Luận văn thạc sĩ kiểm soát chính sách cổ tức của các ngân hàng gặp khó khăn tài chính

Nghiên cứu kiểm soát chính sách cổ tức của ngân hàng gặp khó khăn tài chính, phân tích tác động và giải pháp cải thiện hiệu quả tài chính.

• Tác giả: Phạm Văn Hùng
• Người hướng dẫn: Tiến Sĩ Trần Thị Quế Giang
• Trường học: Trường Đại học Kinh tế Thành phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Kinh tế
• Đề tài: Kiểm Soát Chính Sách Cổ Tức Ngân Hàng Khó Khăn Tài Chính
• Loại tài liệu: luận văn
• Năm xuất bản: 2013
• Địa điểm: Thành phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• TÓM TẮT
• MỤC LỤC
• 1. CHƯƠNG 1: GIỚI THIỆU
• 1.1. Bối cảnh và vấn đề chính sách
• 1.2. Câu hỏi và mục tiêu nghiên cứu
• 1.3. Phương pháp, đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 1.4. Cấu trúc luận văn
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ KHUNG PHÂN TÍCH
• 2.1. Lý thuyết cổ tức
• 2.2. Trường phái cổ tức không liên quan
• 2.3. Quan điểm về cổ tức có liên quan
• 3. CHƯƠNG 3: CHÍNH SÁCH CỔ TỨC CỦA CÁC NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI CỔ PHẦN VIỆT NAM
• 3.1. Khó khăn chung của hệ thống ngân hàng Việt Nam giai đoạn 2009-2011
• 3.2. Tình hình chung về chính sách cổ tức của các ngân hàng thương mại cổ phần Việt Nam giai đoạn 2009-2011
• 3.3. So sánh chính sách cổ tức của các ngân hàng thương mại cổ phần với các tổ chức phi tài chính
• 3.4. So sánh chính sách cổ tức giữa các ngân hàng gặp khó khăn tài chính với các ngân hàng khác
• 3.5. So sánh chính sách cổ tức của các ngân hàng thương mại cổ phần Việt Nam với các ngân hàng trên thế giới
• 4. CHƯƠNG 4: KHUYẾN NGHỊ CHÍNH SÁCH VÀ KẾT LUẬN
• 4.1. Khuyến nghị chính sách
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• MỘT SỐ KHÁI NIỆM
• DANH SÁCH CÁC NGÂN HÀNG NHÓM 1
• DANH SÁCH CÁC NGÂN HÀNG NHÓM 2
• MÔ TẢ SỐ LIỆU VÀ CÁCH TÍNH
• PHÂN TÍCH MỘT SỐ TÌNH HUỐNG

Tóm tắt

I. Tổng quan về kiểm soát chính sách cổ tức ngân hàng khó khăn tài chính

Chính sách cổ tức ngân hàng là một trong những vấn đề phức tạp trong lĩnh vực tài chính, đặc biệt trong bối cảnh khó khăn tài chính. Trong giai đoạn 2009-2011, nhiều ngân hàng thương mại cổ phần tại Việt Nam đã phải đối mặt với những thách thức lớn, từ khủng hoảng kinh tế đến áp lực từ các cổ đông. Việc kiểm soát chính sách cổ tức trong thời kỳ này không chỉ ảnh hưởng đến sự ổn định của ngân hàng mà còn tác động đến toàn bộ nền kinh tế.

1.1. Tình hình tài chính ngân hàng trong giai đoạn 2009 2011

Trong giai đoạn này, nền kinh tế Việt Nam gặp nhiều khó khăn, với lạm phát cao và tăng trưởng chậm lại. Các ngân hàng thương mại cổ phần vẫn duy trì tỷ lệ trả cổ tức cao, điều này gây ra nhiều tranh cãi về tính bền vững của chính sách này.

1.2. Vai trò của chính sách cổ tức trong ngân hàng

Chính sách cổ tức không chỉ là cách để ngân hàng phân phối lợi nhuận cho cổ đông mà còn phản ánh tình hình tài chính và chiến lược phát triển của ngân hàng. Việc trả cổ tức cao trong bối cảnh khó khăn có thể dẫn đến rủi ro cho ngân hàng và người gửi tiền.

II. Những thách thức trong kiểm soát chính sách cổ tức ngân hàng

Việc kiểm soát chính sách cổ tức ngân hàng trong thời kỳ khó khăn tài chính gặp nhiều thách thức. Các ngân hàng thường phải đối mặt với áp lực từ cổ đông, trong khi vẫn phải đảm bảo an toàn vốn và khả năng thanh khoản.

2.1. Áp lực từ cổ đông và thị trường

Cổ đông thường mong muốn nhận được cổ tức cao, ngay cả khi ngân hàng đang gặp khó khăn tài chính. Điều này tạo ra áp lực lớn cho ban lãnh đạo ngân hàng trong việc quyết định chính sách cổ tức.

2.2. Rủi ro đạo đức trong chính sách cổ tức

Rủi ro đạo đức xảy ra khi các ngân hàng ưu tiên trả cổ tức cho cổ đông thay vì đầu tư vào các hoạt động kinh doanh an toàn hơn. Điều này có thể dẫn đến tình trạng mất ổn định trong hệ thống ngân hàng.

III. Phương pháp kiểm soát chính sách cổ tức hiệu quả

Để kiểm soát chính sách cổ tức ngân hàng trong thời kỳ khó khăn tài chính, cần áp dụng các phương pháp hiệu quả nhằm đảm bảo an toàn vốn và giảm thiểu rủi ro cho hệ thống ngân hàng.

3.1. Hạn chế trả cổ tức cho ngân hàng gặp khó khăn

Chính phủ cần quy định hạn chế việc trả cổ tức cho các ngân hàng không duy trì đủ tỷ lệ an toàn vốn. Điều này giúp bảo vệ nguồn vốn và giảm thiểu rủi ro cho người gửi tiền.

3.2. Tăng cường giám sát và quản lý

Cần có các biện pháp giám sát chặt chẽ hơn đối với các ngân hàng, đảm bảo rằng họ tuân thủ các quy định về an toàn vốn và không lách luật để trả cổ tức cao.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu

Nghiên cứu cho thấy rằng các ngân hàng thương mại cổ phần tại Việt Nam thường trả cổ tức cao hơn trong giai đoạn khó khăn tài chính. Điều này không chỉ gây rủi ro cho ngân hàng mà còn ảnh hưởng đến sự ổn định của toàn bộ hệ thống tài chính.

4.1. Kết quả từ các ngân hàng tiêu biểu

Nghiên cứu đã chỉ ra rằng một số ngân hàng như HBB và WEB đã trả cổ tức vượt quá lợi nhuận thu được, dẫn đến tình trạng mất khả năng thanh toán và phải sáp nhập.

4.2. Bài học từ kinh nghiệm quốc tế

Kinh nghiệm từ các quốc gia khác cho thấy rằng việc kiểm soát chính sách cổ tức là rất quan trọng trong việc duy trì sự ổn định của hệ thống ngân hàng, đặc biệt trong thời kỳ khủng hoảng.

V. Kết luận và triển vọng tương lai

Việc kiểm soát chính sách cổ tức ngân hàng trong thời kỳ khó khăn tài chính là một vấn đề cần được quan tâm. Cần có các biện pháp mạnh mẽ để đảm bảo rằng các ngân hàng hoạt động an toàn và bền vững.

5.1. Đề xuất chính sách cho tương lai

Chính phủ cần xem xét các chính sách hỗ trợ cho ngân hàng, đồng thời quy định rõ ràng về việc trả cổ tức trong thời kỳ khó khăn tài chính.

5.2. Tầm quan trọng của sự ổn định tài chính

Sự ổn định của hệ thống ngân hàng là rất quan trọng cho sự phát triển bền vững của nền kinh tế. Cần có các biện pháp để đảm bảo rằng các ngân hàng không chỉ tập trung vào lợi nhuận ngắn hạn mà còn phải chú trọng đến sự phát triển lâu dài.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Giai đoạn 2009-2011 chứng kiến sự suy giảm mạnh mẽ của kinh tế vĩ mô Việt Nam dưới tác động của cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu năm 2008. Tốc độ tăng trưởng GDP giảm từ 8,46% năm 2007 xuống còn 5,89% năm 2011, trong khi tỷ lệ lạm phát tăng vọt từ 8,30% lên 18,68%. Trước sức ép lạm phát, việc thắt chặt chính sách tiền tệ đã đẩy mặt bằng lãi suất lên cao, khiến hơn 79.000 doanh nghiệp phá sản trong năm 2011 và lãi suất liên ngân hàng có thời điểm chạm mức gần 40%/năm. Hệ thống ngân hàng thương mại đối mặt với nợ xấu gia tăng từ 2,2% năm 2009 lên 8,8% năm 2012 theo số liệu công bố, trong khi tổ chức xếp hạng tín nhiệm Fitch ước tính nợ xấu thực tế vượt 10 tỷ USD, chiếm gần 10% GDP.

Mặc dù rủi ro hệ thống leo thang, các ngân hàng thương mại cổ phần vẫn liên tục công bố mức lợi nhuận lớn và thực hiện chính sách chi trả cổ tức tiền mặt ở mức rất cao. Đề tài tập trung phân tích thực trạng chính sách cổ tức của các ngân hàng thương mại cổ phần tại Việt Nam giai đoạn 2009-2011 nhằm làm rõ bản chất của hiện tượng chuyển dịch rủi ro từ chủ sở hữu sang người gửi tiền và người nộp thuế. Nghiên cứu khảo sát toàn diện 40 ngân hàng thương mại cổ phần và đối sánh với 634 doanh nghiệp phi tài chính niêm yết trên hai sàn giao dịch chứng khoán HSX và HNX. Kết quả nghiên cứu làm sáng tỏ cách thức 31.000 tỷ đồng cổ tức tiền mặt được chi trả từ 83.500 tỷ đồng lợi nhuận đã trực tiếp làm xói mòn bộ đệm an toàn vốn, qua đó cung cấp cơ sở thực tiễn vững chắc cho việc thiết lập khung quy định hạn chế phân phối cổ tức trong quá trình tái cơ cấu hệ thống tổ chức tín dụng.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Khung phân tích của nghiên cứu được xây dựng dựa trên sự kết hợp giữa lý thuyết tài chính doanh nghiệp cổ điển và các mô hình kinh tế ngân hàng hiện đại. Trường phái cổ tức không liên quan của Modigliani và Miller năm 1961 cho rằng chính sách cổ tức không tác động đến giá trị doanh nghiệp trong điều kiện thị trường hoàn hảo. Ngược lại, lý thuyết cổ tức có liên quan của Lintner năm 1956 và Bar-Yosef cùng Huffman năm 1986 khẳng định cổ tức đóng vai trò then chốt do sự tồn tại của bất đối xứng thông tin và chi phí giao dịch. Nghiên cứu phát triển sâu hơn dựa trên lý thuyết phát tín hiệu của Bessler và Nohel năm 1996, chỉ ra rằng việc cắt giảm cổ tức trong ngành ngân hàng khiến giá cổ phiếu sụt giảm trung bình 15,87%, cao hơn rất nhiều so với mức giảm 3,5% của khối doanh nghiệp công nghiệp phi tài chính.

Bên cạnh đó, nghiên cứu vận dụng lý thuyết rủi ro đạo đức và mô hình định giá bảo hiểm tiền gửi như một quyền chọn bán của Merton năm 1977, cùng các phân tích của Keeley năm 1990 và Acharya năm 2011. Các khái niệm cốt lõi bao gồm: giá trị vốn hóa kỳ vọng (charter value), sự chuyển dịch rủi ro (risk-shifting), hiện tượng lựa chọn ngược (adverse selection) trong quan hệ đại diện theo mô hình của Bhattacharyya và Elston năm 2011, cùng hệ số an toàn vốn tối thiểu (CAR). Khi sự bảo trợ của chính phủ tồn tại ngầm định và giá trị vốn hóa thị trường bị suy giảm nghiêm trọng, các cổ đông nội bộ nắm quyền điều hành có xu hướng gia tăng trả cổ tức tiền mặt để rút vốn ban đầu, đẩy rủi ro vỡ nợ về phía người gửi tiền và cơ quan quản lý.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu thu thập dữ liệu thứ cấp từ báo cáo tài chính kiểm toán, báo cáo thường niên và bản cáo bạch giai đoạn 2009-2011 của 40 ngân hàng thương mại cổ phần Việt Nam. Nhằm thiết lập hệ quy chiếu so sánh đa chiều, dữ liệu đối chứng được thu thập từ 634 doanh nghiệp phi tài chính niêm yết trên Sở Giao dịch Chứng khoán Thành phố Hồ Chí Minh (HSX) và Sở Giao dịch Chứng khoán Hà Nội (HNX), kết hợp với số liệu thống kê chính thức từ Ngân hàng Nhà nước, Ngân hàng Thế giới và Công ty Bảo hiểm Tiền gửi Liên bang Hoa Kỳ (FDIC).

Về cỡ mẫu và phương pháp chọn mẫu, đề tài thực hiện chọn mẫu toàn bộ đối với 40 trong tổng số 42 ngân hàng thương mại tại Việt Nam trong giai đoạn nghiên cứu, loại trừ 2 ngân hàng thương mại nhà nước là BIDV và Agribank do chưa hoàn tất cổ phần hóa trước năm 2011. Toàn bộ mẫu 40 ngân hàng được phân chia thành hai nhóm đối chứng rõ ràng: Nhóm 1 gồm 9 ngân hàng gặp khó khăn tài chính trầm trọng thuộc diện buộc phải tái cơ cấu và Nhóm 2 gồm 31 ngân hàng duy trì trạng thái hoạt động bình thường.

Phương pháp nghiên cứu chủ đạo là phân tích thống kê mô tả, phân tích định tính chuyên sâu kết hợp phương pháp nghiên cứu tình huống điển hình. Lý do lựa chọn phương pháp định tính và thống kê so sánh thay vì xây dựng mô hình hồi quy kinh tế lượng là vì mục tiêu trọng tâm của nghiên cứu hướng vào việc bóc tách bản chất các hành vi méo mó về thể chế, sự lách luật về chỉ tiêu an toàn vốn và động cơ chuyển dịch rủi ro của ban điều hành trong giai đoạn tái cơ cấu đặc thù, thay vì chỉ đo lường mức độ tương quan cơ học giữa các biến số.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, tỷ lệ chi trả cổ tức trên lợi nhuận của toàn hệ thống ngân hàng duy trì ở mức rất cao và tăng liên tục qua các năm: đạt 33,4% năm 2009, tăng lên 35,0% năm 2010 và đạt đỉnh 41,2% năm 2011. Khi tính theo phương pháp bình quân trọng số theo quy mô vốn điều lệ, tỷ lệ này tăng từ 35,5% năm 2009 lên mức kỷ lục 52,8% năm 2011. Trong giai đoạn 2010-2011, khi lợi nhuận toàn ngành chỉ tăng thêm 6,2 nghìn tỷ đồng (tương ứng mức tăng 21,4%), thì số tiền chi trả cổ tức lại tăng thêm tới 4,3 nghìn tỷ đồng (tương ứng mức tăng 42,8%), đồng nghĩa với việc các ngân hàng đã trích gần 70% phần lợi nhuận tăng thêm để chia cổ tức tiền mặt.

Thứ hai, ngành ngân hàng duy trì mức chi trả cổ tức vượt trội so với khối doanh nghiệp phi tài chính. Trong cả giai đoạn 2009-2011, 40 ngân hàng đã chi tới 31.000 tỷ đồng cổ tức trên tổng số 83.500 tỷ đồng lợi nhuận (tỷ lệ 37,2%), trong khi 634 doanh nghiệp phi tài chính chỉ chi 33.100 tỷ đồng cổ tức trên 124.700 tỷ đồng lợi nhuận (tỷ lệ 28,6%). Tính theo bình quân trọng số, tỷ lệ cổ tức trên lợi nhuận của ngân hàng đạt 41,0%, cao hơn đáng kể so với mức 32,0% của khối phi tài chính.

Thứ ba, các ngân hàng thuộc diện yếu kém tài chính (Nhóm 1) lại trả cổ tức cao đột biến so với nhóm ngân hàng lành mạnh (Nhóm 2). Năm 2009, tỷ lệ trả cổ tức của Nhóm 1 là 37,0% so với 33,0% của Nhóm 2; năm 2010 là 43,0% so với 34,0%; và năm 2011 vọt lên 135,0% so với 39,0% của Nhóm 2. Điển hình như Ngân hàng Nhà Hà Nội (HBB) trả cổ tức 178% lợi nhuận năm 2011 trước khi sáp nhập vào SHB; Ngân hàng Phương Tây (WEB) trả 124% lợi nhuận năm 2011; đặc biệt Ngân hàng Tiên Phong (TPB) dù lỗ 347,4 tỷ đồng năm 2011 nhưng vẫn chi gần 150 tỷ đồng cổ tức tiền mặt.

Thứ tư, chính sách cổ tức của các ngân hàng Việt Nam hoàn toàn nghịch chiều với thông lệ quốc tế. Tại Hoa Kỳ, trong khủng hoảng 2007-2009, các ngân hàng thương mại nhận cứu trợ đã cắt giảm mạnh cổ tức từ 11,19 tỷ USD trong quý 4 năm 2007 xuống chỉ còn 0,78 tỷ USD trong quý 4 năm 2009, kéo tỷ lệ cổ tức trên tổng tài sản giảm sâu từ 0,08% xuống 0,02%. Ngược lại, các ngân hàng Việt Nam lại đẩy mạnh chia tiền mặt ngay trong giai đoạn căng thẳng thanh khoản nhất.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân cốt lõi của hiện tượng nghịch lý này xuất phát từ sự bảo trợ ngầm định của chính phủ đối với hệ thống ngân hàng theo quan điểm không để tổ chức tín dụng nào đổ vỡ nhằm ngăn ngừa hiệu ứng lây lan. Khi nhận thấy giá trị vốn hóa bị xói mòn và nguy cơ mất quyền kiểm soát hiển hiện trước yêu cầu sáp nhập theo Quyết định số 254/QĐ-TTg, các cổ đông lớn và ban điều hành đã nảy sinh tâm lý không còn gì để mất. Họ sử dụng kỹ thuật kế toán để tạo ra lợi nhuận danh nghĩa nhằm nhanh chóng rút phần vốn đã đầu tư ban đầu thông qua cổ tức tiền mặt, chuyển giao toàn bộ rủi ro mất khả năng thanh toán cho người gửi tiền và ngân sách nhà nước.

Bên cạnh đó, việc áp dụng quy định tăng vốn điều lệ lên mức tối thiểu 3.000 tỷ đồng theo Nghị định số 141/2006/NĐ-CP đã tạo ra làn sóng sở hữu chéo và tăng vốn ảo, khiến năng lực quản trị thực tế không theo kịp quy mô tài sản. Ban điều hành có trình độ yếu kém đã sử dụng cổ tức cao như một công cụ phát tín hiệu sai lệch về sức khỏe tài chính nhằm duy trì sự tín nhiệm giả tạo từ thị trường.

Các dữ liệu thực nghiệm trong nghiên cứu có thể được hệ thống hóa và trình bày trực quan thông qua các bảng thống kê đối chiếu ba phương pháp đo lường (tỷ lệ tổng gộp, trung bình cộng và bình quân trọng số vốn điều lệ) và hệ thống biểu đồ cột kép so sánh diễn biến chi trả cổ tức giữa Nhóm 1 và Nhóm 2 qua các năm 2009, 2010 và 2011. Những phát hiện này khẳng định tính cấp thiết của việc áp dụng các chế tài giám sát vốn chặt chẽ theo chuẩn mực Basel III để bảo vệ kỷ luật thị trường.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm khắc phục triệt để các méo mó trong chính sách cổ tức và ngăn ngừa rủi ro đạo đức trong hệ thống ngân hàng, nghiên cứu đề xuất 5 nhóm giải pháp hành động cụ thể:

Thứ nhất, đình chỉ ngay việc chi trả cổ tức tiền mặt đối với các ngân hàng yếu kém. Ngân hàng Nhà nước cần ban hành quy định cấm tuyệt đối việc phân phối cổ tức tiền mặt đối với các tổ chức tín dụng có hệ số CAR dưới mức 9%, tỷ lệ nợ xấu vượt quá 3%, có lỗ lũy kế hoặc đang phải tiếp nhận các nguồn vốn vay tái cấp vốn hỗ trợ thanh khoản. Mục tiêu đưa tỷ lệ chi trả cổ tức của nhóm ngân hàng tái cơ cấu về mức 0% ngay trong giai đoạn 2013-2015.

Thứ hai, cắt giảm từng bước sự bảo trợ ngầm của chính phủ. Ngân hàng Nhà nước và Cơ quan Bảo hiểm Tiền gửi cần xây dựng lộ trình xử lý phá sản có kiểm soát đối với các ngân hàng mất khả năng thanh toán, từng bước đưa cơ chế lãi suất tái chiết khấu và tái cấp vốn tiệm cận lãi suất thị trường dựa trên mức độ rủi ro của từng tổ chức tín dụng trước năm 2015.

Thứ ba, thực thi nghiêm ngặt khung an toàn vốn Basel III và Thông tư số 13/2010/TT-NHNN. Cơ quan Thanh tra, Giám sát Ngân hàng cần bắt buộc các ngân hàng thương mại duy trì bộ đệm bảo toàn vốn 2,5% bên cạnh vốn cấp 1 tối thiểu 6%, đồng thời thực hiện trích lập đầy đủ 100% dự phòng rủi ro nợ xấu trước khi xem xét bất kỳ kế hoạch phân phối lợi nhuận nào.

Thứ tư, chuẩn hóa năng lực quản trị và xóa bỏ sở hữu chéo. Ngân hàng Nhà nước cùng Bộ Tài chính cần thiết lập các tiêu chuẩn năng lực quốc tế bắt buộc đối với hội đồng quản trị và ban điều hành, minh bạch hóa 100% cơ cấu cổ đông lớn, đồng thời kiểm tra dòng tiền góp vốn để triệt tiêu hoàn toàn hiện tượng vốn ảo và sở hữu chéo trước năm 2015.

Thứ năm, phát triển thị trường vốn để giảm tải sự phụ thuộc vào tín dụng ngân hàng. Ủy ban Chứng khoán Nhà nước cần đẩy mạnh quy mô thị trường cổ phiếu và thị trường trái phiếu doanh nghiệp, hướng tới mục tiêu nâng quy mô vốn hóa thị trường chứng khoán đạt 50% GDP vào năm 2015 và 70% GDP vào năm 2020 nhằm đa dạng hóa kênh cung ứng vốn dài hạn cho nền kinh tế.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Thứ nhất, các nhà hoạch định chính sách tại Ngân hàng Nhà nước và Bộ Tài chính. Luận văn cung cấp bằng chứng thực nghiệm giá trị giúp các cơ quan quản lý hoàn thiện cơ chế can thiệp sớm (Prompt Corrective Action), ban hành các thông tư kiểm soát chính sách phân phối cổ tức và thiết kế các đề án tái cơ cấu hệ thống tổ chức tín dụng hiệu quả hơn.

Thứ hai, thành viên hội đồng quản trị và ban điều hành các ngân hàng thương mại. Tài liệu là cẩm nang hữu ích để xây dựng chiến lược quản trị vốn tự có, xác định tỷ lệ lợi nhuận giữ lại tối ưu nhằm củng cố hệ số CAR, đồng thời kiểm soát xung đột lợi ích giữa cổ đông lớn và người gửi tiền.

Thứ ba, các nhà nghiên cứu, giảng viên và học viên cao học chuyên ngành Kinh tế, Tài chính - Ngân hàng. Công trình là tài liệu tham khảo học thuật sâu sắc về lý thuyết bất đối xứng thông tin, chi phí đại diện và mô hình định giá quyền chọn bảo hiểm tiền gửi trong bối cảnh các nền kinh tế đang phát triển.

Thứ tư, các chuyên viên phân tích tài chính và nhà đầu tư tổ chức trên thị trường chứng khoán. Luận văn cung cấp phương pháp luận và các chỉ báo cảnh báo sớm giúp nhà đầu tư nhận diện các dấu hiệu rút vốn, làm đẹp báo cáo tài chính và rủi ro thanh khoản tiềm ẩn đằng sau các con số cổ tức cao bất thường của các ngân hàng niêm yết.

Câu hỏi thường gặp

Tại sao các ngân hàng Việt Nam lại tăng chi trả cổ tức trong giai đoạn khủng hoảng 2009-2011?

Do áp lực từ các khoản lỗ tiềm tàng và nguy cơ bị sáp nhập, các cổ đông lớn đã tận dụng sự bảo trợ ngầm của nhà nước để rút vốn đầu tư ban đầu thông qua cổ tức tiền mặt. Tỷ lệ cổ tức trên lợi nhuận toàn ngành đã tăng mạnh từ 33,4% năm 2009 lên 41,2% năm 2011, với tổng số tiền cổ tức chi trả lên tới 31.000 tỷ đồng trong 3 năm.

Nhóm ngân hàng yếu kém tài chính có hành vi chi trả cổ tức khác biệt như thế nào so với nhóm bình thường?

Nhóm ngân hàng yếu kém chi trả cổ tức cao hơn đột biến so với nhóm lành mạnh nhằm phát tín hiệu giả tạo về khả năng thanh khoản. Năm 2011, tỷ lệ trả cổ tức của nhóm yếu kém lên tới 135% (đạt 320% nếu tính cả khoản lỗ 347,4 tỷ đồng của TPB), trong khi nhóm ngân hàng bình thường chỉ duy trì mức 39%.

Sự bảo trợ của chính phủ dẫn đến rủi ro đạo đức trong việc trả cổ tức như thế nào?

Chính sách cam kết không để ngân hàng đổ vỡ đã triệt tiêu động cơ giám sát của người gửi tiền và biến bảo hiểm tiền gửi thành công cụ bảo hộ rủi ro cho chủ ngân hàng. Các chủ sở hữu tự do quyết định chia cổ tức tiền mặt cao để hưởng lợi, trong khi toàn bộ rủi ro thâm hụt vốn được chuyển sang cho người nộp thuế.

Chính sách cổ tức của ngân hàng Việt Nam khác biệt gì so với các ngân hàng thương mại Hoa Kỳ trong khủng hoảng?

Ngân hàng Hoa Kỳ tuân thủ nghiêm ngặt quy định cắt giảm cổ tức khi nhận vốn cứu trợ, kéo tổng mức chi trả cổ tức hàng quý giảm mạnh từ 11,19 tỷ USD năm 2007 xuống 0,78 tỷ USD năm 2009. Ngược lại, các ngân hàng Việt Nam lại gia tăng mạnh tỷ lệ chi trả bình quân trọng số từ 35,5% lên 52,8% cùng thời kỳ.

Cơ chế quản lý nào là cấp thiết nhất để ngăn chặn tình trạng rút vốn qua cổ tức tại các ngân hàng?

Ngân hàng Nhà nước cần áp dụng ngay cơ chế can thiệp sớm tương tự quy định PCA của FDIC và chuẩn mực an toàn vốn Basel III. Cơ chế này yêu cầu đình chỉ hoàn toàn việc chia cổ tức bằng tiền mặt khi ngân hàng có CAR dưới mức chuẩn, tỷ lệ nợ xấu vượt 3% hoặc chưa trích lập đủ 100% dự phòng rủi ro.

Kết luận

• Nghiên cứu đã làm rõ bản chất của việc chi trả cổ tức cao tại các ngân hàng thương mại cổ phần Việt Nam giai đoạn 2009-2011 là hệ quả trực tiếp của rủi ro đạo đức phát sinh từ sự bảo trợ ngầm của chính phủ.
• Hành vi tăng tỷ lệ trả cổ tức lên tới 41,2% năm 2011 và đạt 135% tại nhóm ngân hàng yếu kém đã chứng minh động cơ rút vốn của các cổ đông lớn khi giá trị vốn hóa kỳ vọng bị suy giảm nghiêm trọng.
• Chính sách cổ tức tiền mặt thiếu kiểm soát đã làm suy yếu bộ đệm an toàn vốn, gia tăng rủi ro nợ xấu thực tế lên mức gần 10% GDP và chuyển dịch toàn bộ tổn thất sang người gửi tiền cùng người nộp thuế.
• Lộ trình tiếp theo đòi hỏi Ngân hàng Nhà nước và các cơ quan chức năng cần khẩn trương thiết lập khung pháp lý cấm chia cổ tức đối với các tổ chức tín dụng yếu kém, đồng thời triển khai toàn diện chuẩn mực Basel III trong giai đoạn 2013-2015.
• Để bảo vệ sự an toàn và bền vững của hệ thống tài chính quốc gia, các cơ quan điều hành chính sách, giới nghiên cứu và lãnh đạo các định chế tài chính cần nghiêm túc tiếp cận các hàm ý chính sách từ luận văn để xây dựng kỷ luật thị trường minh bạch và vững chắc.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 GIỚI THIỆU. Bối cảnh và vấn đề chính sách. Câu hỏi và mục tiêu nghiên cứu. Phương pháp, đối tượng và phạm vi nghiên cứu.

Cấu trúc luận văn. 4 CHƯƠNG 2 CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ KHUNG PHÂN TÍCH. Lý thuyết cổ tức. Trường phái cổ tức không liên quan.

Quan điểm về cổ tức có liên quan. Cổ tức và vấn đề bất cân xứng thông tin trong lĩnh vực ngân hàng. Khung phân tích. Bảo trợ chính phủ và dịch chuyển rủi ro liên quan đến cổ tức ngân hàng.

Vai trò của giá trị vốn hóa và vấn đề cổ tức ngân hàng. Lựa chọn ngược và vấn đề cổ tức ngân hàng. 10 CHƯƠNG 3 CHÍNH SÁCH CỔ TỨC CỦA CÁC NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI CỔ PHẦN VIỆT NAM. Khó khăn chung của hệ thống ngân hàng Việt Nam giai đoạn 2009-2011.

12 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail. Tình hình chung về chính sách cổ tức của các ngân hàng thương mại cổ phần Việt Nam giai đoạn 2009-2011. So sánh chính sách cổ tức của các ngân hàng thương mại cổ phần với các tổ chức phi tài chính. So sánh chính sách cổ tức giữa các ngân hàng gặp khó khăn tài chính với các ngân hàng khác.

So sánh chính sách cổ tức của các ngân hàng thương mại cổ phần Việt Nam với các ngân hàng trên thế giới. 28 CHƯƠNG 4 KHUYẾN NGHỊ CHÍNH SÁCH VÀ KẾT LUẬN. Khuyến nghị chính sách. 35 TÀI LIỆU THAM KHẢO.

MỘT SỐ KHÁI NIỆM. DANH SÁCH CÁC NGÂN HÀNG NHÓM 1. DANH SÁCH CÁC NGÂN HÀNG NHÓM 2. MÔ TẢ SỐ LIỆU VÀ CÁCH TÍNH.

PHÂN TÍCH MỘT SỐ TÌNH HUỐNG. 45 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] vi DANH MỤC CÁC BIỂU ĐỒ Biểu đồ 3-1 Tỷ lệ trả cổ tức của các ngân hàng (%). 14 Biểu đồ 3-2 Lợi nhuận và cổ tức của 40 ngân hàng (VNĐ). 18 Biểu đồ 3-3 Tỷ lệ cổ tức/lợi nhuận của các ngân hàng (%).

19 Biểu đồ 3-4 So sánh Tỷ lệ cổ tức/lợi nhuận của các lĩnh vực (%). 21 Biểu đồ 3-5 So sánh Tỷ lệ cổ tức/lợi nhuận trung bình cộng của các lĩnh vực (%). 22 Biểu đồ 3-6 So sánh Tỷ lệ cổ tức/lợi nhuận bình quân trọng số của các lĩnh vực (%). 23 Biểu đồ 3-7 Tỷ lệ cổ tức/lợi nhuận các nhóm ngân hàng (%).

26 Biểu đồ 3-8 Trung bình cộng Tỷ lệ cổ tức/lợi nhuận các nhóm ngân hàng (%). 26 Biểu đồ 3-9 Tỷ lệ cổ tức/lợi nhuận trung bình trọng số các nhóm ngân hàng (%). 27 Biểu đồ 3-10 Chi trả cổ tức hàng quý của các NH Mỹ (tỷ USD). 29 Biểu đồ 3-11 Tỷ lệ cổ tức hàng quý so với tổng tài sản.

30 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] vii DANH MỤC CÁC TỪ, KÝ HIỆU VIẾT TẮT BCB Bản cáo bạch BCTC Báo cáo tài chính BCTN Báo cáo thường niên CAR Hệ số an toàn vốn tối thiểu (Capital Adequacy Ratio) CCI Công ty Cổ phần Đầu tư Phát triển Công nghiệp - Thương mại Củ Chi CCL Công ty Cổ phần Đầu tư và Phát triển Đô thị Dầu khí Cửu Long CSH Chủ sở hữu CTCK Công ty Chứng khoán DIG Tổng Công ty Cổ phần Đầu tư và Phát triển Xây dựng DN Doanh nghiệp DXG Công ty Cổ phần Dịch vụ và Xây dựng Địa ốc Đất Xanh EPS Thu nhập trên mỗi cổ phần (Earning Per Share) FPT Công ty cổ phần FPT HNX Sở Giao dịch Chứng khoán Hà Nội HSX Sở Giao dịch Chứng khoán TPHCM NPL Nợ xấu (Non-Performing Loan) NPV Giá trị hiện tại ròng (Net Present Value) NTL Công ty Cổ phần Phát triển Đô thị Từ Liêm NH Ngân hàng NHNN Ngân hàng Nhà nước NHTMCP Ngân hàng Thương mại Cổ phần PVFC Công ty Tài chính Cổ phần Dầu khí TCTD Tổ chức tín dụng VIC Công ty Cổ phần Vincom VN Việt Nam TIEU LUAN MOI download : [e-mail] viii DANH SÁCH CÁC NGÂN HÀNG STT Tên Viết tắt 1 NHTMCP An Bình ABB 2 NHTMCP Á Châu ACB 3 NH Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn Việt Nam AGRB 4 NHTMCP Bắc Á BAB 5 NHTMCP Đầu tư và Phát triển Việt Nam BIDV 6 NHTMCP Bảo Việt BVB 7 NHTMCP Công Thương Việt Nam CTG 8 NHTMCP Đại Á DAB 9 NHTMCP Đông Á EAB 10 NHTMCP XNK Việt Nam EIB 11 NHTMCP Đệ Nhất FCB 12 NHTMCP Gia Định GDB 13 NHTMCP Dầu khí Toàn cầu GPB 14 NHTMCP Nhà Hà Nội HBB 15 NHTMCP Phát triển Nhà TPHCM HDB 16 NHTMCP Kiên Long KLB 17 NHTMCP Bưu điện Liên Việt LPB 18 NHTMCP Quân Đội MBB 19 NHTMCP Phát triển Mê Kông MDB 20 NHTMCP Phát triển Nhà Đồng bằng Sông Cửu Long MHB 21 NHTMCP Hàng Hải Việt Nam MSB 22 NHTMCP Nam Á NAB 23 NHTMCP Nam Việt NVB 24 NHTMCP Phương Đông OCB 25 NHTMCP Đại Dương OJB 26 NHTMCP Xăng Dầu Petrolimex PGB TIEU LUAN MOI download : [e-mail] ix STT Tên Viết tắt 27 NHTMCP Phương Nam PNB 28 NHTMCP Sài Gòn SCB 29 NHTMCP Đông Nam Á SEAB 30 NHTMCP Sài Gòn Công thương SGB 31 NHTMCP Sài Gòn - Hà Nội SHB 32 NHTMCP Sài Gòn Thương Tín STB 33 NHTMCP Kỹ Thương Việt Nam TCB 34 NHTMCP Việt Nam Tín Nghĩa TNB 35 NHTMCP Tiên Phong TPB 36 NHTMCP Đại Tín TRB 37 NHTMCP Việt Á VAB 38 NHTMCP Ngoại Thương Việt Nam VCB 39 NHTMCP Quốc Tế Việt Nam VIB 40 NHTMCP Việt Nam Thịnh Vượng VPB 41 NHTMCP Việt Nam Thương Tín VTB 42 NHTMCP Phương Tây WEB TIEU LUAN MOI download : [e-mail] 1 GIỚI THIỆU 1. Bối cảnh và vấn đề chính sách Chính sách cổ tức là một trong mười vấn đề khó nhất và vẫn chưa tìm ra cách giải quyết trong các nghiên cứu kinh tế tài chính (Brealey và Myers, 2003, trích trong Al-Kuwari, 2010). Với những đặc tính khác biệt của ngành ngân hàng (NH), vấn đề cổ tức lại càng trở nên khó khăn hơn đối với các nhà nghiên cứu kinh tế tài chính và các cơ quan điều hành chính sách. Ở Việt Nam (VN), trong giai đoạn 2009-2011 chính sách cổ tức của các NH gây ra nhiều tranh luận.

Giữa lúc kinh tế khó khăn, doanh nghiệp (DN) lao đao vì lãi suất thì các NH vẫn lãi “khủng” (Ánh Hồng – Hải Đăng, 2011) từ hoạt động cho vay, đồng thời dành tỷ lệ lớn trong lợi nhuận để trả cổ tức cao cho cổ đông (Nguyễn Quang, 2011). Tình trạng trả cổ tức cao của các NH diễn ra trong bối cảnh nền kinh tế thế giới nói chung và Việt Nam (VN) nói riêng gặp rất nhiều khó khăn do chịu ảnh hưởng nặng nề của cuộc khủng hoảng kinh tế thế giới năm 2008. Tốc độ tăng trưởng kinh tế của Việt Nam giảm mạnh từ 8,46% năm 2007 xuống còn 5,89% năm 2011, trong khi lạm phát tăng cao từ 8,30% năm 2007 lên 18,68% năm 2011 (The World Bank, 2013). Đối mặt với những bất ổn kinh tế vĩ mô, nhất là vấn đề lạm phát, chính phủ đã thực hiện hàng loạt các biện pháp thắt chặt kinh tế.

Các chính sách này đã gây ra tình trạng ách tắc tín dụng và gây nhiều khó khăn cho cả NH và DN. Lãi suất tăng cao khiến các DN không thể huy động được vốn, tình trạng thiếu vốn hoạt động trở nên căng thẳng, các DN hoạt động cầm chừng, hàng nghìn DN không thể tiếp tục hoạt động và buộc phải phá sản (Nguyễn Thị Hoài Lê, 2013). Hệ thống NH – huyết mạch của nền kinh tế có nhiều trục trặc. Tình trạng thanh khoản hết sức căng thẳng, lãi suất liên NH bị đẩy lên rất cao (có thời điểm lên đến gần 40%/năm kỳ hạn một tháng) (Nhuệ Mẫn, 2011).

Đặc biệt hơn là vấn đề nợ xấu ngày càng gia tăng, một số NH mất khả năng thanh toán và buộc phải sáp nhập để tránh rủi ro đổ vỡ cho toàn hệ thống. Tái cơ cấu hệ thống NH trở thành vấn đề cấp thiết của chính phủ với mục tiêu xây dựng hệ thống NH hoạt động an toàn, hiệu quả và phát triển vững chắc. Chính phủ phải sử dụng các gói cứu trợ và các chính sách ưu đãi để hỗ trợ cho các NH hoạt động ổn định. Chính phủ không để cho NH nào phá sản vì e ngại ảnh hưởng lan truyền của hệ thống ngân hàng – sẽ gây hoang mang trong dân chúng, làm mất lòng tin vào chính phủ.

Quan điểm này được thể hiện rõ trong đề án tái cơ cấu hệ thống NH của chính phủ. Đề TIEU LUAN MOI download : [e-mail] 2 án đưa ra những chính sách cho vay hỗ trợ thanh khoản đối với hệ thống NH thương mại ngoài nhà nước, hoặc bổ sung vốn cho các NH thương mại nhà nước (Thủ tướng Chính phủ, 2012) Những biện pháp này đã lấy đi phần ngân sách rất lớn của chính phủ. Vấn đề quan trọng hơn nữa là hiệu quả của các gói cứu trợ lại không được đề cập rõ ràng. Thực tế cho thấy, một mặt các NH luôn nói rằng họ gặp rất nhiều khó khăn và cần hỗ trợ của nhà nước, mặt khác những con số lợi nhuận lớn và tỷ lệ trả cổ tức cao được công bố ở hầu hết các NH.

Điển hình là Ngân hàng Thương mại Cổ phần Nhà Hà Nội (HBB) đã dành tới 178% lợi nhuận thu được để trả cổ tức cho cổ đông trong năm 2011 (HBB, 2011), con số này ở Ngân hàng Thương mại Cổ phần Phương Tây (WEB) là 124% (WEB, 2011), và đến nay HBB đã buộc phải sáp nhập, còn WEB cũng thuộc diện phải hợp nhất, sáp nhập. Theo như các con số đã công bố thì công chúng sẽ đánh giá các NH đã vượt lên trên mọi khó khăn chung của nền kinh tế, không giống với với các lĩnh vực khác ở đó các DN đang đối mặt với muôn vàn khó khăn và nguy cơ phá sản có thể xảy ra bất cứ lúc nào. Hai lĩnh vực có trạng thái hoạt động kinh doanh hoàn toàn trái ngược. Nhưng thực tế không chắc như các các NH đã công bố, mà rất có thể tồn tại tình trạng “lãi giả lỗ thật” tại các NH.

Họ có thể dùng các kỹ thuật về tài chính kế toán để biến các con số trên báo cáo trở nên đẹp hơn. Từ đó họ lấy tiền cứu trợ của chính phủ (hay đúng hơn là của những người nộp thuế) cả dưới dạng ngầm ẩn hay hiện hữu, và của người gửi tiền để trả cho các cổ đông thông qua hình thức cổ tức tiền mặt. Hành động này sẽ làm hao mòn nguồn vốn của NH, gây ra rủi ro cho hoạt động của NH và rủi ro này lại được chuyển cho người gửi tiền và cơ quan bảo hiểm tiền gửi (bản chất cuối cùng cũng là người nộp thuế). Vì vậy đây là vấn đề mà các nhà kinh tế cũng như người làm chính sách cần phải quan tâm tìm hiểu.