyền thương mại (franchise) "có nguồn gốc từ tiếng Pháp là "franc" có nghĩa là "free" (tự do)" [31, tr. Nhượng quyền thương mại được coi là một phương thức phân phối hàng hóa và dịch vụ mà trong đó, người có quyền, với một khoản thù lao, cho phép người nhận quyền độc lập tiến hành kinh doanh bằng cách sử dụng các dấu hiệu, chỉ dẫn thương mại, cũng như phương pháp, bí quyết kinh doanh của người có quyền và dưới sự hướng dẫn, trợ giúp và kiểm soát chất lượng của người đó.
Trong hoạt động nhượng quyền thương mại, người có quyền có thể trong cùng một thời gian cho phép nhiều chủ thể khác nhau cùng sử dụng "quyền kinh doanh" của mình. Bằng cách đó, người có quyền có thể xây dựng được một mạng lưới hệ thống phân phối hàng hóa, và nhờ đó, tối đa hóa được lợi nhuận. Theo nhiều tài liệu nghiên cứu, hình thức sơ khai của lối kinh doanh nhượng quyền xuất hiện vào khoảng thế kỷ 17-18 tại châu Âu. Tuy nhiên, hoạt động nhượng quyền thương mại được chính thức thừa nhận khởi nguồn và phát triển là tại Mỹ vào giữa thế kỷ 19, khi mà Nhà máy sản xuất máy khâu Singer ký kết hợp đồng nhượng quyền kinh doanh đầu tiên cho đối tác của mình.
Sự phát triển ồ ạt của nhượng quyền thương mại đã dẫn tới sự ra đời của Hiệp hội Nhượng quyền thương mại quốc tế IFA (International Franchise Association) vào năm 1960, Ủy ban Nhượng quyền thương mại thế giới WFC (World Franchise Council) năm 1994. Sự ra đời của IFA và WFC đã tạo điều kiện Formatted: Dutch (Netherlands) 12 Formatted: Dutch (Netherlands) cho việc phát triển nhượng quyền thương mại dần trở thành hệ thống và ngày càng chuyên nghiệp hơn. Bởi vậy mà hiện nay kinh doanh theo phương thức nhượng quyền thương mại đã có mặt tại hầu hết các châu lục, trong rất nhiều ngành nghề. Theo số liệu của phòng thương mại Mỹ, từ năm 1974 đến năm 2005 "trung bình chỉ có 5% số doanh nghiệp hình thành theo mô hình nhượng quyền kinh doanh tại Mỹ là thất bại, trong khi con số này là 65% cho các doanh nghiệp không theo mô hình này" [32, tr.
Sự phát triển của hình thức kinh doanh này còn thể hiện ở ngay việc đến năm 2005 đã có tới "12 trên 52 tiểu bang của Mỹ có luật bắt buộc bất kỳ công ty nào muốn tham gia vào thị trường chứng khoán đều phải có đăng ký nhượng quyền. Những cái tên không hề xa lạ như California, New York, Washington,… là một trong số đó" [31, tr. Tại Việt Nam, hình thức nhượng quyền thương mại hình thành vào những năm 90 của thế kỷ 20 "thông qua việc kinh doanh các thiết bị lọc nước do người Việt Nam định cư ở nước ngoài đầu tư" [4]. Tuy vậy, thị trường Việt Nam lúc này còn khá xa lạ với hoạt động này, hơn nữa các doanh nghiệp dự định kinh doanh bằng nhượng quyền thương mại chưa khẳng định được vị trí trên thương trường nên hoạt động này nhanh chóng bị thất bại.
Vì vậy, Công ty cổ phần tập đoàn Trung Nguyên có thể coi là nhà tiên phong tại Việt Nam áp dụng thành công hình thức kinh doanh này bằng cách phát triển hệ thống theo hình thức nhượng quyền. Hợp đồng nhượng quyền thương mại có thể được coi là bước đầu tiên xác lập quan hệ nhượng quyền thương mại giữa các bên. Mỗi quốc gia có cách định nghĩa khác nhau về hợp đồng nhượng quyền thương mại. Sự khác nhau này chủ yếu là do mỗi nước quy định về hoạt động nhượng quyền thương mại khác nhau, quy định một cách chung chung hay cụ thể các nội dung của quyền thương mại, hoặc cách hiểu khác nhau về quyền thương mại.
Theo Điều 4 Bộ quy tắc về hoạt động nhượng quyền thương mại của Australia, Formatted: Dutch (Netherlands) 13 Formatted: Dutch (Netherlands) Hợp đồng nhượng quyền thương mại là một thỏa thuận: (a) Một phần hoặc toàn bộ được thể hiện dưới một trong các hình thức sau: (i) bằng văn bản; (ii) bằng miệng; (b) Theo đó, một bên (bên nhượng quyền) cấp cho một bên khác (bên nhận quyền) quyền thực hiện hoạt động đề nghị giao kết hợp đồng, cung cấp hoặc phân phối hàng hóa hoặc dịch vụ trong lãnh thổ Australia theo hệ thống, hoặc kế hoạch kinh doanh mà cơ bản được xác định, kiểm soát hoặc được đề xuất bởi bên nhượng quyền hoặc hiệp hội của những bên nhượng quyền; (c) Theo đó, việc tiến hành hoạt động kinh doanh được liên kết đáng kể và chủ yếu với thương hiệu, hoạt động quảng cáo hoặc biểu tượng thương mại: (i) được sở hữu, được sử dụng hoặc được cấp giấy phép bởi bên nhượng quyền hoặc hiệp hội của những bên nhượng quyền; hoặc (ii) được cụ thể hóa bởi bên nhượng quyền hoặc hiệp hội của bên nhượng quyền; và (d) Theo đó, trước khi bắt đầu hoạt động kinh doanh hoặc tiếp tục hoạt động kinh doanh, bên nhận quyền phải đồng ý thanh toán cho bên nhượng quyền hoặc hiệp hội bên nhượng quyền một khoản tiền bao gồm: (i) chi phí vốn đầu tư ban đầu; hoặc (ii) thanh toán cho hàng hóa hoặc dịch vụ; hoặc (iii) phí tính trên phần trăm tổng thu nhập hoặc thu nhập ròng có hay không có phí dịch vụ nhượng quyền hoặc phí bản quyền; hoặc (iv) phí đào tạo hoặc phí huấn luyện; nhưng không loại trừ: (v) thanh toán cho hàng hóa và dịch vụ bằng hoặc thấp hơn giá bán buôn của bên nhượng quyền thương mại; hoặc (vi) thanh toán lại cho khoản vay của bên nhận quyền cho bên nhượng quyền; hoặc (vii) thanh toán theo giá bán buôn bình thường đối với hàng hóa thanh toán sau; hoặc (viii) thanh toán theo giá thị trường đối với việc mua hoặc thuê động sản, bất Formatted: Dutch (Netherlands) 14 Formatted: Dutch (Netherlands) động sản, thiết bị hoặc nguyên vật liệu cần thiết để bắt đầu hoạt động kinh doanh hoặc tiếp tục hoạt động kinh doanh theo hợp đồng nhượng quyền thương mại [52]. Với các quy định chi tiết trên, ta thấy hợp đồng nhượng quyền thương mại, theo pháp luật Australia, gồm các thỏa thuận phải có đối với một hoạt động nhượng quyền thương mại, từ các quyền thương mại, cách thức đào tạo, quản lý cho đến các mức phí và phương thức thanh toán. Các hình thức của hợp đồng nhượng quyền thương mại cũng rất đa dạng, có thể bằng miệng, bằng văn bản hoặc một thỏa thuận ngầm. Cộng đồng chung châu Âu đưa ra khái niệm về hợp đồng nhượng quyền thương mại với tính chất chứa đựng đặc điểm của nhiều hợp đồng khác nhau, cụ thể: Hợp đồng nhượng quyền thương mại là một thỏa thuận trong đó, một bên là bên nhượng quyền cấp phép cho một bên khác là bên nhận quyền khả năng được khai thác một "quyền thương mại" nhằm mục đích xúc tiến thương mại đối với một loại sản phẩm hoặc dịch vụ đặc thù để đổi lại một cách trực tiếp hay gián tiếp một khoản tiền nhất định.
Hợp đồng này phải quy định những nghĩa vụ tối thiểu của các bên, liên quan đến: (i) việc sử dụng tên thông thường hoặc dấu hiệu của cửa hàng hoặc một cách thức chung; (ii) việc trao đổi công nghệ giữa bên nhượng quyền và bên nhận quyền; (iii) việc tiếp tục thực hiện của bên nhượng quyền đối với bên nhận quyền trong việc trợ giúp, hỗ trợ thương mại cũng như kỹ thuật trong suốt thời gian hợp đồng nhượng quyền thương mại còn hiệu lực [50, tr. Ở Việt Nam, tính đến thời điểm hiện nay, pháp luật không có bất cứ một định nghĩa cụ thể nào về nội hàm của khái niệm hợp đồng nhượng quyền thương mại, ngoài việc ghi nhận hoạt động nhượng quyền thương mại như một hoạt động thương mại độc lập tại Điều 284 Luật thương mại. Điều 285, Luật thương mại với tiêu đề "Hợp đồng nhượng quyền thương mại" chỉ đề Formatted: Dutch (Netherlands) 15 Formatted: Dutch (Netherlands) cập đến hình thức của hợp đồng nhượng quyền thương mại với quy định "hợp đồng nhượng quyền thương mại phải được lập thành văn bản hoặc bằng hình thức khác có giá trị pháp lý tương đương" mà không hề định rõ bản chất của hợp đồng nhượng quyền. Dù luật không đưa ra một khái niệm cụ thể về hợp đồng nhượng quyền thương mại, nhưng Nghị định 35/2006/NĐ-CP vẫn chỉ ra một số dạng cụ thể của hợp đồng nhượng quyền thương mại như: (i) "hợp đồng phát triển quyền thương mại" là hợp đồng nhượng quyền thương mại theo đó bên nhượng quyền cấp cho bên nhận quyền quyền được phép thành lập nhiều hơn một cơ sở kinh doanh của mình để kinh doanh theo phương thức nhượng quyền thương mại trong phạm vi một khu vực địa lý nhất định; và (ii) "hợp đồng nhượng quyền thương mại thứ cấp" là hợp đồng nhượng quyền thương mại ký giữa bên nhượng quyền thứ cấp và bên nhận quyền thứ cấp theo quyền thương mại chung.
Tuy nhiên, trong hệ thống pháp luật Việt Nam, Bộ luật dân sự được coi như gốc của tất cả các quan hệ hợp đồng, trong đó có hợp đồng nhượng quyền thương mại. Tư tưởng này được thể hiện rõ tại Điều 1 về nhiệm vụ và phạm vi điều chỉnh của Bộ luật dân sự: Bộ luật dân sự quy định địa vị pháp lý, chuẩn mực pháp lý cho cách ứng xử của cá nhân, pháp nhân, chủ thể khác; quyền, nghĩa vụ của các chủ thể về nhân thân và tài sản trong các quan hệ dân sự, hôn nhân và gia đình, kinh doanh, thương mại, lao động (sau đây gọi chung là quan hệ dân sự) [27]. Bên cạnh đó, Điều 4, Luật thương mại cũng quy định về việc áp dụng luật thương mại và pháp luật có liên quan. Theo đó, trong trường hợp hoạt động thương mại đặc thù có văn bản pháp luật khác điều chỉnh thì sẽ áp dụng quy định của văn bản pháp luật chuyên ngành.
Trong trường hợp hoạt động thương mại không được quy định trong Luật thương Formatted: Dutch (Netherlands) 16 Formatted: Dutch (Netherlands) mại và trong các luật chuyên ngành khác thì áp dụng quy định của Bộ luật dân sự. Từ nguyên tắc chỉ đạo trên, hợp đồng nhượng quyền thương mại có thể được coi như một dạng hợp đồng dân sự. Theo đó, có thể hiểu hợp đồng nhượng quyền thương mại là sự thỏa thuận giữa bên nhượng quyền và bên nhận quyền nhằm xác lập, thay đổi hoặc chấm dứt quyền và nghĩa vụ trong hoạt động nhượng quyền thương mại theo quy định tại Điều 284 Luật thương mại năm 2005.