PHẦN MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Bình Dƣơng là một tỉnh có nhiều doanh nghiệp đầu tƣ trực tiếp nƣớc ngoài đang hoạt động. Đến cuối năm 2018, tỉnh Bình Dƣơng có 3.478 dự án có vốn đầu tƣ nƣớc ngoài với tổng vốn đăng ký 31,8 tỷ đô la Mỹ, trong đó có 2.653 doanh nghiệp FDI đang hoạt động. Đầu tƣ trực tiếp nƣớc ngoài vào Bình Dƣơng tăng đáng kể và Bình Dƣơng hiện là địa phƣơng đứng thứ 3 cả nƣớc về thu hút vốn đầu tƣ trực tiếp nƣớc ngoài, sau Thành phố Hồ Chí Minh và Hà Nội.
Việc thu hút đầu tƣ nƣớc ngoài đóng góp vai trò rất quan trọng đối với sự phát triển kinh tế của Bình Dƣơng nhƣ: chuyển dịch cơ cấu kinh tế theo hƣớng công nghiệp hóa, hiện đại hóa, cải thiện năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp trong nƣớc, tăng kim ngạch xuất khẩu của nền kinh tế, tăng năng suất lao động, tạo việc làm và cải thiện thu nhập cho ngƣời lao động. Tuy nhiên, bên cạnh những kết quả đạt đƣợc cũng đã tồn tại nhiều bất cập: các dự án nƣớc ngoài tập trung vào khai thác các ƣu đãi đầu tƣ, tận dụng nguồn nhân công giá rẻ, khai thác tài nguyên thô gây ô nhiễm môi trƣờng, không chú trọng chuyển giao công nghệ, đóng góp ngân sách hạn chế và đặc biệt là nổi lên hiện tƣợng định giá chuyển giao, trốn thuế ở một số tập đoàn đa quốc gia, kể cả các tập đoàn hàng đầu thế giới (Phan Đức Dũng, 2018). Số lƣợng các giao dịch thƣơng mại xuyên biên giới diễn ra giữa các công ty liên kết ngày một tăng, môi trƣờng cạnh tranh ngày càng gay gắt, vấn đề tối đa hóa lợi nhuận cho tổng thể tập đoàn luôn là mục tiêu quan tâm hàng đầu của các nhà đầu tƣ nƣớc ngoài. Ngoài việc nổ lực nâng cao hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp đầu tƣ, định giá chuyển giao hay còn gọi là chuyển giá (transfer pricing) đƣợc xem là một trong những phƣơng pháp mà các nhà đầu tƣ thƣờng áp dụng nhằm mục đích tránh thuế, từ đó tổng lợi ích thu đƣợc sẽ gia tăng.
Trong thực tiễn hiện nay, về góc độ quản lý nhà nƣớc, thƣờng có cái nhìn không thiện cảm về các chính sách định giá chuyển giao của doanh nghiệp có vốn đầu tƣ trực tiếp nƣớc ngoài, điều này hoàn toàn đúng nếu xét về hiện tƣợng. Tuy nhiên, nếu xét về bản chất, vấn đề là tại sao các doanh nghiệp có vốn đầu tƣ nƣớc ngoài thƣờng thiết lập một chính sách định giá chuyển giao, thì sẽ có cái nhìn khách 1 quan hơn. Thông thƣờng, xã hội chỉ nhìn vào hiện tƣợng định giá chuyển giao mà kết luận có doanh nghiệp này đang thực hiện các hành vi chuyển giá (hàm ý không tốt) nhƣng lại không nhìn vào bản chất của vấn đề này, chẳng hạn vấn đề bảo toàn vốn đầu tƣ liên quan đến rủi ro về tỷ giá, rủi ro về lạm phát hay rủi ro về thảm họa môi trƣờng, … thì chính sách định giá chuyển giao là cần thiết cho những doanh nghiệp có vốn đầu tƣ nƣớc ngoài (hàm ý tốt) (Phan Đức Dũng, 2018). Cùng với chính sách “trải thảm đỏ” với nhiều ƣu đãi để thu hút đầu tƣ nƣớc ngoài, Bình Dƣơng cũng đang đối mặt với vấn nạn định giá chuyển giao của các doanh nghiệp này.
Theo thống kê, Bình Dƣơng cũng có trên 50% doanh nghiệp đầu tƣ nƣớc ngoài báo cáo thua lỗ từ năm 2006 đến nay. Trong thời gian qua, ngành Thuế tỉnh Bình Dƣơng cũng tập trung chống chuyển giá ở các doanh nghiệp đầu tƣ nƣớc ngoài có quan hệ liên kết, báo cáo lỗ nhiều năm nhƣng vẫn mở rộng hoạt động sản xuất kinh doanh. Tuy nhiên, qua kết quả thanh kiểm tra các doanh nghiệp này đã truy thu, truy hoàn, phạt hơn 988 tỷ, giảm khấu trừ 136,95 tỷ và buộc doanh nghiệp giảm lỗ hơn 4.192 tỷ đồng, nhƣng ngành thuế tỉnh Bình Dƣơng cũng nhƣ các địa phƣơng khác trong cả nƣớc vẫn chƣa kết luận đƣợc có trƣờng hợp nào là vi phạm quy định về chuyển giá. Xuất phát từ thực tiễn ở Bình Dƣơng, tác giả lựa chọn đề tài “Nâng cao hiệu quả kiểm soát hoạt động chuyển giá của các doanh nghiệp có vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài trên địa bàn tỉnh Bình Dương” để nghiên cứu các nhân tố ảnh hƣởng đến chính sách định giá chuyển giao của các doanh nghiệp đầu tƣ nƣớc ngoài trên địa bàn tỉnh Bình Dƣơng.
Qua đó, nhằm giúp cho các cơ quan quản lý nhà nƣớc ở Bình Dƣơng về vấn đề định giá chuyển giao của các doanh nghiệp có vốn đầu tƣ nƣớc ngoài có cái nhìn khoa học hơn, đồng thời, giúp cho việc đề ra các chủ trƣơng hoàn thiện chính sách kinh tế, thu hút đầu tƣ nƣớc ngoài có chọn lọc, chính sách về kiểm soát chuyển giá trên địa bàn tỉnh Bình Dƣơng ngày càng phù hợp hơn, trong đó, có các chính sách liên quan nhiều hơn đến nội tại của nền kinh tế Bình Dƣơng chứ không đơn thuần là các văn bản pháp quy chỉ để kiểm soát các hoạt động định giá chuyển giao tại các doanh nghiệp này. Mục tiêu nghiên cứu Mục tiêu tổng quát là nghiên cứu các nhân tố ảnh hƣởng đến chính sách chuyển giá của các doanh nghiệp có vốn đầu tƣ nƣớc ngoài tại Bình Dƣơng. Từ đó, đề xuất các hàm ý chính sách nhằm nâng cao hiệu quả kiểm soát hoạt động chuyển giá của các doanh nghiệp có vốn đầu tƣ trực tiếp nƣớc ngoài trên địa bàn tỉnh Bình Dƣơng. Mục tiêu cụ thể: - Xác định và xây dựng mô hình nghiên cứu các nhân tố ảnh hƣởng đến chính sách chuyển giá của các doanh nghiệp có vốn đầu tƣ nƣớc ngoài tại Bình Dƣơng.
- Đo lƣờng mức độ ảnh hƣởng của các nhân tố đến chính sách chuyển giá của các doanh nghiệp có vốn đầu tƣ nƣớc ngoài tại Bình Dƣơng. - Đề xuất các hàm ý chính sách nhằm kiểm soát hoạt động chuyển giá của các doanh nghiệp có vốn đầu tƣ nƣớc ngoài tại Bình Dƣơng. Câu hỏi nghiên cứu - Các nhân tố nào ảnh hƣởng đến chính sách chuyển giá của các doanh nghiệp có vốn đầu tƣ nƣớc ngoài tại Bình Dƣơng? - Những nhân tố này có ảnh hƣởng nhƣ thế nào đến chính sách chuyển giá của các doanh nghiệp có vốn đầu tƣ nƣớc ngoài tại Bình Dƣơng? - Mức độ ảnh hƣởng của các nhân tố này nhƣ thế nào đến chính sách chuyển giá của các doanh nghiệp có vốn đầu tƣ nƣớc ngoài tại Bình Dƣơng? 4. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu 4.
Đối tƣợng nghiên cứu: của đề tài là các nhân tố ảnh hƣởng đến chính sách định giá chuyển giao của các doanh nghiệp có vốn đầu tƣ nƣớc ngoài. Phạm vi nghiên cứu: - Không gian nghiên cứu: các doanh nghiệp đầu tƣ trực tiếp nƣớc ngoài trên địa bàn tỉnh Bình Dƣơng. -Thời gian nghiên cứu: nghiên cứu thực hiện từ tháng 11 năm 2018 đến tháng 4 năm 2019. Phƣơng pháp nghiên cứu Nghiên cứu đƣợc thực hiện thông qua hai phƣơng pháp: phƣơng pháp nghiên cứu định tính và phƣơng pháp nghiên cứu định lƣợng.
- Nghiên cứu tính: + Sử dụng phƣơng pháp thu thập thông tin: thu thập các báo cáo tài chính của một số doanh nghiệp đầu tƣ trực tiếp nƣớc ngoài ở Bình Dƣơng; Các báo cáo kết quả thanh tra doanh nghiệp đầu tƣ nƣớc ngoài của Tổng Cục Thuế và Cục thuế tỉnh Bình Dƣơng; một số kết luận thanh tra các vi phạm về nghĩa vụ thuế, nghi vấn chuyển giá của Thanh tra Bộ Tài chính, Kiểm toán Nhà nƣớc; Các văn bản quy phạm pháp luật, các báo cáo, đề án, chƣơng trình có liên quan của Bộ Tài Chính, Bộ kế hoạch – đầu tƣ, Tổng Cục Thống kê, Tổng Cục Thuế và Cục Thuế tỉnh Bình Dƣơng. Bên cạnh đó, còn có các luận án tiến sĩ kinh tế, luận văn thạc sĩ kinh tế, các bài báo khoa học, bài báo thời sự trong nƣớc và nƣớc ngoài có liên quan đến doanh nghiệp đầu tƣ trực tiếp nƣớc ngoài và hoạt động chuyển giá. + Phƣơng pháp phân tích, tổng hợp đƣợc sử dụng để phân tích các số liệu thống kê, kết quả xử lý số liệu từ phần mềm SPSS để thấy đƣợc tác động của các yếu tố của ảnh hƣởng đến chính sách định giá chuyển giao trong các doanh nghiệp đầu tƣ nƣớc ngoài và liên kết các luận điểm nghiên cứu thành một thể thống nhất nhằm thể hiện đƣợc hầu hết các nội dung về vấn đề cần nghiên cứu. Đồng thời, giúp trả lời các câu hỏi nghiên cứu một cách logic phù hợp với quy luật, bản chất của vấn đề.
+ Phƣơng pháp so sánh: phƣơng pháp này đƣợc sử dụng để tìm hiểu sự khác biệt trong việc tìm kiếm các yếu tố ảnh hƣởng đến chính sách định giá chuyển giao của các doanh nghiệp đầu tƣ nƣớc ngoài và so sánh kết quả nghiên cứu của tác giả với kết quả của các nghiên cứu trƣớc đã đƣợc đề cập đến trong phần tổng quan các công trình nghiên cứu. Bên cạnh đó, với phƣơng pháp định tính tác giả xây dựng và hoàn thiện bảng phỏng vấn: từ mục tiêu ban đầu, dựa trên cơ sở lý thuyết, tác giả xây dựng bảng câu hỏi định tính. Tiếp đến sẽ phỏng vấn sâu với 10 cán bộ thuộc các cơ quan quản lý 4 nhà nƣớc đối với các doanh nghiệp đầu tƣ nƣớc ngoài trên địa bàn tỉnh Bình Dƣơng nhằm hiệu chỉnh bảng phỏng vấn cho phù hợp với tình hình thực tế. - Nghiên cứu định lƣợng: với kỹ thuật thu thập dữ liệu là phỏng vấn qua bảng câu hỏi đóng dựa trên quan điểm, ý kiến đánh giá của doanh nghiệp đầu tƣ nƣớc ngoài trên địa bàn tỉnh Bình Dƣơng.
Toàn bộ dữ liệu hồi đáp sẽ đƣợc xử lý với sự hỗ trợ của phần mềm SPSS 20. Thông tin thu thập sẽ đƣợc xử lý bằng phần mềm SPSS 20. Thang đo sau khi đƣợc đánh giá bằng phƣơng pháp hệ số tin cậy Cronbach’s Alpha và phân tích nhân tố khám phá EFA, phân tích hồi quy tƣơng quan đƣợc sử dụng để kiểm định mô hình nghiên cứu. Kết quả nghiên cứu định lƣợng sẽ xác định nhân tố tác động, mức độ tác động của các nhân tố đến chính sách định giá chuyển giao của các doanh nghiệp đầu tƣ nƣớc ngoài.
Ý nghĩa lý luận và thực tiễn Việc thực hiện nghiên cứu đề tài này có ý nghĩa quan trọng cả về lý luận cũng nhƣ thực tiễn. Ý nghĩa lý luận, đóng góp vào nguồn tài liệu lý thuyết chính sách chuyển giá tại các doanh nghiệp có vốn đầu tƣ trực tiếp nƣớc ngoài. Kiểm định mô hình các nhân tố ảnh hƣởng đến chính sách chuyển giá của các doanh nghiệp có vốn đầu tƣ trực tiếp nƣớc ngoài với bằng chứng thực nghiệm.